Kaṭha Upaniṣad 1.2.30-2
Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 1.2.30-2
- Language
- Sanskrit
1.2.30-2
mahati pāralaukike nimitte | yat - jñātavyam iti śeṣaḥ | yadeva ātmasvarūpaṃ sarvātiśāyipuruṣārthanimitte jñātavyamiti yāvat | tadeva no brūhi gūḍhamanupraviṣṭo durvijñeyārthagocaro yo'yaṃ varaḥ tasmāt anyaṃ varaṃ naciketā na vṛṇīte - svasyāvipralobhyatvaṃ vyañjayan ātmānameva nāmnā nirdiśati naciketāḥ | yadvā - śrutiḥ tasya gabhīramanaskatāṃ kathayati yamena pralobhito'pi naciketā nānyaṃ varaṃ vṛṇuta iti ||
1.2.30-2.p1
|| iti prathamavallī subodhinī ||
1.2.30-2.p2
1. śaṭhārātiḥ - śaṭhasya tannāmno vāyoḥ arātiḥ - śatruḥ |
1.2.30-2.p3
2. devarājaḥ - hastigirīśo varadarājaḥ |
1.2.30-2.p4
3. āstikyabuddhiḥ - asti paralokaḥ, asti ca paraṃ brahma ityevaṃrūpā matiḥ |
1.2.30-2.p5
1.pra - ityasya bravīmi iti kriyāpadena anvayaḥ |
1.2.30-2.p6
2.avīvadat - āvedayāmāsa ityarthaḥ |
1.2.30-2.p7
3 . uśan - va ṣṭi iti uśan śatṛpratyayāntaḥ śabdaḥ | kāntiricchā |
1.2.30-2.p8
4 . viśvajit - viśvajidyāgāḥ caturvidhāḥ | viśvajit sarvasvadakṣiṇākaḥ yāgaviśeṣaḥ | sa ca sa viśvajitā atirātreṇa sarvapṛṣṭhena, sarvastomena, sarvavedasadakṣiṇena yajeta ityetadvākyavihitaḥ |
1.2.30-2.p9
5.sarvavedasam - sarvaṃ vedaḥ dhanam | anasantānnapuṃsakācchandasi (pā.sū. 5-4-103) iti tatpuruṣāṭṭac |
1.2.30-2.p10
1.atasīgucchasacchāyam - atasīpuṣpagucchasamānakāntimantam | añcitorasthalam - śriyā lakṣmyā samāliṅgitavakṣasam | añjanācalaśṛṅgāram - prītyāśliṣṭaveṃkaṭācalam | 2.rūḍhiḥ - samudāyaśaktimātreṇa arthabodhakatvam | 3.svastaye tākṣyam - itivat su astaye atra asti ityasya bhū bhāvo yathā na kṛtaḥ tadvat |
1.2.30-2.p11
1.upeyaḥ - upāyena labhyaḥ |
1.2.30-2.p12
2. upetā - prāptā |
1.2.30-2.p13
3.vastubhūt - satya iti yāvat |
1.2.30-2.p14
1.pākṣikārthabhūbhāvaḥ - pākṣikā''rdhadhātukasaṃjñānimittakaḥ bhū ityādeśaḥ |
1.2.30-2.p15
2.kalyāṇanilayāya - maṅgalāśrayāya |
1.2.30-2.p16
1.ānatiḥ - bhṛtyā parikrīyavaśīkāraḥ | svakartavye karmaṇi anyasyānamanaṃ parikrayaṇam | ṛtvigbhyo dakṣiṇādānaṃ ānatyartham | ṛ gatau | ṛtuḥ prāptavyaṃ bhṛtidravyam | tasmin nimitte yajantīti ṛtvijaḥ | etatsarvaṃ dakṣiṇādānasyānatyarthattvādhikaraṇe (pū.mī.10-2-8) spaṣṭam| 2.somacamasaḥ - somapānārthaṃ dīyamānaḥ pātraviśeṣaḥ |
1.2.30-2.p17
1.prākṛtasya - ka 2.bhṛtivacanaḥ - ka 3.ekavākyatāpakṣe - ka
1.2.30-2.p18
1.kāmaḥ - īpsito'rthaḥ |
1.2.30-2.p19
1.pāyuḥ - malanissṛtikaraṇamindriyam |
1.2.30-2.p20
2.śakṛt - purīṣam |
1.2.30-2.p21
3.gomayam - goḥ purīṣam ; gośca purīṣe iti mayaṭ |
1.2.30-2.p22
1.kathāśeṣāḥ - kathanamātreṇa avaśiṣṭāḥ |
1.2.30-2.p23
2.vaiguṇyam - guṇahīnatā |
1.2.30-2.p24
1.evaṃ bahu - ka.
1.2.30-2.p25
1.kratvasāṅgatām - kratvaṅgavaiguṇyam |
1.2.30-2.p26
2.svam - śeṣabhūtaṃ vastu |
1.2.30-2.p27
1.sādhvasaṃ - bhayam |
1.2.30-2.p28
2.sambhavi - sambhavaḥ asya astīti |
1.2.30-2.p29
1.na tu mantharaḥ - ka |
1.2.30-2.p30
1.aprakṛte - yajñaprakaraṇānanvayini |
1.2.30-2.p31
2.vṛtāḥ - yajñārthaṃ svīkṛtāḥ |
1.2.30-2.p32
1.jīryate - jṛ - vayo hānau (dhā.pā.1495)
1.2.30-2.p33
1.pratyavāyāpātāt - pāpaprasakteḥ |
1.2.30-2.p34
2.upalakṣaṇam - anuktasaṅgrāhakam | 3.agnikalpaḥ - agnisadṛśaḥ|
1.2.30-2.p35
1.sūnṛtām - sūnṛtaṃ hṛdayaṅgamam iti vākparyāye amaraḥ |
1.2.30-2.p36
1.ityasmāddhātorvā - kha,
1.2.30-2.p37
1 .prārthaya - kha,
1.2.30-2.p38
2. ityarthaḥ - kha.
1.2.30-2.p39
1.pratyabhijñā - atītavartamānobhayakālasambaddhaikadharmikaṃ saṃskārasahakṛtaṃ jñānam |
1.2.30-2.p40
1.dvayāmuṣyāyaṇaḥ -amuṣyāpattyaṃ amuṣyāyaṇaḥ | dvayoḥ amuṣyāyaṇaḥ ddhyāmuṣyāyaṇaḥ | kasyacit aurasaputratvena abhimataḥ | sa eva mātāmahādibhirapi putrī - putratvena svīkṛtaḥ bhavati cet, dvābhyām apatyatayā iṣṭattvāt ddhyāmuṣyāyaṇo bhavati |
1.2.30-2.p41
1.gata - kha. 2.preṣitam - kha.
1.2.30-2.p42
1.guṇāṣṭakam - apahatapāpmatvam, vijaratvam, vimṛtyutvaṃ, viśokatvam, vijighatsatvam, apipāsattvam satyakāmatvam, satyasaṃkalpatvamiti |
1.2.30-2.p43
2.dhruvasūryāntaramiti - caturdaśalakṣayojanaparimitaḥ yaḥ dhruvasūryayormadhyabhāgo'sti saḥ ityarthaḥ |
1.2.30-2.p44
1.sāketābhidhe - mokṣasthānasya sāketābhidhe iti nāmāntaram |
1.2.30-2.p45
1.vṛṇvānaḥ - prārthayamānaḥ |
1.2.30-2.p46
2.agnim - atra agniśabdaḥ pratipadārthadīpikākṛtāṃ paramātmaparatayā vyākhyāyate | evaṃ etaduttaramantre'pi svargyamagnim ityatra vyākhyānāntareṣu agniśabdaḥ yajñīya agniviśeṣaparatayā vyākhyāyate iti bhedaḥ avadheyaḥ |
1.2.30-2.p47
1.svargaprayojana - kha.
1.2.30-2.p48
1.atra etat, enat, , enam iti trayāṇāṃ pāṭhānāmapi vyākhyāsūddhṛtānāṃ lābhāyaivaṃ niveśitam |
1.2.30-2.p49
2.atho - okārāntamavyayam | maṅgalānantarārambhapraśnakātsnaryeṣu atho atha ityamaraḥ |
1.2.30-2.p50
3.vyavahitāśca - vede upasargāḥ dhātoḥ vyavahitatvenāpi prayuktāḥ dṛśyanteti sūtrārthaḥ |
1.2.30-2.p51
1.lābhārthakatvasambhavāt - dhātūnāṃ anekārthatvamiti astyeva pravādaḥ | ataḥ vidadhātoḥ lābhārthakatvamiti bhāvyam | pāṇinirapi jño'vidarthasya karaṇe iti sūtre jñādhātoḥ vedabhinnārthakatvam sūcayatyeva | tadudāharaṇe ca sarpiṣo jñānam ityatra jñānaśabdaḥ vedanabhinnārthe pravṛttirūpe prayuktaḥ | pravṛttiśca lābhārthāt iti jānīhi ityasya lābhārthakatvaṃ akṣatam | tadvat atrāpi, vidadhātoḥ lābhārthakatvam ||
1.2.30-2.p52
2.hetuhetumadbhāvaḥ - agnijñānaṃ hetuḥ, pratiṣṭhā tatkāryā iti |
1.2.30-2.p53
3.svargyam - tasmai hitam iti yatpratyayaḥ |
1.2.30-2.p54
4.kāraṇe kāryopacāraḥ - kāraṇe - anantalokāptisādhanabhūtāyāmagnividyāyāṃ, kāryopacāraḥ agnividyājanyāptivācakapadaprayogo gauṇaḥ ityarthaḥ | 1. jñānārthasya - kha.
1.2.30-2.p55
1.ādiḥ - ādīyate - svīkriyate asmāt iti ādiḥ |
1.2.30-2.p56
2.cetavyāḥ - sthāpayitavyāḥ (vedyādinirmāṇārtham)
1.2.30-2.p57
3.yāvatīḥ - yāvatī as atra prathamayoḥ pūrvasavarṇaḥ ityasya dīrghājjasi ca ityanena niṣiddhattve'pi, pravṛttiḥ chāndasatvādityarthaḥ | 1.uktam - ka.
1.2.30-2.p58
1.sṛṃkām - sṛṃkāśabdo'pi ābharaṇadhvanyanukaraṇaśabdaḥ | tādṛśadhvanimatīṃ ratnamālāmityarthaḥ |
1.2.30-2.p59
1.yajanam - devatā pūjanam | adhyayanam - akṣararāśigrahaṇena ācāryoccāraṇarūpaḥ vedābhyāsaḥ | dānam - ātmīyasya dhanasya svasvatvanivṛttipūrvakaṃ parasvaṃpādanam |
1.2.30-2.p60
2.pākayajña - haviryajña - somayajña - devān prati svadravyasyotsarjanaṃ yajñaḥ | yajña iti ekaviṃśatisaṃstho yajño jātyabhiprāyeṇa vyapadiśyate | saptasomasaṃsthāḥ, saptahaviryajñasaṃsthāḥ, saptapākayajñasaṃsthā iti | agniṣṭomo'tyagniṣṭoma ukthyaḥ ṣoḍaśīvājapeyo'tirātro āptoryāma iti saptasomasaṃsthāḥ | agnihotraṃ darśapūrṇamāsāvāgrayaṇaṃ piṇḍapitṛyajñaścāturmāsyāni nirūḍhapaśubandhaḥ sautrāyaṇīti saptahaviryajñasaṃsthāḥ | aupāsanahomo vaiśvadevaṃ pārvaṇamaṣṭakā māsiśrāddhaṃ sarpabalirīśānabaliriti saptapākayajñasaṃsthāḥ |
1.2.30-2.p61
1.anuvākatrayam - 1.ayaṃ vāva 2.taṃ haitameke 3.yāṃ prathamām ityādikam |
1.2.30-2.p62
2.pūrvamantraḥ - asya mantrasya pūrvārdham ityarthaḥ | pūrvakāyaḥ itivat samāsaḥ |
1.2.30-2.p63
1. stauti - ka 2. mantrakhaṇḍaḥ - ka
1.2.30-2.p64
1.bahirvedi - vedyāḥ bahiḥ ityarthaḥ | sannihitāmiti | buddhyā sannikṛṣṭatvarūpa, gauṇaṃ pratyakṣatvamādāya imāmiti idaṃśabda nirdeśaḥ ityarthaḥ |
1.2.30-2.p65
2.nicāyya - cāyṛ pūjā - niśāmanayoḥ (dhā.pā.880) iti dhātuḥ | niśāmanam - darśanaṃ sākṣātkāraḥ|
1.2.30-2.p66
1.ātmabhūtam iti - ātmā dehe dhṛtau buddhau iti kośāt buddhiparaḥ ātmaśabdaḥ atra buddhiviśeṣātmakopāsanaparaḥ | 1. svātmānusandhāna - kha | 2.nirdiṣṭam - ka |
1.2.30-2.p67
1.prakṣiptatvena - visṛṣṭatvenetyarthaḥ |
1.2.30-2.p68
1. lakṣaṇo - kha
1.2.30-2.p69
1.kṣayiphalānām - (svargādīnām) asthiraphalānāmiti yāvat | 2.vimukhaḥ - anicchan | 3.kaṇṭhataḥ - tātparyataḥ vācakaśabdapurassaram | abhiprāyavyañjakaśabdapurassaram | 4.caturabhyasya - caturvāraṃ paṭhitvā | 5.vṛttiḥ - bodhakatvākhyaḥ śabdagataḥ arthasambandhaḥ | 6.pratidvandvī - viruddhaḥ | 7.atathātvāt - mokṣasthānasya svargapadabodhyatvābhāvāt | 1.iti prativacanāt - kha.
1.2.30-2.p70
1.ābhūtasappalavaṃ sthānamamṛtattvaṃ - brahmayadivasāvasānaparyantā avasthitiḥ amṛtarvam |
1.2.30-2.p71
1.atraiva - ka |
1.2.30-2.p72
2.prakramasthābhyastānanyathā - ka |
1.2.30-2.p73
1.prācīnaḥ - prathamataḥ kṛtvā |
1.2.30-2.p74
2.śabdapīḍā - svabhāvataḥ tadarthābodhakaśabdasya kleśena tadarthabodhakatā kalpanam |
1.2.30-2.p75
3.nāgṛhītaviśeṣaṇanyāyaḥ - nāgṛhītaviśeṇabuddhiḥ viśiṣṭeṣu upajāyate iti nyāyasvarūpam | yathā viśeṣaṇajñānasya viśiṣṭajñānahetutvānat na tadantareṇa tatsiddhiḥ | na hi daṇḍajñānaṃ vinā daṇḍīti jñānaṃ sambhavati | 4.sandigdheṣu vākyaśeṣāt - sandigdheṣu vākyaśeṣāt iti kecitpaṭhanti | sandigdhe tu vākyaśeṣāt ityeva sādhu | tu śabdaḥ pūrvapakṣavyāvartakaḥ | anirdhāritārthake vidhau vākyaśeṣāt nirṇaya ityarthaḥ | 1.prasaṅgāt - kha. 2.prathamastha - kha.
1.2.30-2.p76
1.antarāyaḥ - vighnaḥ |
1.2.30-2.p77
2.prekṣāvān - buddhimān |
1.2.30-2.p78
3.pṛthā - kuntī |
1.2.30-2.p79
4.sthitatvāt - vicārya nirṇītatvāt |
1.2.30-2.p80
1.ahīnaḥ - kratau vartamānāt ahanśabdāt samūhe'rthe khapratyayo vācyaḥ ityarthaḥ |
1.2.30-2.p81
2.upasadaḥ - dīkṣādivasādūrdhvaṃ somābhiṣavahnavasātpūrvaṃ kartavyāḥ homāḥ | tannāmakeṣṭirvā |
1.2.30-2.p82
3.yogasya - rūḍhiryogamapaharati iti nyāyaḥ | yogaḥ - avayavaśaktiḥ, rūḍhiḥ - samudāyaśaktiḥ |
1.2.30-2.p83
4. utkarṣaḥ - anupadiṣṭa dharmātideśaḥ
1.2.30-2.p84
1.tathā - ka | 2.nāhīnaḥ - ka | 3.viśeṣotkarṣaḥ - kha
1.2.30-2.p85
1.sāmadhenyaḥ - agnisamindhanārthāḥ |
1.2.30-2.p86
2.vairājapadam - vairājākhyaṃ padaṃ sthānam |
1.2.30-2.p87
1. stuta - ka | 2.pṛthuvāja - kha |
1.2.30-2.p88
1.ityanena - ka |
1.2.30-2.p89
2.brāhma - ka |
1.2.30-2.p90
3.paurāṇika - ka | 4.dārśa - ka |
1.2.30-2.p91
1.yūpo vai ityādi - yajñasya duriṣṭaṃ vidhyaparādhyaṃ doṣaṃ svasmin āmuṃcate saṅkrāmayati | yūpo'pi svasya spraṣṭari doṣaṃ saṅkrāmayet ityarthaḥ |
1.2.30-2.p92
2.smārtasya - smṛtau arthasya |
1.2.30-2.p93
1.dadati - kha.. | 2.brāhma - ka |
1.2.30-2.p94
1.ājjaserasuk - avarṇāntādaṅgāt parasya jaso'suk syāt iti sūtrārthaḥ | anena janāsaḥ iti rūpam | 2.apūrṇapratijñaḥ - akṛtapratiśrutārthanirvāhaḥ |
1.2.30-2.p95
1.lokavat - kha. | 2.prakrama - ka |
1.2.30-2.p96
1.kudṛṣṭayaḥ - advaitinaḥ |
1.2.30-2.p97
1.ubhayaliṅgakam - ubhayaṃ heyapratyanīkatvakalyāṇaguṇākaratvarūpāsādhāraṇadharmadvayam |
1.2.30-2.p98
1.anye - ka | 2 . nirviśeṣatāpattiḥ - ka |
1.2.30-2.p99
1.puṣkarapalāśakalpasya - padmapatrasadṛśasya karttṛtva - bhoktṛtvādileparahitasya |
1.2.30-2.p100
2.kāpilāḥ - kapilapravartitasāṃkhyamatānuyāyinaḥ |
1.2.30-2.p101
1.brāhma - ka |
1.2.30-2.p102
1.pravṛhya - pṛthakkṛtya | 2 . dharmyam - dharmāt anapetam | 3. upasarjanatayā - viśeṣaṇatayā | 4.prāyaṇaśabditaḥ - prāyaṇaśabdena bodhitaḥ | 5.vyāhatārtham - arthavyāghātavat | 1.nāsti - ka |
1.2.30-2.p103
1.patayāluḥ - patanaśīlaḥ | pat dhātoḥ āluc | gṛhītamarthaṃ yāvatphalaprāpti ananutiṣṭhan |
1.2.30-2.p104
2.niṣedhe - niṣedhavācakaśabde, | 3.vīpsā - vyāptipratipādanecchā |
1.2.30-2.p105
4.dvirvacanam - nityavīpsayoḥ iti sūtreṇa | 1.sūkṣmaḥ - kha.
1.2.30-2.p106
1.ājānasiddham - janmataḥ siddham |
1.2.30-2.p107
2.adhamarṇaḥ - ṛṇabuddhyā dhanagrāhī |
1.2.30-2.p108
3.uttamarṇaḥ - pratyarpaṇavyavasthayā dhanapradātā |
1.2.30-2.p109
4.kadāgrahaḥ - kutsitaḥ āgrahaḥ kadāgrahaḥ | nirbandhaviśeṣaḥ |
1.2.30-2.p110
1.vaitṛṣṇyam - nairāśyam |
1.2.30-2.p111
2.vyalīkam - mithyā |
1.2.30-2.p112
1.sāralyam - sulabhatā |
1.2.30-2.p113
1.sujñeyam - ka |
1.2.30-2.p114
1.pracālyamānaḥ - adhyavasāyaṃ śithilīkartuṃ uddiṣṭaḥ |
1.2.30-2.p115
1.pralobhayan - alpeṣu viṣayeṣu āśān janayitukāmaḥ | 2.jātāvekavacanam - ekajātīyatvaṃ manasi kṛtvā ekavacana prayogaḥ | 3.śālā - vihāra śayyā āsana bhojanādyupayogī vistṛto gṛhabhāgaḥ |
1.2.30-2.p116
1.cirajīvanaṃ - ka |
1.2.30-2.p117
1.viśeṣavācitvam - muktātmasambandhi dehaviyogarūpamuktivācitvam |
1.2.30-2.p118
1.yatheccham - ka |
1.2.30-2.p119
1.antarāṇāṃ ca karaṇānām - manobuddhyahaṃkāracittākhyāntaḥkaraṇa catuṣṭayavivakṣayā bahuvacanam |
1.2.30-2.p120
2.prarocanā - sā'bhilāṣapravṛttiḥ |
1.2.30-2.p121
1.dṛṣṭacarī - pūrvaṃ dṛṣṭā dṛṣṭacarī | bhūtapūrve caraṭ iti pāṇiniḥ |
1.2.30-2.p122
1. ajarāmaraṇayuktaḥ - jarāmaraṇayukto na bhavatīti ajarāmaraṇayuktaḥ |
1.2.30-2.p123
2. vivekajñānavān - vivicya jñānam asya astīti |
1.2.30-2.p124
1. prayuñjyāt - kha
Linked texts (1)
- Kaṭhopaniṣad — Sanskrit