Pramāṇa · Search · About · API

Kaṭha Upaniṣad 2.24

Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 2.24

Language
Sanskrit

2.24

caturviṃśati mantraḥ
[ duścaritaviratādeḥ upāsanāṅgatvam ]
nāvirato duścaritānnāśānto nāsamāhitaḥ |
nāśāntamānaso vā'pi prajñānenainamāpnuyāt ||

2.24.p1

pra.dī. - brahmajñānino'pi duṣkāryanivṛttiḥ āvaśyakī ityāha - nāvirato duścaritāditi | duścaritāt - paradāraparadravyaharaṇarūpaduṣkāryāt, nāvirataḥ - anivṛttaḥ, nāśāntaḥ - anupaśāntakāmakrodhayuktaḥ, nāsamāhitaḥ - anavadhānacittaḥ, nāśāntamānaso vā - nānāvidhaviṣayavyāpāravikṣiptamānasaśca, prajñānenā'pi - prakṛṣṭabrahmavijñānena satā'pi, enam - paramātmānam, nāpnuyāt - na prāpnoti ityarthaḥ |

2.24.p2

pra. - paramātmaprāptihetubhūtopāsanāṅgatayā kāṃściddharmān upadiśati nāvirato duścaritāt iti | paradāraparadravyāpahārāt anivṛttaḥ, anupaśāntakāmakrodhavegaḥ, nānāvidhavyāpāravikṣiptatayā anavahitacittaḥ, anigṛhītamanāśca, enam - paramātmānam, prajñānena nāpnuyādityarthaḥ | puruṣārthasyaiva anṛtavadananiṣedhasya, darśapūrṇamāsaprakaraṇe kratvaṅgatayā, nānṛtaṃ vadet iti niṣedhavat, puruṣārthasyāpi duścaritaviratyādeḥ upāsanāṅgatayā vidhānam upapadyate | tataśca, yastu - puruṣārthamapi duścaritaniṣedham atilaṅghya paramātmopāsanam aviguṇaṃ cikīrṣati, tasya, duścaritaniṣedharūpāṅgavaiguṇyāt upāsanasādguṇyaṃ na siddhyati ityarthaḥ1 |

2.24.p3

ā.bhā. - evaṃ bhaktirūpamāpannasya nididhyāsanadhyānādyaparaparyāyasya jñānasya, paramātmaprasādasampādanadvārā sākṣātkāropāyatvam abhidhāya, tatra vighnabhūtān katicit dharmān upadiśati, tatparihārāya- nāvi rata iti | duścaritāt - śrutismṛtipratiṣiddhāt paradravyaparastrīharaṇaprāṇihiṃsanādirūpāt pāpakarmaṇaḥ, avirataḥ anivṛttaḥ, prajñānena - bhaktirūpāpannajñānena | enam - paramātmānam, nāpnuyāt - na labhate | tathā aśāntaḥ - indriyalaulyāt grāmyabhogapariṣvaktatvāt tato'nuparato yaḥ, so'pi prajñānenainaṃ nāpnuyāt iti sambandhaḥ | asamāhitaḥ - samādhiviśiṣṭaḥ samāhitaḥ samādhiśca manasa ekāgratā, tadviśiṣṭo nāsti sa bhavati yo vikṣiptacetāḥ | cetasaśca vikṣepaḥ - nānāvidhavyāpārapravaṇatā | evaṃmbhūto'samāpito'pi nainamāpnuyāt ityanvayaḥ | śāntam - kāmakrodhādirahitaṃ mano yasya tadbhinnaḥ | aśāntamānasaḥ - sa asamāhito'pi samādhiphalakāmo bhavati, taddhyānādau krodhādiparigataśca bhavati, kāmādivyagracetāḥ yaḥ, so'pi prajñānenainaṃ na prāptuṃ śaknoti, tasmāt duścaritaviratatvādirūpaprajñānāṅgānuṣṭhānaparasyaiva prajñānaṃ siddhyati | siddhe ca tasmin, prajñānena tena, sādhakaḥ paramātmānam āpnoti na anyathā iti bhāvaḥ |

2.24.p4

su. - nanu avagatasya arthasya smaraṇābhyāsapāṭavena bhavet aparokṣarūpā matiḥ, tadatra varaṇāpekṣā kā? ata āha - nāvirata iti | na vā prajñānenāpi enam āpnuyāt | vākāra evārthe; na hi śāstrajanyenāpi paramātmano vijñānena parokṣabhūtena, tat aparokṣarūpaṃ vijñānaṃ bhavet |

2.24.p5

nanu uktaṃ smaraṇābhyāsapāṭavādeva tadbhavediti; satyam; tadeva durghaṭam, jānanto'pi bahavaḥ śāstratattvam anādivāsanādūṣitacetaso na uparamante duścaritāt paradāraparadravyaprasaṅgataḥ, apare ca gṛhamedhino grāmyabhogāt | apagatabāhyakaraṇapāṭavāḥ punarapare, kāmataḥ krodhato vā pratikṣaṇaṃ samunmiṣatsaṃkalpasahasrāḥ kiṃ kāmadoṣacintayā; svataścaṃcalamanasaśca sarve caṃcalaṃ hi manaḥ; tat yaśca duścaritāt avirataḥ, yo vā aśāntaḥ, yaśca aśāntamānasaḥ - asamāhitaśca yaḥ, sa kiṃ smaraṇābhyāsapāṭavamāpnuyāt śāstrajena jñānamātreṇa; kintu tadapi praṇaśyet vijñānam, kva paramātmāparokṣakathā vā, tatparamātmaprasādādṛte yatnaśatenā'pi anādivāsanākaluṣitacetasāṃ manasaḥ samādhānaṃ durghaṭam, asamāhitamanasāṃ smaraṇābhyāsaḥ tanmūlasākṣātkāraśca durghaṭaḥ, ato yamevaiṣa vṛṇute tena labhyaḥ iti bhāvaḥ | paramātmaprāptau paramātmaiva pradhānasādhanam ityuktaṃ bhavati | śrāvayiṣyati ca puruṣānna paraṃ kiṃcitsā kāṣṭhā sā parā gatiḥ (ka.u.3-11) iti | puruṣo'tra paramapuruṣaḥ |

2.24.p6

nanu - māmeva ye prapadyante māyāmetāṃ taranti te (bha.gī.7-14) iti prapadanasya hi pradhānasādhanatā pratīyate | maivam; nātra kimapi sādhanānuṣṭhānaṃ vidhīyate|

2.24.p7

yastu tāpatrayato bhītabhīta1stadupāyāṃśca śāstradṛṣṭāt daivyāḥ guṇamayyāḥ māyāyāḥ dustaratayā anādivāsanādūṣitacetasā'tmanā duradhigamānviniścitya, tasya kṛpāmākāṃkṣamāṇaḥ tiṣṭhet , tasya tatsiddhiḥ ityucyate | na hi kṛpāmākāṅkṣate ityetāvatā''kāṅkṣāyāḥ sādhanatvaṃ nyāyyam | kintu kṛpāyā eva kṛpāloḥ tasya ityetat | rahasyatamo'yamartha iti, na iha vitanyate |

2.24.p8

atha cedevam, mumukṣuṇā tṛṣārtena cātakenevonmukhena1 stheyam, lābhastu na niyataḥ, megha iva svatantro'yaṃ kadācidvimukho'pi syāt | maivam; ayameva asminviśeṣaḥ | yanmukheṣu na jātvayaṃ vimukhaḥ | yadayamevāha -

2.24.p9

sakṛdeva prapannāya tavāsmīti ca yācate |

2.24.p10

abhayaṃ sarvabhūtebhyo dadāmyetadvrataṃ mama || (rā.yu.18-33)

2.24.p11

ahaṃ tvā sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ || (bha.gī.18-66) iti |

2.24.p12

yadvā, devaṃ matvā ityatra prastutamupāyaṃ, viśinaṣṭi - nāyamiti | procyate anena iti pravacanam mananam | medhā - dhyānam | lakṣaṇayā'yamarthaḥ | śrutam - śravaṇam | śravaṇena mananena dhyānena vā kevalena, nāyamātmā labhyaḥ, api tu prītirūpeṇa tena ityāśayenāha - yamevaiṣa iti | priyatama eva hi varaṇīyo bhavet | tat paramātmano yaḥ priyatamaḥ tenaiva paramātmā labhyaḥ iti siddham | paramātmanaḥ priyatamaśca, yaḥ

Linked texts (1)