Pramāṇa · Search · About · API

Kaṭha Upaniṣad 1.2.27

Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 1.2.27

Language
Sanskrit

1.2.27

[ yamena bahudhāpralobhitasyāpi nacikatasaḥ tattatkāmatiraskaraṇam ]
śvo'bhāvā martyasya yadantakaitat sarvendriyāṇāṃ jarayanti tejaḥ |
api sarvaṃ jīvitamalpameva tavaiva vāhāstava nṛtyagīte ||

1.2.27.p1

pra.dī. - mṛtyunā pralobhito'pi naciketāḥ, akṣubdhahṛdaya uvāca - he antaka ! martyasya - maraṇaśīlasya, yat - pūrvoktam, etat - viṣayasamūhā ityarthaḥ | śvo'bhāvaḥ - śvaḥ - dvitīyadivase na bhavanti iti śvo'bhāvāḥ ; yadvā śvaḥ dvitīyadivasa eva bhavanti iti vā | prathamadvitīyadivasayoreva vidyamānāḥ; na tu tṛtīyādi divaseṣviti bhāvaḥ | kiñca ete viṣayāḥ sarvendriyāṇāṃ tejaḥ - sāmarthyaṃ jarayanti - nāśayanti | sarvaṃ jīvitamapi - brahmādi sarvajīvitamapi alpameva -

1.2.27.p2

svalpakālameva | vāhāḥ - gajāśvādayaḥ, tavaiva - santu iti śeṣaḥ | nṛtyagīte - tathā tavaiva bhavatām |

1.2.27.p3

pra. - evaṃ pralobhyamāno'pi naciketāḥ akṣubhitahṛdaya āha- śvo'bhāvā iti | he antaka ! tvadupanyastā ye martyasya kāmāḥ te śvo'bhāvāḥ - śvaḥ abhāvaḥ yeṣāṃ te tathoktāḥ | dinadvayasthāyino na bhavanti ityarthaḥ | sarvendriyāṇāṃ yadetat tejaḥ, tat kṣapayanti | apsaraḥ prabhṛtibhogā hi sarvendriyadaurbalyāvahā iti bhāvaḥ | api sarvamiti | brahmaṇo'pi jīvitaṃ svalpam, kimuta asmadādijīvitam| ataḥ cirajīvikā'pi na varaṇārheti bhāvaḥ | tavaiva vāhāḥ iti | vāhāḥ - rathādayaḥ | tiṣṭhantu iti śeṣaḥ |

1.2.27.p4

ā.bhā. - evaṃ bahudhā pralobhyamāno hi mṛtyunā asañjātakṣobho naciketāḥ prāha - he antaka! mṛtyo, martyasya - manuṣyasya kṛte ye kāmāḥ putra - pautra - hasti- hiraṇyādayaḥ tvayā prārthyatvena upasthāpitāḥ, te sarve'pi śvo'bhāvāḥ - śvaḥ abhāvo yeṣāṃ tādṛśāḥ, dinadvyasthāyino'pi niścitarūpeṇa naśyanti | śvo bhaviṣyanti na vā ? iti sandihyamānatvāt teṣām | yadetadaparaṃ pralobhanam uktam apsaraḥ prabhṛti, tadapi na prārthyam; yataḥ etāḥ apsarasaḥ sarvendriyāṇām - bāhyānām āntarāṇāṃ ca karaṇānāṃ1 tejaḥ - sāmarthyaṃ jarayanti - kṣapayanti | ataḥ prajñā - vīrya - dharma - yaśaḥ prabhṛtikṣapayitṛtvāt, anarthahetavaḥ eva tāḥ iti bhāvaḥ | yā tu cirajīvikā pralobhayituṃ tvayā pradātumākhyātā, sā'pi na prājñamateḥ prarocano2payuktā yataḥ sarvamapi jīvitamalpameva | brahmaiva sarvajīvānām agraṇīḥ tasyāpi jīvanaṃ, sāvadhitvāt alpameva; kimitareṣāṃ jīvasya alpatvavarṇanena | tasmāt tvatpradarśitāt mānuṣāt divyācca bhogāt, cirajīvanācca viraktasya me tvatto labdhaiḥ ebhiḥ kiṃ kāryam ? ataḥ te tvayā darśitaḥ vāhā - aśvādayaḥ tavaiva santu; na etaiḥ sādhyaṃ kimapi mama prayojanam | nṛtyagīte - nṛtyaṃ ca gītaṃ ca nṛtyagīte api tavaiva bhavatām na ābhyāmapi viraktasya me prayojanam iti bhāvaḥ |

1.2.27.p5

su. - evaṃ mṛtyunā pralobhyamāno'pi naciketāḥ mahābuddhireva gabhīrāśayaḥ mātrayā'pi akṣubhitaḥ āha - śvo'bhāvā martyasya iti | kāmāḥ iti śeṣaḥ | martyasya kāmāḥ - putra - pautra - gavāśva - hasti hiraṇyaprabhṛtayo mānuṣabhogāḥ, śvaḥ abhāvo yeṣāṃ te śvo'bhāvaḥ - dinadvayamapi na syuḥ | antaka ! tvamasi manuṣyāṇāṃ jīvitaharaḥ ; jānāsi nā mānuṣabhogasyairthaṃ kīdṛśamiti | na hi sāgaraparikhāmekaḥ svaśāsanavaśagām anubhavannapi medinīṃ saha putra-mitra-kaḷatrādibhiḥ ekasmindina iva anyasmindine'pi svayaṃ tiṣṭhati sukhena | yadetadvitīyaṃ pralobhanam apsaraḥprabhṛtidivyabhogāḥ ta ete sarvendriyāṇāṃ tejo jarayanti -

Linked texts (1)