Kaṭha Upaniṣad 2.24-2
Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 2.24-2
- Language
- Sanskrit
2.24-2
paramātmani paramaprītiṃ karoti, sa eva | āha ca bhagavān - priyo hi jñānino'tyarthamahaṃ sa ca mama priyaḥ (bha.gī.7-17) iti | tathā ca prītiṃ vinā kṛtena kevalena dhyānena, nāyaṃ labhyaḥ; api tu prītirūpeṇa teneti bhāvaḥ | yaśca nididhyāsitavyam iti sāmānyataḥ prāptaṃ dhyānam, tadapyanena viśeṣyata iti siddham | ukte upāyaviśeṣe aṅgatayā keṣāṃciddharmāṇām avaśyāpekṣāmāha - nāvirata iti | duścaritoparatyādiḥ yadi na syāt; prajñānaṃ na siddhyet, tadasiddhau kathaṃ tamāpnuyāt? ataḥ prajñānāṅgatayā avaśyamapekṣyante duścaritanivṛttyādayaḥ iti bhāvaḥ ||
2.24-2.p1
pañcaviṃśatimantraḥ
2.24-2.p2
[ sakalacarācarasaṃhartā paramātmā ]
2.24-2.p3
yasya brahma ca kṣatraṃ ca ubhe bhavata odanaḥ |
2.24-2.p4
mṛtyuryasyopasecanaṃ ka itthā veda yatra saḥ ||
2.24-2.p5
pra.dī. - pūrvoktaparabrahmaprabhāvaḥ kenā'pi na jñāyatetyāha - yasya iti | yasya - prasiddhasya parabrahmaṇaḥ, brahma - brāhmaṇavarṇaḥ, kṣatram - kṣatriyavarṇaḥ, cakāradvayāt vaiśyaśūdrau ucyete | ubhe - brahmakṣatriyakule vaiśyaśūdrakule ca, kṛtsnaṃ jagaditi yāvat | odanaḥ - bhakṣaṇānukūlānnasthānīye, bhavataḥ yasya - parabrahmaṇaḥ, mṛtyuḥ - prapaṃcalayahetubhūtarudrakālāntakāgnyādisamūhaḥ, upasecanam - adanīyoḥ- -nnasādhanaṃ bhavati | saḥ - paramātmā, yatra - yasmin prakāre sthitaḥ, saḥ itthā - etādṛśaprakāravāniti, kaḥ veda - tatprabhāvaḥ ko'pi na veda ityarthaḥ | brahmā'pi na veda iti bhāvaḥ |
2.24-2.p6
|| iti śrībhāṣyaṃrāmānujāryakṛtau kaṭhopaniṣaddvitīyavallīpratipadavyākyā samāptā ||
2.24-2.p7
pra. - yasya brahma ca iti | brahma ca kṣatraṃ ca - brahma - kṣatrākhyavarṇadvayopalakṣitakṛtsnacarācarātmakamidaṃ jagat | yasya odano bhavati - yasya vināśyo bhavatītyarthaḥ | yasya mṛtyuḥ svayamadyamānatve sati anyasyādanaheturbhavati, saḥ- nikhilacarācarasaṃhartā paramātmā, yatra - yasmin prakāre sthitaḥ, yatprakāraviśiṣṭaḥ, taṃ prakāram ittham iti ko veda ityarthaḥ |
2.24-2.p8
nanu - brahmakṣatra padena kṛtsnacarācaragrahaṇe kiṃ bījam? iti cet, ucyate - brahma ca kṣatraṃ ca odanaḥ ityukte, brāhmaṇakṣatriyavarṇayoḥ kiciṃtprati odanaśabdamukhyārthatvā1 sambhavāt, odanaśabdena bhojyatvaṃ vā, bhogyatvaṃ vā, vināśyatvaṃ vā lakṣaṇīyam | na hi brahmakṣatramātrabhoktā tanmātrasaṃhartā vā, kaścijjīvo vā, paramātmā vā asti |
2.24-2.p9
nanva2ntarādityavidyāyāṃ ye ca amuṣmātparāṃco lokāḥ teṣāṃ ceṣṭe (chāṃ.u.1-6-8) iti sarvalokeśvare paramātmanyupāsanārthaṃ lokaviśeṣeśitṛtvaśravaṇavat, sarvasaṃhartaryapi paramātmani brahmakṣatrasaṃharaṇamupāsanārthamupadiśyatāmiti cenna3; tadvadasyopāsanāprakaraṇatvā -
2.24-2.p10
sambhavāt | ataḥ brahmakṣatragrahaṇasya carācaramātropalakṣaṇatvaṃ yuktam | uktaṃ ca attā carācaragrahaṇāt (bra.sū.1-2-9) iti |
2.24-2.p11
[ jīvaparatvaśaṃkā ]
2.24-2.p12
nanu evamapi odana śabdena kimiti vināśyatvaṃ lakṣyate? gauṇatvamapi śabdasya sādhāraṇaguṇamapahāya asādhāraṇaguṇenaiva nirvāhyam | nahi agnirmāṇavakaḥ ityatra agniśabdena, paiṅgalyāderiva dravyatvādeḥ upasthitiḥ asti | ata eva praitu hotuścamasaḥ pra brahmaṇaḥ prodgātṛṇāṃ pra yajamānasya (pra.mī.3-5-7) iti adhvaryupraiṣe udgātṛśabdasya bahuvacanānurodhena bahuṣu vṛttau vaktavyāyām, ṣoḍaśartviksādhāraṇākāraṃ vihāya1, udgātṛgaṇamātralakṣaṇā, pūrvatantre (3-5-7) varṇitā | tadvadihāpi2 brahmakṣatravākye pratīyate iti cet;
2.24-2.p13
[ tatparihāraḥ ]
2.24-2.p14
ucyate; yadyapi - vināśyatvaṃ sādhāraṇākāraḥ; tathāpi - mṛtyuryasyopasecanam (ka. u. 2-24) iti vākyaśeṣānurodhāt, sādhāraṇo'pi, gauṇyā vṛttyā lakṣayitum ucitaḥ |
2.24-2.p15
nanu - upasecanaśabdāpekṣayā odanaśabdasya mukhyatvāt, odanaśabdasvārasyānurodhena, asādhāraṇākārarūpabhogyatve lakṣite, jaghanyam upasecanapadam abādhakatvābhiprāyeṇa kathaciṃt nīyatām | ataḥ brahmakṣatrabhoktā yaḥ, yasya ca mṛtyuḥ abādhakaḥ, saḥ asmin mantre pratipādyaḥ | bhoktṛtvaṃ ca jīvasyaiva iti, sa eva asminmantre pratipādyatām iti cet;
2.24-2.p16
ucyate - upasecanatvena rūpitasya mṛtyoḥ, odanatvarūpitena brahmakṣatraśabditena, dadhyannavat pratītasambandhasya, sarvātmanā bādhaprasaṅgāt | na hi yasya brahma ca kṣatraṃ ca bhogyam, yasya ca mṛtyuḥ abādhakaḥ ityukte, mṛtyoḥ brahmakṣatrasya ca sambandhaḥ pratīyate |
2.24-2.p17
ataḥ upasecanaśabdasya odanaśabdāpekṣayā jaghanyatve'pi, abādhakatvarūpasādhāraṇaguṇaṃ vihāya, svayam adyamānatve sati anyādanahetutvarūpāsādhāraṇarūpa1 eva grāhyaḥ | tataśca ekavākyāntargatacaramaśrutopasecanapadānusāreṇa, odanaśabdenā'pi vināśyatvameva lakṣaṇīyam | svabuddhyupasthāpanīyaviśeṣākārarūpaguṇagrahaṇādapi, ekavākyatāpannapadānta -
2.24-2.p18
ropasthāpitaguṇagrahaṇasyaiva buddhilāghavena ekavākyatāsāmarthyānurodhena ca nyāyyatvāditi asyārthasya atttradhikaraṇe nirṇītatvāt ityalaṃ pallavitena |
2.24-2.p19
|| iti dvitīyavallīprakāśikā samāptā ||
2.24-2.p20
ā.bhā. - brahma - brāhmaṇaḥ, kṣatraṃ ca - kṣatriyaśca, ubhe - ime dve api yasya paramātmanaḥ, odanaḥ - aśanam, bhavataḥ - saṃhriyamāṇatvāt upacāraḥ odanātvasya iti bhāvaḥ | bhavataḥ syātām, atra brahmakṣatrapadayoḥ nikhilacarācaraprapaṃcasya upalakṣaṇatvāt, sarvameva jagat, yasya odanaśabditam upasaṃhāryaṃ bhavatītyarthaḥ | saṃhārakāraṇatayā prasiddho mṛtyurapi, yasya - paramātmanaḥ, upasecanam - adyamānaudanādīnāmadane sahāyakaṃ dadhyādi, upasecanamākhyāyate, dadhyādyupasiktasya odanādeḥ saralatayā, adanayogyatābhavanāt | tathaiva carācaraprapaṃcopasaṃhāre sahāyako mṛtyuḥ upasecanam ityucyate | yathā ca upasecanaṃ dadhyādi, svayamapi odanasya atttrā adyate, tathā mṛtyurapi sahāyako bhavan prapaṃcopasaṃhāre paramātmanaḥ, svayamapi tena saṃhiyate| mṛtyusahitaḥ samastaḥ prapaṃco yasya saṃhāryo bhavatīti bhāvaḥ | saḥ sarvasaṃhārakartā paramātmā, yatra - sve mahimni prakāre vā avasthitaḥ, taṃ mahimānaṃ prakāraṃ vā itthā - ittham iti, ko veda na ko'pi ityarthaḥ | saḥ - yādṛśamahimaviśiṣṭaḥ yatprakāraviśiṣṭo vā, sa mahimāprakāro vā tasya na kenā'pi vettuṃ śakyate | tena ayaṃ paramātmā aparicchinnamahimā acintyaprakāro vā iti bhāvaḥ |
2.24-2.p21
|| iti dvitīyavallī ānandabhāṣyam||
2.24-2.p22
su. - athāsya mahimā aparicchedya ityāha - yasya ca kṣatraṃ ca idamupalakṣaṇaṃ prāṇimātrasya | yasya - idam odanam - upasaṃhāryam ityarthaḥ | saṃhārakāraṇībhūto mṛtyuḥ yasya upasecanam - saṃhāradvārabhūtaṃ satsvayaṃ ca saṃhāryam | sarvasyāsya carācaraprapaṃcasya saṃhartā yaḥ iti bhāvaḥ | saḥ paramātmā yatra mahimni vartate, taṃ mahimānam, itthā - itthamiti, ko veda - paricchidya ko veda? na ko'pi ityarthaḥ | aparicchinnamahimā'yam iti yāvat |
2.24-2.p23
yadvā - paramātmaprasādādṛte tattvataḥ ko vā enaṃ vettum arhati? ityāha - yasya iti | yasminprakāre'sti, taṃ prakāram ittham iti ko vā tatprasādādṛte veda ityarthaḥ |
2.24-2.p24
yadvā - madanyaḥ ko vetti ? ityāha - itthamahaṃ yathā vedmi tathā veda ityarthaḥ ||
2.24-2.p25
|| iti subodhinī ||
2.24-2.p26
1.niḥśreyasāya - niścitaṃ śreyaḥ niḥśreyasamiti karmadhārayarūpatatpuruṣe aci sati niṣpadyate | idaṃca śabdarūpaṃ acatura ityādinā sūtreṇa mokṣarūpe'rthe nipātitam |
2.24-2.p27
2.vyanakti - praśaṃsati, stauti | 3.indriyārāmaḥ - indriyajanyasantoṣākāṃkṣī |
2.24-2.p28
1.bāhmārāmaḥ - bāhyavastusantoṣākāṃkṣī | 1.prāpnutaḥ - ka |
2.24-2.p29
1.nīrakṣīranyāyaḥ - nīraṃ jalam, kṣīraṃ dugdham | nīrakṣīrayoḥ saṃmilitayoḥ madhye haṃsena yathā kṣīrasya pānena nīrasya tyāgaḥ kriyate tathā śreyasaḥ grahaṇena preyasaḥ hānaṃca kāryamiti yāvat |
2.24-2.p30
2.abhyarhitam - stutyam athavā antaraṅgam|
2.24-2.p31
3.śreya eva - śreyo hi iti hi śabdārthalabhyamidamavadhāraṇam iti yāvat |
2.24-2.p32
4.lyablopapaṃcamīsamāśrayāt - lyablope karmaṇyadhikaraṇe ca iti vārtikamatra paṃcamīvidhāyakam iti svīkāryam| lyabantasya lope adarśane anuprayoge sati gamyamānatadarthaṃ prati karmaṇi adhikaraṇe ca paṃcamī vācya ityarthaḥ | preyaso abhivṛṇīte | preyasaḥ ityatra lyablope paṃcamī | apekṣyeti lyabantamatra na dṛśyate | tasyāprayoge sati preyaḥśabdāt gamyamānatadarthaṃ apekṣāṃ prati karmaṇi paṃcamīti yojanā |
2.24-2.p33
1.sṛṃkām - pūrvaṃ gṛhītā sṛṃkā pāritoṣikatvāt gṛhītā; na tu anububhūṣayā | iyaṃ tu tadanyeti jñāpanārthameva, etāṃ vittamayīmiti viśeṣaṇam | dattapūrvāmevādhunā parijahāreti kalpanamanapekṣitam | tadā, yasyāṃ majjanti bahavo manuṣyā iti ca na saṅgatam |
2.24-2.p34
1.kutsitāṃ mandabuddhisevyamānāṃ sṛtim - ārdrasnigdha (śaivalita) deśā'patitanyasyamānapadākarṣaṇaṃ sṛṅ ityanukārārham iti tādṛśī gatiḥ, sṛṃkā syāt | suṣu , ityanukaraṇamūlaka suṣumnā padavat |
2.24-2.p35
2.priyarūpakān - priyarūpā eva priyarūpakāstān | svārthe ka pratyayaḥ |
2.24-2.p36
1.lolupanta - lupa vimohane iti dhātoḥ lupasadacarajapajabhadahadaśagṛbhyo bhāvagarhāyām ityanena sūtreṇa ukta dhātvarthagarhāyāṃ yaṅnte laṅirūpametat |
2.24-2.p37
1.adabhāvaśca - ka |
2.24-2.p38
1.alolupanta ityatra chāndaso yaṅluk - lupasadacarajapajabhadahadaśagṛbhyo bhāvagarhāyām ityanena sūtreṇa yaṅaḥ avaśyambhāvāt alolupyanta iti prayoktavye alolupanta iti yaṅaḥ luk chāndasaḥ iti bhāvaḥ |
2.24-2.p39
2.tattvajñānakāmakarmātmake - tattvajñānātmakaṃ vidyā kāmakarmātmakaṃ avidyā iti yāvat |
2.24-2.p40
1.paṇḍitaṃ manyamānāḥ - paṇḍitaṃ iti pṛthakpadam | svaṃ svaṃ paṇḍitaṃ manyamānāḥ ityarthaḥ | paṇḍitaṃ manyānāṃ māno'haṃkāro yeṣāṃ te iti vigrahe aikapadye'pi śabdaḥ sādhureva | ātmamāne khaśceti sūtreṇa ātmakarmakaḥ mānaḥ mananam ityarthe paṇḍitaśabdāt manyateḥ supi khaśi pratyaye vikṛtikārye sati paṇḍitaṃ manya iti niṣpadyate |
2.24-2.p41
2.jāttyandhaḥ - janmakālataḥ andhaḥ jātyandhaḥ |
2.24-2.p42
3.dandramyamāṇāḥ - dram gatau ityasmāddhātoḥ kriyāsamabhihārārthe yaṅirūpametat niṣpannaṃ sat bhṛśaṃ dramati duḥkhena pīḍito bhavati ityamumarthaṃ bodhayati | bhṛśārthasya api kriyāsamabhihāratvāt |
2.24-2.p43
4.aviralitasantamase - samantāt tamaḥ santamasam | vyāpakatamaḥ ityarthaḥ | aviralitaṃ nāma gāḍhamiti yāvat| sāndratamasantamasamiti māghe navame sarge dvāviṃśatitame śloke prayuktaṃ ca padaṃ aviralitasantamasam ityasya yuktaḥ arthaḥ iti bhāti |
2.24-2.p44
1.gatyartho yaṅanto dram dhātuḥ - draṃ gatau iti dramadhātuḥ gatyarthakaḥ kriyāsamabhihārārthaka yaṅantakaḥ iti yāvat | kriyāsamabhihāraśca paunaḥpunyaṃ bhṛśārtho vā | dandramyamāṇā iti atra ca kuṭilaṃ gantāraḥ ityarthaḥ |
2.24-2.p45
2.vidūyamāṇamānasaḥ - dutacittāḥ | 3.bhavamahāraṇye - bhavo nāma atra saṃsāra iti āstheyam |
2.24-2.p46
1.sāmparāyaḥ - paramapadagamanasādhanavyāpāraḥ |
2.24-2.p47
2.tatra pakṣe - utasahite pāṭhe iti yāvat |
2.24-2.p48
3.śiṣṭaparigrahābhāvāt - para uta mānī ityevaṃrūpasya pāṭhasya śiṣṭaparigrahābhāvādityanvayaḥ |
2.24-2.p49
1.matkriyamāṇayātanāgocarī bhavati - mayā dīyamānayātanāgocarī bhavati ityarthaḥ |
2.24-2.p50
1.paripākavantaḥ - phalamityarthaḥ | paripākavantaḥ, phalavantaḥ, pariṇāmavantaḥ ityarthaḥ |
2.24-2.p51
1.marubhūmiṣu jalāśayavat - marupradeśeṣu jalāśayadarśanaṃ yathā durlabhaṃ tadvaditi bhāvaḥ | jalāśayadarśanaṃ yadi bhavati tadā tattu adbhutameva | tadvat yāthātathyena paramātmattvasvarūpavakturapi lābhaḥ durlabhaḥ iti yāvat |
2.24-2.p52
1.paramaikāntinā - paramaścāsau ekāntī ca paramaikāntī | ekāntaḥ asya astīti ekāntī | ekāntaḥ ananyatvaṃ iti yāvat | ekāntaḥ upāsyatvena asti asyeti yāvat | na kevalamananyadevatākatvaṃ api tu ananyaprayojanatvamapi parabrahmarūpabhagavadatiriktadevatāprayojanānabhilāṣī iti yāvat |
2.24-2.p53
2.aśreṣṭhena..... śravaṇena - vedāntaśravaṇaṃ pāṇḍityasampādanāyaiva yena kṛtaṃ na anuṣṭhātuṃ ityādiphalakaṃ pāṇḍityamātretyādi arthavarṇanamatra avadheyam| 1.ucyamānādātmano'nanyena - ka | 2.ātmani avagatiḥ - ka |
2.24-2.p54
1.saṃbhramaḥ - satvaraḥ | samyaggrahaṇābhāvaḥ satvaraṃ prāptatvamupadeśasyeti yāvat | 2.ūhāpohaviśiṣṭaḥ - ūhaḥ tarkaḥ|
2.24-2.p55
apohaśca aparatarkanirāsāya kṛto viparītatarkaḥ | tarkaśca atra anumānam | tathā ca ūhāpohau nāma sadanumānānumānābhāsau iti yāvat | apohonāma pūrvajñātasyāpi arthasya asamaṃjasasya tyāgaḥ |
2.24-2.p56
1.āpaneyā - āpanīyā iti prayoktavye āpaneyā iti chāndasam | 2.preṣṭhaḥ - priyaśabdāt iṣṭhanpratyaye preṣṭha iti rūpam | iṣṭhanaḥ ātiśāyane'rthe vidhānāt atyantaṃ priyatamaḥ iti padavācyaḥ| 1.āptavān -ka |
2.24-2.p57
1.śevadhiḥ - śevaṃ saṅkhaṃ dhīyate asmin iti śevadhiḥ |
2.24-2.p58
1.nidhiviśeṣaṇatvāt - viśiṣyate anena iti vyutpattyā viśeṣaṇaśabdaḥ viśeṣyaguṇaṃ bodhayati |
2.24-2.p59
1.urugāyam - uruścāsau gāyaśca urugāyaḥ | ururatra prabalavācī (mahatvavācī) | 1.kīrtim - ka |
2.24-2.p60
1.cetasaḥ - manasaḥ | sāntayetaśabdasya ṣaṣṭhyantaprayogo'yaṃ manasaḥ ityarthaḥ|
2.24-2.p61
1.ātmāntaryāmiṇam - ka | 2.samādhānam - ka |
2.24-2.p62
3.mattvā - dhyātvā - ka | 4.prayukta - ka |
2.24-2.p63
1.āhitaḥ - ā ityupasargapūrvakagatyarthaka hi dhātoḥ karmaṇi kta pratyayaḥ |
2.24-2.p64
2.praviṣṭa iti kartari - praveśanakartā pra ityupasargapūrvaka viśadhātūttara ktapratyayena bodhyate iti bhāvaḥ |
2.24-2.p65
3.svatantraḥ kartā - kriyāyāṃ svātantreṇa vivikto'rthaḥ kartā syāditi sūtrārthaḥ | svātantryaṃ dhātvarthavyāpārāśrayatvam| phalānukūlavyāpāro dhātvarthaḥ |
2.24-2.p66
1.vivṛtam - āvaraṇārthaka dhātoḥ vṛjaḥ vi ityupasargabalāt praveśārhatvam arthaḥ |
2.24-2.p67
2.dharmyam - dharmādanapetaṃ dharmyamityasyāḥ eva vyutpatteḥ dharmasādhyam ityādi vivaraṇamiti jñeyam | dharmapatyarthanyāyāt anapete (pā.sū.4-4-92) anena sūtreṇa anapetārthe yat pratyayaḥ |
2.24-2.p68
1.praśnasya uttara - ka |
2.24-2.p69
2.jīva eva - ka |
2.24-2.p70
1.pratyakṣaviṣayatopalakṣite etacchabdapravṛtteḥ - idamaḥ pratyakṣagataṃ samīpataravarti caitadorūpam iti pramāṇena pratyakṣagatavastunaḥ samīpataravartitve etacchabdena bodhanaṃ pratipāditam |
2.24-2.p71
1. prātibhāsikabhedanivṛttiḥ - atra prātibhāsika padaṃ vyāvahārikasyāpi upalakṣaṇam | prātibhāsikabhedaḥ śuktau rajatamityatreti aṅgīkārāt advaitibhiḥ |
2.24-2.p72
1.guhāmantre - ṛtaṃ pibantau ityārambhike mantre iti yāvat |
2.24-2.p73
1.prāpyatayā ca - ka | 2.ata eva - ka |
2.24-2.p74
1.tadā....paryatyakṣyata - liṅnimitte lṛṅ kriyātipattau iti sūtreṇa atra kriyātipattau lṛṅ āgataḥ | aśroṣyata, paryatyakṣyata iti lṛṅlakārau dhātū| liṅnimittaṃ hetuhetumadbhāvādi | kriyātipattiśca kriyā - aniṣpattiḥ iti yāvat |
2.24-2.p75
1.niṣkuṣṭaṃ - gṛhasamīpopavanam | niṣkuṭastu gṛhodyāne syāt kedārakavāyvoḥ |
2.24-2.p76
1.nanu - ka | 2.virodhaivilakṣaṇa virodhipraśnaḥ - ka | 3.na hi kiṃ - ka | 4. na brahma - ka |
2.24-2.p77
1.avagamyate - ka |
2.24-2.p78
2.prasaktānuprasaktyā - prasaṅgādāgataviṣayasya kiciṃdvarṇanaṃ prasaktānuprasaktiḥ |
2.24-2.p79
1.samāhāradvandvaḥ ataeva ekavadbhāvaḥ - cārthe dvandvaḥ ityanena dvandvasamāsaḥ vihitaḥ | cārthaḥ samāhāro'pi | samāhāro nāma parasparasāhityam | samūho viśeṣyam | samūhasya kriyānvayastu samūhidvārā bodhyaḥ | dviguḥ ekavacanamiti vārtikāt paraṃ samāhāragrahaṇaṃ kartavyamiti vārtikapāṭho'sti | sa napuṃsakamiti paścāt paṭhitam | tasmāt samāhāradvandvasya ekavacanatvaṃ napuṃsakatvaṃ ca | ekavadbhāvo nāma ekavacanatvam |
2.24-2.p80
2.dṛṣṭacaram - pūrva dṛṣṭaṃ dṛṣṭacaram | bhūtapūrve caraṭ iti sūtreṇa pūrvasya caraṭādeśaḥ vihitaḥ |
2.24-2.p81
3.spṛhayālave - spṛhāśīlāya | tacchīlyārthe atra āluc pratyayaḥ |
2.24-2.p82
1 .brahmacaryam - smaraṇaṃ kīrtanaṃ keliḥ prekṣaṇaṃ guhyabhāṣaṇam | saṃkalpo'dhyavasāyaṃ ca kriyānivṛttireva ca || etanmaithunamaṣṭāṅgaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ | viparītaṃ brahmacaryaṃ etadevāṣṭalakṣaṇam || (bra.vai.ga.khaṃ.4-75) | 1.svarūpasyāpya - ka |
2.24-2.p83
1.vipaścit - viśeṣaṃ paśyati, viprakṛṣṭaṃ cetati cinoti cintayati vā, pṛṣodarāditvāt sādhuḥ| paṇḍitaḥ vidvān iti yāvat |
2.24-2.p84
1.tatra daharā - ka |
2.24-2.p85
1.śāśvataḥ - śaśvat bhavaḥ śāśvataḥ, anavaratajagadvyāpārapravāhatvena śaśvat bhavaḥ nityaḥ, bhavārthe aṇ pratyayaḥ |
2.24-2.p86
1.sūkṣmam ākāśam - sūkṣmatvaṃca atra amūrtatvam iti yāvat | paṃcīkaraṇaprakriyayā vṛkṣagatākāśaḥ vṛkṣe chidyamāne'pi na chidyate; yogyatābhāvāt yogyatā ca saukṣmyanibandhaneti yāvat |
2.24-2.p87
1.na ca - ka |
2.24-2.p88
2.kṣetrajñatayā - ka |
2.24-2.p89
1.siddhyarthaṃ ca - ka |
2.24-2.p90
1.tattanniyantṛtvā - ka | 2.pratiṣiddhāṃ jīvotpattim - ka | 3.dvābhyāṃ sūtrābhyām - ka | 4.dvābhyāṃ sūtrābhyām - ka |
2.24-2.p91
1.śārīrakaśāstre - śarīramasyāstīti śārīraḥ | śarīraviśiṣṭaḥ śarīri | śarīraḥ paramātmā, śīrīraṃ kāyatīti bodhayati iti śārīrakaṃ vedāntaśāstramiti yāvat |
2.24-2.p92
1.sarve pramāṇam - pramāṇaśabdottaraṃ śrutāyāḥ vibhakteryadekatvaṃ tatpadārthatāvacchedake pramitikaraṇatve anveti | sarvāṇi śāstrāṇi pramitikaraṇāni iti hetoḥ pramitikaraṇatvamekameva; tatra ca ekatvasya anvayādvacanadoṣo na |
2.24-2.p93
1.atati - ateḥ sātatyagamanamarthaḥ | sātatyaṃca santatamiti yāvat |
2.24-2.p94
2.akratuḥ - karmakṛtotkarṣāpakarṣaśūnyaḥ, kratuśabdaḥ prathame'rthe sādhanaparadvitīye tu karmaparaḥ | kṛ dhātoḥ karmaṇi ktapratyayasya anuśiṣṭatvāt |
2.24-2.p95
1.kākākṣinyāyaḥ - kāko yathā ekenaiva akṣṇā pārśvadvayamapi paśyiti tadvat ekameva padaṃ ubhayatra anveti iti yāvat |
2.24-2.p96
1.nirviṣṭasya cetanasya - ka |
2.24-2.p97
1.pratipādyam - ka |
2.24-2.p98
2.rūpa - ka |
2.24-2.p99
3.dharmatayā siddhatvena - ka |
2.24-2.p100
4.tattvāt, tadbalāt - ka |
2.24-2.p101
1.prīya - ka |
2.24-2.p102
2.rūpaṃca - ka |
2.24-2.p103
3.tadanusāreṇa ihāpi - ka |
2.24-2.p104
1.śyāmakādvā - śyāmaṃ śyāmavarṇamakatīti vyutpattiḥ | aki kauṭilye gatau iti dhātuḥ | tṛṇadhānyabhedo'yam | gajadhānyaṃ vā | śyāmākataṇḍulāt rājadhānyataṇḍulāt iti bhāvaḥ |
2.24-2.p105
2.dhātuḥ - dhāraṇārthakadhāñdhātoḥ niṣpannatvādasya śabdasya sarvavidhārakasya paramātmanaḥ ityarthalābhaḥ |
2.24-2.p106
1.arśādyac - arśa ādibhyo'c iti sūtreṇa madāmadau asya staḥ ityarthe acpratyayo bhavati madāmada ac | madāmadaviśiṣṭamiti yāvat |
2.24-2.p107
1.ajantatā vā, lakṣaṇā vā - arśaādyajantatvaṃ madāmadamiti padam iti svīkāryamiti prathamaḥ pakṣaḥ|
2.24-2.p108
madāmadaśabdena madāmadaviśiṣṭaḥ bodhyate | yasmātpadāt arśaādyac tasmāt tadvaiśiṣṭyaṃ bodhyate iti aṅgīkārāt | madāmadapadasya madāmadaviśiṣṭe anvayānupapattyā, tātparyānupapattyā vā śakyasaṃbandharūpā lakṣaṇā samāśrayaṇīyeti anantaraḥ pakṣaḥ |
2.24-2.p109
1.medhayā - medhate saṅgacchate asyāmiti vyutpattyā medhāśabdaḥ dhāraṇāvatīṃ buddhiṃ parāmṛśati |
2.24-2.p110
1.pravacanasādhanaṃ mananaṃ lakṣyate | uttaratra, na medhayā na bahunā śrutena iti vakṣyamāṇadhyāna - śravaṇa - samabhivyāhārabalena, pravacanaśabdena mananasyaiva - ka |
2.24-2.p111
2. vivṛtatvācca - ka
2.24-2.p112
1.iti bhāvaḥ - ka |
2.24-2.p113
1.bhītabhītaḥ - abādhe ca ityanena sūtreṇa atra pīḍāyāṃ dyotyāyāṃ bhītaśabdasya dvitvaṃ bhītabhīteti samudāyasya bahuvrīhivadbhāvaśca samudāyasya prātipadikatvāt subādikārye rūpaṃ setsyati |
2.24-2.p114
1.tṛṣārtena cātakenevonmukhena - pipāsuścātakaḥ jalārthaṃ meghameva yathā pratīkṣate, tadvat anenāpi utkaṇṭhitena paramātmapratīkṣāvatā bhāvyamityarthaḥ |
2.24-2.p115
1.mukhyārthānnatvā - ka |
2.24-2.p116
2.na ca - ka |
2.24-2.p117
3.vācyam - ka |
2.24-2.p118
1.vihāya, viśeṣākāreṇa-ka |
2.24-2.p119
2.brahmakṣatrayoḥ odanaśabdamukhyārthatvāsambhave'pi, bhojyatvabhogyatvarūpāntaraṅgākārasyaiva lakṣaṇayā'pi grahaṇaṃ yuktam | na tu atyantabahiraṅgasya vināśyatvākārasya; yena nikhilacarācarasaṃhartā paramātmā atra vākye - ka |
2.24-2.p120
1.sādhāraṇākāra - ka |
2.24-2.p121
1.ālambanam - lyuṭ ca ityanena sūtreṇa klībatvaśiṣṭe bhāve kālasāmānye lyuṭ atra bhavati | dhyānaviṣayaḥ |
Linked texts (1)
- Kaṭhopaniṣad — Sanskrit