Pramāṇa · Search · About · API

Kaṭha Upaniṣad 2.12

Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 2.12

Language
Sanskrit

2.12

dvādaśamantraḥ
[ bhaktiyogasādhyaḥ paramātmā ]
taṃ durdarśaṃ gūḍhamanupraviṣṭaṃ guhāhitaṃ gahvareṣṭhaṃ purāṇam |
adhyātmayogādhigamena devaṃ mattvā dhīro harṣaśokau jahāti ||

2.12.p1

pra.dī. - paramātmasvarūpaṃ nirūpayan, naciketasaḥ yogyatāṃ darśayati tam iti | gūḍham - yogamāyāsamāvṛtam, ata eva durdarśam - draṣṭumaśakyam, anupraviṣṭam - sarvabhūtānupraviṣṭam, guhāhitam - upāsakānugrahārthaṃ hṛdayaguhāntarvartinam, gahvareṣṭham - śāsanārtham antaryāmiṇam, purāṇam - anādim, adhyātmayogādhigamena - ātmani jīve, cetasaḥ1 viṣayebhyo vinivartya adhikṛtya sthitiḥ - adhyātmam, sa cāsau yogaḥ adhyātmayogaḥ, - cidacidvivekaḥ, tena adhigamaṃ prāptaṃ cidacidīśvaravibhāgajñānam, tena cidacidīśvaravibhāgajñānena tam - pūrvoktaguṇaviśiṣṭaṃ devam - paramātmānam, matvā dhīraḥ - dhīmān, harṣaśokau - viṣayalābhālābhajanyaharṣaśokau jahāti |

2.12.p2

pra. - tṛtīyaṃ praśnaṃ prativakti - taṃ durdarśam ityādinā mantradvayena | durdarśam śravaṇāyāpi bahubhiryo na labhyaḥ (ka.u.2-7) ityuktarītyā draṣṭumaśakyam, gūḍham - tirodhāyakakarmarūpāvidyātirohitam, sarvabhūtānupraviṣṭam, guhāhitam - hṛdayaguhāvartinam, gahvareṣṭham - ātmāntaryāmiṇam1, purāṇam - anādim, adhyātmayogādhigamena - viṣayebhyaḥ pratisaṃhṛtya cetasa ātmani samavadhānam2 adhyātmayogaḥ, yacchedvāṅmanasī prājñaḥ (ka.u.3-13), yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha (ka.u.6-10) ityādinā vakṣyamāṇaḥ | tena yo'yam adhigamaḥ jīvātmajñānam, tena hetunā devam - paramātmānaṃ, mattvā3 - dhyātvā ityarthaḥ | jīvātmajñānasya paramātmajñānahetutvāditi bhāvaḥ | harṣaśokau viṣayalābhālābhaprasakta4 harṣaśokau jahāti ityarthaḥ |

2.12.p3

ā.bhā. - evaṃ pūrvamantroktakrameṇa naciketasaḥ mokṣādhikāraṃ praśaṃsya, ye yaṃ prete (ka.u.1-21) iti mantreṇa pṛṣṭaṃ mokṣasvarūpaṃ prativaktumāha - tam iti | tam pūrvoktam, śravaṇāyāpi bahubhiryo na labhyaḥ - ityatra durlabhatayā pratipāditam ityarthaḥ| durdarśam - duḥkhena yogādirūpaduḥkhanāntarīyakena upāyena, draṣṭumarham, viralasādhakadarśanīyam ityetat | atra hetumāha - gūḍham - karmarūpayā vidyayā antarhitam | anupraviṣṭam - antaryāmirūpeṇa sarvabhūtāntargatam | guhāhitam - guhāyāṃ hṛdayākāśarūpāyām, āhitam - svarūpeṇāpi vartamānam | gahvareṣṭham - gahvare rāgadveṣādibhiratisaṃkaṭe antaḥkaraṇe, sthitam | yadvā - gahvare - duṣpraveśe aprākṛte sāketākhye pradeśe, sthitam | yadvā - gahvare - pariśuddhasvarūpe jīve, sthitam | purāṇam - purātanam anādim iti yāvat | devam - niratiśayaṃ dīpyamānaṃ paramātmānam ityarthaḥ | tasyaiva sarvātiśāyidīptimatvāvagamāt | śrutiśca bhavati yasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti iti | etāvatparyantam upeyasya svarūpamuktam | adhyātmayogādhigamena - ātmānamadhikṛtya pravartito yogaḥ adhyātmayogaḥ, paramātmaikacintanarūpaḥ | tasya adhigamaḥ - prāptiḥ, tena | anena upāyasvarūpamuktaṃ bhavati | kecana ātmani jīvasvarūpe iti,

2.12.p4

adhyātmam | tatra yogaḥ - bāhyaviṣayebhyaḥ pratyāhṛtasya manasaḥ samādhānam | tena yogādhigamaḥ jñānam | tacca jīvātmajñānam | tena - adhyātmayogādhigamena, anena pariśuddhajīvātmajñānasya paramātmajñāne kāraṇatvaṃ samarthitam | mattvā - jñāttvā, jñānaṃ ca idaṃ nididhyāsana vedanādiśabdavācyasākṣātkārarūpam bodhyam | etāvatā, viśuddhajīvātmajñānapūrvaka -

2.12.p5

paramātmasākṣātkārarūpaḥ mokṣasya upāyaḥ pratipāditaḥ iti varṇayati | dhīraḥ - vivecanakuśalamatiḥ, harṣaśokau viṣayalābhajanyasukhaviśeṣo - harṣaḥ | tadalābhajanye duḥkhaviśeṣaḥ- śokaḥ | jahāti- parityajati, viṣayalābhālābhaprayukta sukhaduḥkhabhāk na bhavati ātyantikaduḥkhanivṛttipūrvakaparamātmānubhavasahakṛtaparamātmānandāvāpti -

2.12.p6

rūpaṃ mokṣamāpadyate iti bhāvaḥ | anena phalaṃ pratipāditam |

2.12.p7

su. - evamavadhārya adhikāram abhinandya ca, tamarthaṃ prativadan pṛṣṭaṃ muktisvarūpam adhikṛtya āha - taṃ durdarśam iti | durdarśam - sukhena draṣṭum aśakyam, duḥkhamāptumayogataḥ (bha.gī.5-6) ityetat | śravaṇāyāpi bahubhiryo na labhyaḥ ityetat daurlabhyamuktaṃ bhavati | gūḍham - daivyāṃ guṇamayyāṃ māyāyavanikāyāṃ nigūḍham | durdarśatve nimittametat | māyāyavanikāpratiruddhadṛṣṭiprasarāṇām agocaramiti yāvat | anupraviṣṭam - sṛṣṭeṣu sṛṣṭimanupraviṣṭam | idam antaryāmitayā | guhāhitam - hṛdayaguhāsannihitam | idantu vigrahato'pi | yadvā guhāhitam anupraviṣṭam ityanvayaḥ | guhā - hṛdayam, yo'yam āhitaḥ tatra karmaṇā, taṃ jīvamanupraviṣṭaṃ svecchayā ityarthaḥ | āhitāt praviṣṭe viśeṣo

Linked texts (1)