Kaṭha Upaniṣad 2.11
Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 2.11
- Language
- Sanskrit
2.11
ekādaśamantraḥ
[ naciketasaḥ dhīratvapratipādanam ]
kāmasyāptiṃ jagataḥ pratiṣṭhāṃ kratorānantyamabhayasya pāram |
stomaṃ mahadurugāyaṃ pratiṣṭhāṃ dṛṭvā dhṛtyā dhīro naciketo'tyasrākṣīḥ ||
2.11.p1
pra.dī. - naciketaso yogyatāṃ vivṛṇoti - kāmasyāptim iti | apsaraḥprabhṛti prākṛtasarvakāmāvāptim, jagataḥ pratiṣṭhām - hiraṇyagarbhādilokasthitiṃ ca, kratoḥ - sarvakarmaṇaḥ phalaṃ, ānantyamabhayasya pāram bhayābhāvasya antam, stomam - apahatapāpmatvādi guṇasamūham, mahadurugāyaṃ | mahat adhikam, uru - uccaiḥ, gāyam - gānayogyam, yaśaḥ pratiṣṭām - apunarāvṛttiṃ ca, paramapuruṣārthalakṣaṇa - mokṣe dṛṣṭvā, he naciketaḥ - tvam, dhīraḥ san, dhṛtyā - sarvānprākṛtānkāmān, atyasrākṣīḥ - tyaktavānasi | yadvā - paramātmani eva etadguṇajātam astīti yojanā sarvākāmāvāptitvaṃ, sarvajagadādhāratvaṃ, sarvakratvanantaphalapradattvaṃ, anavadhikābhayapradattvam, apahatapāpmatvādikalyāṇaguṇasamūhavattvam, mahatkīrtimatvaṃ, sarvāntarātmatvaṃ ca bhagavati nārāyaṇe dṛṣṭvā, he naciketaḥ! tvaṃ dhīraḥ san, prākṛtān sarvān kāmān tyaktavānasi iti, vāsudevaḥ sarvam (bha.gī.7-19) iti ślokaḥ atrānusandheyaḥ |
2.11.p2
pra. - tvādṛṅno bhūyān naciketaḥ praṣṭā iti pūrvamantroktaṃ naciketasaḥ śravaṇādhikāraṃ vivṛṇoti - kāmasyāptim iti | kratoḥ karmaṇaḥ, pratiṣṭhām - phalabhūtām, jagataḥ kāmasyāptim - caturmukhasthānaparyantasarvalokasambandhistryādi-
2.11.p3
viṣayātmakakāmaprāptiṃ ca dṛṣṭvā, mokṣasvarūpamāha - ānantyamabhayasya pāram ityādinā | avināśitvam, atyantanirbhayatvam,
2.11.p4
apahatapāpmatvasatyasaṃkalpa -
2.11.p5
tvādimahāguṇagaṇarūpastomaṃ uru - kīrtiṃ ca1, sthairyañca mokṣagataṃ dṛṣṭvā laukikān kāmān prajñāśālitvāt tyaktavānasi ityarthaḥ | yadvā - mokṣarūpaparamātmasvarūpe eva sarvakāmāvāptiṃ, tatraiva sakalajagadādhāratvaṃ kratoḥ anantaphalarūpatāñca ityevaṃ sarvaṃ paramātmaviṣayatayā yojanīyam |
2.11.p6
ā.bhā. - viraktasyaiva brahmavidyāyām adhikāraḥ iti pradarśayan, naciketasaḥ vairāgyam anusmarati, taṃ praśaṃsituṃ prasādamāpanno mṛtyuḥ anena mantreṇa | he naciketaḥ ! kratoḥ - karmaṇaḥ yāgādirūpasya, pratiṣṭhām - phalarūpām, jagataḥ jagatsambandhinaḥ, brahmāṇḍāntargatasya, caturmukhasthānaparyantasya, sarvasya, kāmasya - kāmanāviṣayasya, āptim - prāptiṃ, dṛṣṭvā - vicintya, duḥkhamiśratva - duḥkhodarkatvāsadāyatanatvavināśitvādidoṣasandohaviśiṣṭaviṣayaprāptirūpatayā-jaghanyām anityāñca avadhārya, paramapuruṣārthe ca ānantyam - anto vināśaḥ tadrahito'nantaḥ, tasya bhāvaḥ - ānantyam - avināśitvam, abhayasya - trāsarāhityasya, pāram - caramāṃ kāṣṭhām, stomam - samudāyam, apahatapāpmatva - satyakāmatva - satyasaṃkalpatvādiguṇānām āvirbhūtam, stavanīyatvam, mahat - mahattvam, bhāvapradhānanirdeśaḥ, urugāyaḥ1 - uru - mahān, gīyate iti gāyaḥ - kīrtiḥ, tam urugāyaṃ mahatīṃ kīrtim pratiṣṭhām - sthiratāñca apunarāvṛttisvarūpām, dṛṣṭvā - samavadhārya, mayā dīyamānān kāmān, atyasrākṣīḥ tyaktavānasi | tasmāt tvaṃ dhīraḥ sārāsāravivecanasāmarthyaprajñāvānasi |
2.11.p7
yadvā - mokṣaprāptāveva jagataḥ sarvasya prāptim kratoḥ pratiṣṭhāñca antargatāṃ satyakāmatvādiguṇāvirbhāvacintanādavadhārya mayā dīyamānāṃ
Linked texts (1)
- Kaṭhopaniṣad — Sanskrit