Pramāṇa · Search · About · API

Kaṭha Upaniṣad 1.2.30-2

Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 1.2.30-2

Language
Sanskrit

1.2.30-2

mahati pāralaukike nimitte | yat - jñātavyam iti śeṣaḥ | yadeva ātmasvarūpaṃ sarvātiśāyipuruṣārthanimitte jñātavyamiti yāvat | tadeva no brūhi gūḍhamanupraviṣṭo durvijñeyārthagocaro yo'yaṃ varaḥ tasmāt anyaṃ varaṃ naciketā na vṛṇīte - svasyāvipralobhyatvaṃ vyañjayan ātmānameva nāmnā nirdiśati naciketāḥ | yadvā - śrutiḥ tasya gabhīramanaskatāṃ kathayati yamena pralobhito'pi naciketā nānyaṃ varaṃ vṛṇuta iti ||

1.2.30-2.p1

|| iti prathamavallī subodhinī ||

1.2.30-2.p2

1. śaṭhārātiḥ - śaṭhasya tannāmno vāyoḥ arātiḥ - śatruḥ |

1.2.30-2.p3

2. devarājaḥ - hastigirīśo varadarājaḥ |

1.2.30-2.p4

3. āstikyabuddhiḥ - asti paralokaḥ, asti ca paraṃ brahma ityevaṃrūpā matiḥ |

1.2.30-2.p5

1.pra - ityasya bravīmi iti kriyāpadena anvayaḥ |

1.2.30-2.p6

2.avīvadat - āvedayāmāsa ityarthaḥ |

1.2.30-2.p7

3 . uśan - va ṣṭi iti uśan śatṛpratyayāntaḥ śabdaḥ | kāntiricchā |

1.2.30-2.p8

4 . viśvajit - viśvajidyāgāḥ caturvidhāḥ | viśvajit sarvasvadakṣiṇākaḥ yāgaviśeṣaḥ | sa ca sa viśvajitā atirātreṇa sarvapṛṣṭhena, sarvastomena, sarvavedasadakṣiṇena yajeta ityetadvākyavihitaḥ |

1.2.30-2.p9

5.sarvavedasam - sarvaṃ vedaḥ dhanam | anasantānnapuṃsakācchandasi (pā.sū. 5-4-103) iti tatpuruṣāṭṭac |

1.2.30-2.p10

1.atasīgucchasacchāyam - atasīpuṣpagucchasamānakāntimantam | añcitorasthalam - śriyā lakṣmyā samāliṅgitavakṣasam | añjanācalaśṛṅgāram - prītyāśliṣṭaveṃkaṭācalam | 2.rūḍhiḥ - samudāyaśaktimātreṇa arthabodhakatvam | 3.svastaye tākṣyam - itivat su astaye atra asti ityasya bhū bhāvo yathā na kṛtaḥ tadvat |

1.2.30-2.p11

1.upeyaḥ - upāyena labhyaḥ |

1.2.30-2.p12

2. upetā - prāptā |

1.2.30-2.p13

3.vastubhūt - satya iti yāvat |

1.2.30-2.p14

1.pākṣikārthabhūbhāvaḥ - pākṣikā''rdhadhātukasaṃjñānimittakaḥ bhū ityādeśaḥ |

1.2.30-2.p15

2.kalyāṇanilayāya - maṅgalāśrayāya |

1.2.30-2.p16

1.ānatiḥ - bhṛtyā parikrīyavaśīkāraḥ | svakartavye karmaṇi anyasyānamanaṃ parikrayaṇam | ṛtvigbhyo dakṣiṇādānaṃ ānatyartham | ṛ gatau | ṛtuḥ prāptavyaṃ bhṛtidravyam | tasmin nimitte yajantīti ṛtvijaḥ | etatsarvaṃ dakṣiṇādānasyānatyarthattvādhikaraṇe (pū.mī.10-2-8) spaṣṭam| 2.somacamasaḥ - somapānārthaṃ dīyamānaḥ pātraviśeṣaḥ |

1.2.30-2.p17

1.prākṛtasya - ka 2.bhṛtivacanaḥ - ka 3.ekavākyatāpakṣe - ka

1.2.30-2.p18

1.kāmaḥ - īpsito'rthaḥ |

1.2.30-2.p19

1.pāyuḥ - malanissṛtikaraṇamindriyam |

1.2.30-2.p20

2.śakṛt - purīṣam |

1.2.30-2.p21

3.gomayam - goḥ purīṣam ; gośca purīṣe iti mayaṭ |

1.2.30-2.p22

1.kathāśeṣāḥ - kathanamātreṇa avaśiṣṭāḥ |

1.2.30-2.p23

2.vaiguṇyam - guṇahīnatā |

1.2.30-2.p24

1.evaṃ bahu - ka.

1.2.30-2.p25

1.kratvasāṅgatām - kratvaṅgavaiguṇyam |

1.2.30-2.p26

2.svam - śeṣabhūtaṃ vastu |

1.2.30-2.p27

1.sādhvasaṃ - bhayam |

1.2.30-2.p28

2.sambhavi - sambhavaḥ asya astīti |

1.2.30-2.p29

1.na tu mantharaḥ - ka |

1.2.30-2.p30

1.aprakṛte - yajñaprakaraṇānanvayini |

1.2.30-2.p31

2.vṛtāḥ - yajñārthaṃ svīkṛtāḥ |

1.2.30-2.p32

1.jīryate - jṛ - vayo hānau (dhā.pā.1495)

1.2.30-2.p33

1.pratyavāyāpātāt - pāpaprasakteḥ |

1.2.30-2.p34

2.upalakṣaṇam - anuktasaṅgrāhakam | 3.agnikalpaḥ - agnisadṛśaḥ|

1.2.30-2.p35

1.sūnṛtām - sūnṛtaṃ hṛdayaṅgamam iti vākparyāye amaraḥ |

1.2.30-2.p36

1.ityasmāddhātorvā - kha,

1.2.30-2.p37

1 .prārthaya - kha,

1.2.30-2.p38

2. ityarthaḥ - kha.

1.2.30-2.p39

1.pratyabhijñā - atītavartamānobhayakālasambaddhaikadharmikaṃ saṃskārasahakṛtaṃ jñānam |

1.2.30-2.p40

1.dvayāmuṣyāyaṇaḥ -amuṣyāpattyaṃ amuṣyāyaṇaḥ | dvayoḥ amuṣyāyaṇaḥ ddhyāmuṣyāyaṇaḥ | kasyacit aurasaputratvena abhimataḥ | sa eva mātāmahādibhirapi putrī - putratvena svīkṛtaḥ bhavati cet, dvābhyām apatyatayā iṣṭattvāt ddhyāmuṣyāyaṇo bhavati |

1.2.30-2.p41

1.gata - kha. 2.preṣitam - kha.

1.2.30-2.p42

1.guṇāṣṭakam - apahatapāpmatvam, vijaratvam, vimṛtyutvaṃ, viśokatvam, vijighatsatvam, apipāsattvam satyakāmatvam, satyasaṃkalpatvamiti |

1.2.30-2.p43

2.dhruvasūryāntaramiti - caturdaśalakṣayojanaparimitaḥ yaḥ dhruvasūryayormadhyabhāgo'sti saḥ ityarthaḥ |

1.2.30-2.p44

1.sāketābhidhe - mokṣasthānasya sāketābhidhe iti nāmāntaram |

1.2.30-2.p45

1.vṛṇvānaḥ - prārthayamānaḥ |

1.2.30-2.p46

2.agnim - atra agniśabdaḥ pratipadārthadīpikākṛtāṃ paramātmaparatayā vyākhyāyate | evaṃ etaduttaramantre'pi svargyamagnim ityatra vyākhyānāntareṣu agniśabdaḥ yajñīya agniviśeṣaparatayā vyākhyāyate iti bhedaḥ avadheyaḥ |

1.2.30-2.p47

1.svargaprayojana - kha.

1.2.30-2.p48

1.atra etat, enat, , enam iti trayāṇāṃ pāṭhānāmapi vyākhyāsūddhṛtānāṃ lābhāyaivaṃ niveśitam |

1.2.30-2.p49

2.atho - okārāntamavyayam | maṅgalānantarārambhapraśnakātsnaryeṣu atho atha ityamaraḥ |

1.2.30-2.p50

3.vyavahitāśca - vede upasargāḥ dhātoḥ vyavahitatvenāpi prayuktāḥ dṛśyanteti sūtrārthaḥ |

1.2.30-2.p51

1.lābhārthakatvasambhavāt - dhātūnāṃ anekārthatvamiti astyeva pravādaḥ | ataḥ vidadhātoḥ lābhārthakatvamiti bhāvyam | pāṇinirapi jño'vidarthasya karaṇe iti sūtre jñādhātoḥ vedabhinnārthakatvam sūcayatyeva | tadudāharaṇe ca sarpiṣo jñānam ityatra jñānaśabdaḥ vedanabhinnārthe pravṛttirūpe prayuktaḥ | pravṛttiśca lābhārthāt iti jānīhi ityasya lābhārthakatvaṃ akṣatam | tadvat atrāpi, vidadhātoḥ lābhārthakatvam ||

1.2.30-2.p52

2.hetuhetumadbhāvaḥ - agnijñānaṃ hetuḥ, pratiṣṭhā tatkāryā iti |

1.2.30-2.p53

3.svargyam - tasmai hitam iti yatpratyayaḥ |

1.2.30-2.p54

4.kāraṇe kāryopacāraḥ - kāraṇe - anantalokāptisādhanabhūtāyāmagnividyāyāṃ, kāryopacāraḥ agnividyājanyāptivācakapadaprayogo gauṇaḥ ityarthaḥ | 1. jñānārthasya - kha.

1.2.30-2.p55

1.ādiḥ - ādīyate - svīkriyate asmāt iti ādiḥ |

1.2.30-2.p56

2.cetavyāḥ - sthāpayitavyāḥ (vedyādinirmāṇārtham)

1.2.30-2.p57

3.yāvatīḥ - yāvatī as atra prathamayoḥ pūrvasavarṇaḥ ityasya dīrghājjasi ca ityanena niṣiddhattve'pi, pravṛttiḥ chāndasatvādityarthaḥ | 1.uktam - ka.

1.2.30-2.p58

1.sṛṃkām - sṛṃkāśabdo'pi ābharaṇadhvanyanukaraṇaśabdaḥ | tādṛśadhvanimatīṃ ratnamālāmityarthaḥ |

1.2.30-2.p59

1.yajanam - devatā pūjanam | adhyayanam - akṣararāśigrahaṇena ācāryoccāraṇarūpaḥ vedābhyāsaḥ | dānam - ātmīyasya dhanasya svasvatvanivṛttipūrvakaṃ parasvaṃpādanam |

1.2.30-2.p60

2.pākayajña - haviryajña - somayajña - devān prati svadravyasyotsarjanaṃ yajñaḥ | yajña iti ekaviṃśatisaṃstho yajño jātyabhiprāyeṇa vyapadiśyate | saptasomasaṃsthāḥ, saptahaviryajñasaṃsthāḥ, saptapākayajñasaṃsthā iti | agniṣṭomo'tyagniṣṭoma ukthyaḥ ṣoḍaśīvājapeyo'tirātro āptoryāma iti saptasomasaṃsthāḥ | agnihotraṃ darśapūrṇamāsāvāgrayaṇaṃ piṇḍapitṛyajñaścāturmāsyāni nirūḍhapaśubandhaḥ sautrāyaṇīti saptahaviryajñasaṃsthāḥ | aupāsanahomo vaiśvadevaṃ pārvaṇamaṣṭakā māsiśrāddhaṃ sarpabalirīśānabaliriti saptapākayajñasaṃsthāḥ |

1.2.30-2.p61

1.anuvākatrayam - 1.ayaṃ vāva 2.taṃ haitameke 3.yāṃ prathamām ityādikam |

1.2.30-2.p62

2.pūrvamantraḥ - asya mantrasya pūrvārdham ityarthaḥ | pūrvakāyaḥ itivat samāsaḥ |

1.2.30-2.p63

1. stauti - ka 2. mantrakhaṇḍaḥ - ka

1.2.30-2.p64

1.bahirvedi - vedyāḥ bahiḥ ityarthaḥ | sannihitāmiti | buddhyā sannikṛṣṭatvarūpa, gauṇaṃ pratyakṣatvamādāya imāmiti idaṃśabda nirdeśaḥ ityarthaḥ |

1.2.30-2.p65

2.nicāyya - cāyṛ pūjā - niśāmanayoḥ (dhā.pā.880) iti dhātuḥ | niśāmanam - darśanaṃ sākṣātkāraḥ|

1.2.30-2.p66

1.ātmabhūtam iti - ātmā dehe dhṛtau buddhau iti kośāt buddhiparaḥ ātmaśabdaḥ atra buddhiviśeṣātmakopāsanaparaḥ | 1. svātmānusandhāna - kha | 2.nirdiṣṭam - ka |

1.2.30-2.p67

1.prakṣiptatvena - visṛṣṭatvenetyarthaḥ |

1.2.30-2.p68

1. lakṣaṇo - kha

1.2.30-2.p69

1.kṣayiphalānām - (svargādīnām) asthiraphalānāmiti yāvat | 2.vimukhaḥ - anicchan | 3.kaṇṭhataḥ - tātparyataḥ vācakaśabdapurassaram | abhiprāyavyañjakaśabdapurassaram | 4.caturabhyasya - caturvāraṃ paṭhitvā | 5.vṛttiḥ - bodhakatvākhyaḥ śabdagataḥ arthasambandhaḥ | 6.pratidvandvī - viruddhaḥ | 7.atathātvāt - mokṣasthānasya svargapadabodhyatvābhāvāt | 1.iti prativacanāt - kha.

1.2.30-2.p70

1.ābhūtasappalavaṃ sthānamamṛtattvaṃ - brahmayadivasāvasānaparyantā avasthitiḥ amṛtarvam |

1.2.30-2.p71

1.atraiva - ka |

1.2.30-2.p72

2.prakramasthābhyastānanyathā - ka |

1.2.30-2.p73

1.prācīnaḥ - prathamataḥ kṛtvā |

1.2.30-2.p74

2.śabdapīḍā - svabhāvataḥ tadarthābodhakaśabdasya kleśena tadarthabodhakatā kalpanam |

1.2.30-2.p75

3.nāgṛhītaviśeṣaṇanyāyaḥ - nāgṛhītaviśeṇabuddhiḥ viśiṣṭeṣu upajāyate iti nyāyasvarūpam | yathā viśeṣaṇajñānasya viśiṣṭajñānahetutvānat na tadantareṇa tatsiddhiḥ | na hi daṇḍajñānaṃ vinā daṇḍīti jñānaṃ sambhavati | 4.sandigdheṣu vākyaśeṣāt - sandigdheṣu vākyaśeṣāt iti kecitpaṭhanti | sandigdhe tu vākyaśeṣāt ityeva sādhu | tu śabdaḥ pūrvapakṣavyāvartakaḥ | anirdhāritārthake vidhau vākyaśeṣāt nirṇaya ityarthaḥ | 1.prasaṅgāt - kha. 2.prathamastha - kha.

1.2.30-2.p76

1.antarāyaḥ - vighnaḥ |

1.2.30-2.p77

2.prekṣāvān - buddhimān |

1.2.30-2.p78

3.pṛthā - kuntī |

1.2.30-2.p79

4.sthitatvāt - vicārya nirṇītatvāt |

1.2.30-2.p80

1.ahīnaḥ - kratau vartamānāt ahanśabdāt samūhe'rthe khapratyayo vācyaḥ ityarthaḥ |

1.2.30-2.p81

2.upasadaḥ - dīkṣādivasādūrdhvaṃ somābhiṣavahnavasātpūrvaṃ kartavyāḥ homāḥ | tannāmakeṣṭirvā |

1.2.30-2.p82

3.yogasya - rūḍhiryogamapaharati iti nyāyaḥ | yogaḥ - avayavaśaktiḥ, rūḍhiḥ - samudāyaśaktiḥ |

1.2.30-2.p83

4. utkarṣaḥ - anupadiṣṭa dharmātideśaḥ

1.2.30-2.p84

1.tathā - ka | 2.nāhīnaḥ - ka | 3.viśeṣotkarṣaḥ - kha

1.2.30-2.p85

1.sāmadhenyaḥ - agnisamindhanārthāḥ |

1.2.30-2.p86

2.vairājapadam - vairājākhyaṃ padaṃ sthānam |

1.2.30-2.p87

1. stuta - ka | 2.pṛthuvāja - kha |

1.2.30-2.p88

1.ityanena - ka |

1.2.30-2.p89

2.brāhma - ka |

1.2.30-2.p90

3.paurāṇika - ka | 4.dārśa - ka |

1.2.30-2.p91

1.yūpo vai ityādi - yajñasya duriṣṭaṃ vidhyaparādhyaṃ doṣaṃ svasmin āmuṃcate saṅkrāmayati | yūpo'pi svasya spraṣṭari doṣaṃ saṅkrāmayet ityarthaḥ |

1.2.30-2.p92

2.smārtasya - smṛtau arthasya |

1.2.30-2.p93

1.dadati - kha.. | 2.brāhma - ka |

1.2.30-2.p94

1.ājjaserasuk - avarṇāntādaṅgāt parasya jaso'suk syāt iti sūtrārthaḥ | anena janāsaḥ iti rūpam | 2.apūrṇapratijñaḥ - akṛtapratiśrutārthanirvāhaḥ |

1.2.30-2.p95

1.lokavat - kha. | 2.prakrama - ka |

1.2.30-2.p96

1.kudṛṣṭayaḥ - advaitinaḥ |

1.2.30-2.p97

1.ubhayaliṅgakam - ubhayaṃ heyapratyanīkatvakalyāṇaguṇākaratvarūpāsādhāraṇadharmadvayam |

1.2.30-2.p98

1.anye - ka | 2 . nirviśeṣatāpattiḥ - ka |

1.2.30-2.p99

1.puṣkarapalāśakalpasya - padmapatrasadṛśasya karttṛtva - bhoktṛtvādileparahitasya |

1.2.30-2.p100

2.kāpilāḥ - kapilapravartitasāṃkhyamatānuyāyinaḥ |

1.2.30-2.p101

1.brāhma - ka |

1.2.30-2.p102

1.pravṛhya - pṛthakkṛtya | 2 . dharmyam - dharmāt anapetam | 3. upasarjanatayā - viśeṣaṇatayā | 4.prāyaṇaśabditaḥ - prāyaṇaśabdena bodhitaḥ | 5.vyāhatārtham - arthavyāghātavat | 1.nāsti - ka |

1.2.30-2.p103

1.patayāluḥ - patanaśīlaḥ | pat dhātoḥ āluc | gṛhītamarthaṃ yāvatphalaprāpti ananutiṣṭhan |

1.2.30-2.p104

2.niṣedhe - niṣedhavācakaśabde, | 3.vīpsā - vyāptipratipādanecchā |

1.2.30-2.p105

4.dvirvacanam - nityavīpsayoḥ iti sūtreṇa | 1.sūkṣmaḥ - kha.

1.2.30-2.p106

1.ājānasiddham - janmataḥ siddham |

1.2.30-2.p107

2.adhamarṇaḥ - ṛṇabuddhyā dhanagrāhī |

1.2.30-2.p108

3.uttamarṇaḥ - pratyarpaṇavyavasthayā dhanapradātā |

1.2.30-2.p109

4.kadāgrahaḥ - kutsitaḥ āgrahaḥ kadāgrahaḥ | nirbandhaviśeṣaḥ |

1.2.30-2.p110

1.vaitṛṣṇyam - nairāśyam |

1.2.30-2.p111

2.vyalīkam - mithyā |

1.2.30-2.p112

1.sāralyam - sulabhatā |

1.2.30-2.p113

1.sujñeyam - ka |

1.2.30-2.p114

1.pracālyamānaḥ - adhyavasāyaṃ śithilīkartuṃ uddiṣṭaḥ |

1.2.30-2.p115

1.pralobhayan - alpeṣu viṣayeṣu āśān janayitukāmaḥ | 2.jātāvekavacanam - ekajātīyatvaṃ manasi kṛtvā ekavacana prayogaḥ | 3.śālā - vihāra śayyā āsana bhojanādyupayogī vistṛto gṛhabhāgaḥ |

1.2.30-2.p116

1.cirajīvanaṃ - ka |

1.2.30-2.p117

1.viśeṣavācitvam - muktātmasambandhi dehaviyogarūpamuktivācitvam |

1.2.30-2.p118

1.yatheccham - ka |

1.2.30-2.p119

1.antarāṇāṃ ca karaṇānām - manobuddhyahaṃkāracittākhyāntaḥkaraṇa catuṣṭayavivakṣayā bahuvacanam |

1.2.30-2.p120

2.prarocanā - sā'bhilāṣapravṛttiḥ |

1.2.30-2.p121

1.dṛṣṭacarī - pūrvaṃ dṛṣṭā dṛṣṭacarī | bhūtapūrve caraṭ iti pāṇiniḥ |

1.2.30-2.p122

1. ajarāmaraṇayuktaḥ - jarāmaraṇayukto na bhavatīti ajarāmaraṇayuktaḥ |

1.2.30-2.p123

2. vivekajñānavān - vivicya jñānam asya astīti |

1.2.30-2.p124

1. prayuñjyāt - kha

Linked texts (1)