Pramāṇa · Search · About · API

Kaṭha Upaniṣad 1.2.6

Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 1.2.6

Language
Sanskrit

1.2.6

[ naciketasaḥ sadṛṣṭāntaṃ satyaparipālanoktiḥ ]
anupaśya yathā pūrve pratipaśya tathā'pare |
sasyamiva martyaḥ pacyate sasyamivā''jāyate punaḥ ||

1.2.6.p2

pra.dī. - sādhvasaroṣahīnaṃ putravākyaṃ śrutvā, paścāttaptaṃ pitaram ālokya putra uvāca - pūrve asmatpitāmahādayaḥ yathā mṛṣāvādaṃ na jānanti tathā tvamapi tān, anupaśya- dṛṣṭvā kuru | apare - sajjanāḥ yathā tathā tvamapi pratipaśya tān pratīkṣya satyavākchīlo bhava; tathā cet mama mṛtyuḥ bhaviṣyati iti saṃśayaṃ mā kuru ityāha - sasyamiva iti | martyaḥ - maraṇaśīlo manuṣyaḥ, sasyamiva pacyate - svalpena kālena jāto bhavati | ataḥ satyaṃ paripālaya iti bhāvaḥ ||

1.2.6.p3

pra. - sādhvasaroṣāveśahīnam īdṛśaṃ putravākyaṃ śrutvā, krodhāveśāt mayā mṛtyave tvā dadāmi ityuktam | na īdṛśaṃ putraṃ mṛtyave dātumutsahe iti paścāttaptahṛdayaṃ pitaramālokya uvāca - anupaśya iti | pūrve - pitāmahādayaḥ yathā mṛṣāvādaṃ vinaiva sthitāḥ, yathā ca apare sādhavaḥ adyāpi tiṣṭhanti; tān anvīkṣya tathā vartitavyam iti bhāvaḥ | satyamiva iti | martyaḥ sasyamiva alpenāpi kālena jīryati1 | jīrṇaśca mṛtvā sasyamiva punaḥ ājāyate | evamanitye jīvaloke kiṃ mṛṣākaraṇena?

1.2.6.p4

pālaya satyam, preṣaya māṃ mṛtyave, iti bhāvaḥ |

1.2.6.p5

ā.bhā. - evaṃ bhayakrodhādirahitaṃ saumyaṃ putrasya vacaḥ śrutvā, pitā - satyam, krodhāveśādeva mayā evamuktam; na īdṛśo guṇī putraḥ mṛtyave dātumucitaḥ iti paścāttāpaṃ kurvāṇaṃ pitaraṃ dṛṣṭvā, kadācit ayaṃ paścāttāpayuktaḥ yadi yamagṛhagamanaṃ mama nirundhyāt, tadā pratijñā'paripālanapariṇāmabhūtam aniṣṭaṃ narakādirūpaṃ punaḥ asya upatiṣṭhet | tanna bhavatu iti pratijñāpālanāya pitaramutsāhayati naciketāḥ - anupaśya iti |

1.2.6.p6

he pitaḥ ! pūrve - pūrvakālīnāḥ pitāmahādayaḥ yathā - yena prakāreṇa mṛṣāvacanaṃ vinaiva satyavacane pratijñātaparipālane ca sthitāḥ, tathā anupaśya - tena krameṇa ālocaya, tadanusāreṇa tvamapi vartasva, apare - arvācīnāḥ sajjanā api svadharme satyavacanādau sthitāḥ yathā santi, tathā pratipaśya - vicāraya | vicārya pūrvāparasatpuruṣavṛttāntaṃ tvamapi tathā''cara | yamagehapreṣaṇāt māṃ na avarunsva, yataḥ martyaḥ - manuṣyaḥ, sasyamiva - dhānyamiva pacyate - svalpenaiva samayena jīrṇo bhavati| mriyate ca | mṛttvā ca punaḥ sasyamiva ājāyate - samantāt utpadyate | ataḥ anitye'tra jīvaloke svalpakālīnasukhāya na mṛṣā karaṇīyam, pratijñātaṃ satyaṃ kuru; mṛtyugṛhāya māṃ preṣaya drutam, iti tātparyam ||

1.2.6.p7

su. - evaṃ krodhavegāpahṛtavivekasya pituḥ vacanapravṛttiṃ prati anuśocya, paścāt dūyamānamānasaṃ pitaraṃ prati, tadapi vacanaṃ mithyāmābhūt ityāha | anupaśya - paryālocaya tāvat, pūrve - pitṛpitāmahaprabhṛtayaḥ, yathā - yena prakāreṇa āsan| tathā- adyāpi ye'pare santi, tān pratipaśya - asmatkule atītān satyaikaparāyaṇān, adyāpi vartamānān tathā bhūtān anusmaratā bhavatā satyaikapareṇa bhāvyam, tat yathoditam anujñaiva deyā, mama mṛtyusannidhigamane iti bhāvaḥ | jīvalokasvabhāvo yadi paryālocyate tadā'pi satyameva anupālanīyam, nahi jīvaloke kaścidapi ajarāmaraḥ | sasyamiva martyaḥ pacyate - yathā alpenaiva kālena sasyaṃ pacyate, tathā martyo'pi pacyate, jīryati iti etat | sasyamiva ājāyate punaḥ - yathā bījaṃ bhūmau patitaṃ punarjāyate, tathā'yamapi mṛtvā punarjāyate| tadevam

Linked texts (1)