Pramāṇa · Search · About · API

Kaṭha Upaniṣad 2.24-2

Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 2.24-2

Language
Sanskrit

2.24-2

paramātmani paramaprītiṃ karoti, sa eva | āha ca bhagavān - priyo hi jñānino'tyarthamahaṃ sa ca mama priyaḥ (bha.gī.7-17) iti | tathā ca prītiṃ vinā kṛtena kevalena dhyānena, nāyaṃ labhyaḥ; api tu prītirūpeṇa teneti bhāvaḥ | yaśca nididhyāsitavyam iti sāmānyataḥ prāptaṃ dhyānam, tadapyanena viśeṣyata iti siddham | ukte upāyaviśeṣe aṅgatayā keṣāṃciddharmāṇām avaśyāpekṣāmāha - nāvirata iti | duścaritoparatyādiḥ yadi na syāt; prajñānaṃ na siddhyet, tadasiddhau kathaṃ tamāpnuyāt? ataḥ prajñānāṅgatayā avaśyamapekṣyante duścaritanivṛttyādayaḥ iti bhāvaḥ ||

2.24-2.p1

pañcaviṃśatimantraḥ

2.24-2.p2

[ sakalacarācarasaṃhartā paramātmā ]

2.24-2.p3

yasya brahma ca kṣatraṃ ca ubhe bhavata odanaḥ |

2.24-2.p4

mṛtyuryasyopasecanaṃ ka itthā veda yatra saḥ ||

2.24-2.p5

pra.dī. - pūrvoktaparabrahmaprabhāvaḥ kenā'pi na jñāyatetyāha - yasya iti | yasya - prasiddhasya parabrahmaṇaḥ, brahma - brāhmaṇavarṇaḥ, kṣatram - kṣatriyavarṇaḥ, cakāradvayāt vaiśyaśūdrau ucyete | ubhe - brahmakṣatriyakule vaiśyaśūdrakule ca, kṛtsnaṃ jagaditi yāvat | odanaḥ - bhakṣaṇānukūlānnasthānīye, bhavataḥ yasya - parabrahmaṇaḥ, mṛtyuḥ - prapaṃcalayahetubhūtarudrakālāntakāgnyādisamūhaḥ, upasecanam - adanīyoḥ- -nnasādhanaṃ bhavati | saḥ - paramātmā, yatra - yasmin prakāre sthitaḥ, saḥ itthā - etādṛśaprakāravāniti, kaḥ veda - tatprabhāvaḥ ko'pi na veda ityarthaḥ | brahmā'pi na veda iti bhāvaḥ |

2.24-2.p6

|| iti śrībhāṣyaṃrāmānujāryakṛtau kaṭhopaniṣaddvitīyavallīpratipadavyākyā samāptā ||

2.24-2.p7

pra. - yasya brahma ca iti | brahma ca kṣatraṃ ca - brahma - kṣatrākhyavarṇadvayopalakṣitakṛtsnacarācarātmakamidaṃ jagat | yasya odano bhavati - yasya vināśyo bhavatītyarthaḥ | yasya mṛtyuḥ svayamadyamānatve sati anyasyādanaheturbhavati, saḥ- nikhilacarācarasaṃhartā paramātmā, yatra - yasmin prakāre sthitaḥ, yatprakāraviśiṣṭaḥ, taṃ prakāram ittham iti ko veda ityarthaḥ |

2.24-2.p8

nanu - brahmakṣatra padena kṛtsnacarācaragrahaṇe kiṃ bījam? iti cet, ucyate - brahma ca kṣatraṃ ca odanaḥ ityukte, brāhmaṇakṣatriyavarṇayoḥ kiciṃtprati odanaśabdamukhyārthatvā1 sambhavāt, odanaśabdena bhojyatvaṃ vā, bhogyatvaṃ vā, vināśyatvaṃ vā lakṣaṇīyam | na hi brahmakṣatramātrabhoktā tanmātrasaṃhartā vā, kaścijjīvo vā, paramātmā vā asti |

2.24-2.p9

nanva2ntarādityavidyāyāṃ ye ca amuṣmātparāṃco lokāḥ teṣāṃ ceṣṭe (chāṃ.u.1-6-8) iti sarvalokeśvare paramātmanyupāsanārthaṃ lokaviśeṣeśitṛtvaśravaṇavat, sarvasaṃhartaryapi paramātmani brahmakṣatrasaṃharaṇamupāsanārthamupadiśyatāmiti cenna3; tadvadasyopāsanāprakaraṇatvā -

2.24-2.p10

sambhavāt | ataḥ brahmakṣatragrahaṇasya carācaramātropalakṣaṇatvaṃ yuktam | uktaṃ ca attā carācaragrahaṇāt (bra.sū.1-2-9) iti |

2.24-2.p11

[ jīvaparatvaśaṃkā ]

2.24-2.p12

nanu evamapi odana śabdena kimiti vināśyatvaṃ lakṣyate? gauṇatvamapi śabdasya sādhāraṇaguṇamapahāya asādhāraṇaguṇenaiva nirvāhyam | nahi agnirmāṇavakaḥ ityatra agniśabdena, paiṅgalyāderiva dravyatvādeḥ upasthitiḥ asti | ata eva praitu hotuścamasaḥ pra brahmaṇaḥ prodgātṛṇāṃ pra yajamānasya (pra.mī.3-5-7) iti adhvaryupraiṣe udgātṛśabdasya bahuvacanānurodhena bahuṣu vṛttau vaktavyāyām, ṣoḍaśartviksādhāraṇākāraṃ vihāya1, udgātṛgaṇamātralakṣaṇā, pūrvatantre (3-5-7) varṇitā | tadvadihāpi2 brahmakṣatravākye pratīyate iti cet;

2.24-2.p13

[ tatparihāraḥ ]

2.24-2.p14

ucyate; yadyapi - vināśyatvaṃ sādhāraṇākāraḥ; tathāpi - mṛtyuryasyopasecanam (ka. u. 2-24) iti vākyaśeṣānurodhāt, sādhāraṇo'pi, gauṇyā vṛttyā lakṣayitum ucitaḥ |

2.24-2.p15

nanu - upasecanaśabdāpekṣayā odanaśabdasya mukhyatvāt, odanaśabdasvārasyānurodhena, asādhāraṇākārarūpabhogyatve lakṣite, jaghanyam upasecanapadam abādhakatvābhiprāyeṇa kathaciṃt nīyatām | ataḥ brahmakṣatrabhoktā yaḥ, yasya ca mṛtyuḥ abādhakaḥ, saḥ asmin mantre pratipādyaḥ | bhoktṛtvaṃ ca jīvasyaiva iti, sa eva asminmantre pratipādyatām iti cet;

2.24-2.p16

ucyate - upasecanatvena rūpitasya mṛtyoḥ, odanatvarūpitena brahmakṣatraśabditena, dadhyannavat pratītasambandhasya, sarvātmanā bādhaprasaṅgāt | na hi yasya brahma ca kṣatraṃ ca bhogyam, yasya ca mṛtyuḥ abādhakaḥ ityukte, mṛtyoḥ brahmakṣatrasya ca sambandhaḥ pratīyate |

2.24-2.p17

ataḥ upasecanaśabdasya odanaśabdāpekṣayā jaghanyatve'pi, abādhakatvarūpasādhāraṇaguṇaṃ vihāya, svayam adyamānatve sati anyādanahetutvarūpāsādhāraṇarūpa1 eva grāhyaḥ | tataśca ekavākyāntargatacaramaśrutopasecanapadānusāreṇa, odanaśabdenā'pi vināśyatvameva lakṣaṇīyam | svabuddhyupasthāpanīyaviśeṣākārarūpaguṇagrahaṇādapi, ekavākyatāpannapadānta -

2.24-2.p18

ropasthāpitaguṇagrahaṇasyaiva buddhilāghavena ekavākyatāsāmarthyānurodhena ca nyāyyatvāditi asyārthasya atttradhikaraṇe nirṇītatvāt ityalaṃ pallavitena |

2.24-2.p19

|| iti dvitīyavallīprakāśikā samāptā ||

2.24-2.p20

ā.bhā. - brahma - brāhmaṇaḥ, kṣatraṃ ca - kṣatriyaśca, ubhe - ime dve api yasya paramātmanaḥ, odanaḥ - aśanam, bhavataḥ - saṃhriyamāṇatvāt upacāraḥ odanātvasya iti bhāvaḥ | bhavataḥ syātām, atra brahmakṣatrapadayoḥ nikhilacarācaraprapaṃcasya upalakṣaṇatvāt, sarvameva jagat, yasya odanaśabditam upasaṃhāryaṃ bhavatītyarthaḥ | saṃhārakāraṇatayā prasiddho mṛtyurapi, yasya - paramātmanaḥ, upasecanam - adyamānaudanādīnāmadane sahāyakaṃ dadhyādi, upasecanamākhyāyate, dadhyādyupasiktasya odanādeḥ saralatayā, adanayogyatābhavanāt | tathaiva carācaraprapaṃcopasaṃhāre sahāyako mṛtyuḥ upasecanam ityucyate | yathā ca upasecanaṃ dadhyādi, svayamapi odanasya atttrā adyate, tathā mṛtyurapi sahāyako bhavan prapaṃcopasaṃhāre paramātmanaḥ, svayamapi tena saṃhiyate| mṛtyusahitaḥ samastaḥ prapaṃco yasya saṃhāryo bhavatīti bhāvaḥ | saḥ sarvasaṃhārakartā paramātmā, yatra - sve mahimni prakāre vā avasthitaḥ, taṃ mahimānaṃ prakāraṃ vā itthā - ittham iti, ko veda na ko'pi ityarthaḥ | saḥ - yādṛśamahimaviśiṣṭaḥ yatprakāraviśiṣṭo vā, sa mahimāprakāro vā tasya na kenā'pi vettuṃ śakyate | tena ayaṃ paramātmā aparicchinnamahimā acintyaprakāro vā iti bhāvaḥ |

2.24-2.p21

|| iti dvitīyavallī ānandabhāṣyam||

2.24-2.p22

su. - athāsya mahimā aparicchedya ityāha - yasya ca kṣatraṃ ca idamupalakṣaṇaṃ prāṇimātrasya | yasya - idam odanam - upasaṃhāryam ityarthaḥ | saṃhārakāraṇībhūto mṛtyuḥ yasya upasecanam - saṃhāradvārabhūtaṃ satsvayaṃ ca saṃhāryam | sarvasyāsya carācaraprapaṃcasya saṃhartā yaḥ iti bhāvaḥ | saḥ paramātmā yatra mahimni vartate, taṃ mahimānam, itthā - itthamiti, ko veda - paricchidya ko veda? na ko'pi ityarthaḥ | aparicchinnamahimā'yam iti yāvat |

2.24-2.p23

yadvā - paramātmaprasādādṛte tattvataḥ ko vā enaṃ vettum arhati? ityāha - yasya iti | yasminprakāre'sti, taṃ prakāram ittham iti ko vā tatprasādādṛte veda ityarthaḥ |

2.24-2.p24

yadvā - madanyaḥ ko vetti ? ityāha - itthamahaṃ yathā vedmi tathā veda ityarthaḥ ||

2.24-2.p25

|| iti subodhinī ||

2.24-2.p26

1.niḥśreyasāya - niścitaṃ śreyaḥ niḥśreyasamiti karmadhārayarūpatatpuruṣe aci sati niṣpadyate | idaṃca śabdarūpaṃ acatura ityādinā sūtreṇa mokṣarūpe'rthe nipātitam |

2.24-2.p27

2.vyanakti - praśaṃsati, stauti | 3.indriyārāmaḥ - indriyajanyasantoṣākāṃkṣī |

2.24-2.p28

1.bāhmārāmaḥ - bāhyavastusantoṣākāṃkṣī | 1.prāpnutaḥ - ka |

2.24-2.p29

1.nīrakṣīranyāyaḥ - nīraṃ jalam, kṣīraṃ dugdham | nīrakṣīrayoḥ saṃmilitayoḥ madhye haṃsena yathā kṣīrasya pānena nīrasya tyāgaḥ kriyate tathā śreyasaḥ grahaṇena preyasaḥ hānaṃca kāryamiti yāvat |

2.24-2.p30

2.abhyarhitam - stutyam athavā antaraṅgam|

2.24-2.p31

3.śreya eva - śreyo hi iti hi śabdārthalabhyamidamavadhāraṇam iti yāvat |

2.24-2.p32

4.lyablopapaṃcamīsamāśrayāt - lyablope karmaṇyadhikaraṇe ca iti vārtikamatra paṃcamīvidhāyakam iti svīkāryam| lyabantasya lope adarśane anuprayoge sati gamyamānatadarthaṃ prati karmaṇi adhikaraṇe ca paṃcamī vācya ityarthaḥ | preyaso abhivṛṇīte | preyasaḥ ityatra lyablope paṃcamī | apekṣyeti lyabantamatra na dṛśyate | tasyāprayoge sati preyaḥśabdāt gamyamānatadarthaṃ apekṣāṃ prati karmaṇi paṃcamīti yojanā |

2.24-2.p33

1.sṛṃkām - pūrvaṃ gṛhītā sṛṃkā pāritoṣikatvāt gṛhītā; na tu anububhūṣayā | iyaṃ tu tadanyeti jñāpanārthameva, etāṃ vittamayīmiti viśeṣaṇam | dattapūrvāmevādhunā parijahāreti kalpanamanapekṣitam | tadā, yasyāṃ majjanti bahavo manuṣyā iti ca na saṅgatam |

2.24-2.p34

1.kutsitāṃ mandabuddhisevyamānāṃ sṛtim - ārdrasnigdha (śaivalita) deśā'patitanyasyamānapadākarṣaṇaṃ sṛṅ ityanukārārham iti tādṛśī gatiḥ, sṛṃkā syāt | suṣu , ityanukaraṇamūlaka suṣumnā padavat |

2.24-2.p35

2.priyarūpakān - priyarūpā eva priyarūpakāstān | svārthe ka pratyayaḥ |

2.24-2.p36

1.lolupanta - lupa vimohane iti dhātoḥ lupasadacarajapajabhadahadaśagṛbhyo bhāvagarhāyām ityanena sūtreṇa ukta dhātvarthagarhāyāṃ yaṅnte laṅirūpametat |

2.24-2.p37

1.adabhāvaśca - ka |

2.24-2.p38

1.alolupanta ityatra chāndaso yaṅluk - lupasadacarajapajabhadahadaśagṛbhyo bhāvagarhāyām ityanena sūtreṇa yaṅaḥ avaśyambhāvāt alolupyanta iti prayoktavye alolupanta iti yaṅaḥ luk chāndasaḥ iti bhāvaḥ |

2.24-2.p39

2.tattvajñānakāmakarmātmake - tattvajñānātmakaṃ vidyā kāmakarmātmakaṃ avidyā iti yāvat |

2.24-2.p40

1.paṇḍitaṃ manyamānāḥ - paṇḍitaṃ iti pṛthakpadam | svaṃ svaṃ paṇḍitaṃ manyamānāḥ ityarthaḥ | paṇḍitaṃ manyānāṃ māno'haṃkāro yeṣāṃ te iti vigrahe aikapadye'pi śabdaḥ sādhureva | ātmamāne khaśceti sūtreṇa ātmakarmakaḥ mānaḥ mananam ityarthe paṇḍitaśabdāt manyateḥ supi khaśi pratyaye vikṛtikārye sati paṇḍitaṃ manya iti niṣpadyate |

2.24-2.p41

2.jāttyandhaḥ - janmakālataḥ andhaḥ jātyandhaḥ |

2.24-2.p42

3.dandramyamāṇāḥ - dram gatau ityasmāddhātoḥ kriyāsamabhihārārthe yaṅirūpametat niṣpannaṃ sat bhṛśaṃ dramati duḥkhena pīḍito bhavati ityamumarthaṃ bodhayati | bhṛśārthasya api kriyāsamabhihāratvāt |

2.24-2.p43

4.aviralitasantamase - samantāt tamaḥ santamasam | vyāpakatamaḥ ityarthaḥ | aviralitaṃ nāma gāḍhamiti yāvat| sāndratamasantamasamiti māghe navame sarge dvāviṃśatitame śloke prayuktaṃ ca padaṃ aviralitasantamasam ityasya yuktaḥ arthaḥ iti bhāti |

2.24-2.p44

1.gatyartho yaṅanto dram dhātuḥ - draṃ gatau iti dramadhātuḥ gatyarthakaḥ kriyāsamabhihārārthaka yaṅantakaḥ iti yāvat | kriyāsamabhihāraśca paunaḥpunyaṃ bhṛśārtho vā | dandramyamāṇā iti atra ca kuṭilaṃ gantāraḥ ityarthaḥ |

2.24-2.p45

2.vidūyamāṇamānasaḥ - dutacittāḥ | 3.bhavamahāraṇye - bhavo nāma atra saṃsāra iti āstheyam |

2.24-2.p46

1.sāmparāyaḥ - paramapadagamanasādhanavyāpāraḥ |

2.24-2.p47

2.tatra pakṣe - utasahite pāṭhe iti yāvat |

2.24-2.p48

3.śiṣṭaparigrahābhāvāt - para uta mānī ityevaṃrūpasya pāṭhasya śiṣṭaparigrahābhāvādityanvayaḥ |

2.24-2.p49

1.matkriyamāṇayātanāgocarī bhavati - mayā dīyamānayātanāgocarī bhavati ityarthaḥ |

2.24-2.p50

1.paripākavantaḥ - phalamityarthaḥ | paripākavantaḥ, phalavantaḥ, pariṇāmavantaḥ ityarthaḥ |

2.24-2.p51

1.marubhūmiṣu jalāśayavat - marupradeśeṣu jalāśayadarśanaṃ yathā durlabhaṃ tadvaditi bhāvaḥ | jalāśayadarśanaṃ yadi bhavati tadā tattu adbhutameva | tadvat yāthātathyena paramātmattvasvarūpavakturapi lābhaḥ durlabhaḥ iti yāvat |

2.24-2.p52

1.paramaikāntinā - paramaścāsau ekāntī ca paramaikāntī | ekāntaḥ asya astīti ekāntī | ekāntaḥ ananyatvaṃ iti yāvat | ekāntaḥ upāsyatvena asti asyeti yāvat | na kevalamananyadevatākatvaṃ api tu ananyaprayojanatvamapi parabrahmarūpabhagavadatiriktadevatāprayojanānabhilāṣī iti yāvat |

2.24-2.p53

2.aśreṣṭhena..... śravaṇena - vedāntaśravaṇaṃ pāṇḍityasampādanāyaiva yena kṛtaṃ na anuṣṭhātuṃ ityādiphalakaṃ pāṇḍityamātretyādi arthavarṇanamatra avadheyam| 1.ucyamānādātmano'nanyena - ka | 2.ātmani avagatiḥ - ka |

2.24-2.p54

1.saṃbhramaḥ - satvaraḥ | samyaggrahaṇābhāvaḥ satvaraṃ prāptatvamupadeśasyeti yāvat | 2.ūhāpohaviśiṣṭaḥ - ūhaḥ tarkaḥ|

2.24-2.p55

apohaśca aparatarkanirāsāya kṛto viparītatarkaḥ | tarkaśca atra anumānam | tathā ca ūhāpohau nāma sadanumānānumānābhāsau iti yāvat | apohonāma pūrvajñātasyāpi arthasya asamaṃjasasya tyāgaḥ |

2.24-2.p56

1.āpaneyā - āpanīyā iti prayoktavye āpaneyā iti chāndasam | 2.preṣṭhaḥ - priyaśabdāt iṣṭhanpratyaye preṣṭha iti rūpam | iṣṭhanaḥ ātiśāyane'rthe vidhānāt atyantaṃ priyatamaḥ iti padavācyaḥ| 1.āptavān -ka |

2.24-2.p57

1.śevadhiḥ - śevaṃ saṅkhaṃ dhīyate asmin iti śevadhiḥ |

2.24-2.p58

1.nidhiviśeṣaṇatvāt - viśiṣyate anena iti vyutpattyā viśeṣaṇaśabdaḥ viśeṣyaguṇaṃ bodhayati |

2.24-2.p59

1.urugāyam - uruścāsau gāyaśca urugāyaḥ | ururatra prabalavācī (mahatvavācī) | 1.kīrtim - ka |

2.24-2.p60

1.cetasaḥ - manasaḥ | sāntayetaśabdasya ṣaṣṭhyantaprayogo'yaṃ manasaḥ ityarthaḥ|

2.24-2.p61

1.ātmāntaryāmiṇam - ka | 2.samādhānam - ka |

2.24-2.p62

3.mattvā - dhyātvā - ka | 4.prayukta - ka |

2.24-2.p63

1.āhitaḥ - ā ityupasargapūrvakagatyarthaka hi dhātoḥ karmaṇi kta pratyayaḥ |

2.24-2.p64

2.praviṣṭa iti kartari - praveśanakartā pra ityupasargapūrvaka viśadhātūttara ktapratyayena bodhyate iti bhāvaḥ |

2.24-2.p65

3.svatantraḥ kartā - kriyāyāṃ svātantreṇa vivikto'rthaḥ kartā syāditi sūtrārthaḥ | svātantryaṃ dhātvarthavyāpārāśrayatvam| phalānukūlavyāpāro dhātvarthaḥ |

2.24-2.p66

1.vivṛtam - āvaraṇārthaka dhātoḥ vṛjaḥ vi ityupasargabalāt praveśārhatvam arthaḥ |

2.24-2.p67

2.dharmyam - dharmādanapetaṃ dharmyamityasyāḥ eva vyutpatteḥ dharmasādhyam ityādi vivaraṇamiti jñeyam | dharmapatyarthanyāyāt anapete (pā.sū.4-4-92) anena sūtreṇa anapetārthe yat pratyayaḥ |

2.24-2.p68

1.praśnasya uttara - ka |

2.24-2.p69

2.jīva eva - ka |

2.24-2.p70

1.pratyakṣaviṣayatopalakṣite etacchabdapravṛtteḥ - idamaḥ pratyakṣagataṃ samīpataravarti caitadorūpam iti pramāṇena pratyakṣagatavastunaḥ samīpataravartitve etacchabdena bodhanaṃ pratipāditam |

2.24-2.p71

1. prātibhāsikabhedanivṛttiḥ - atra prātibhāsika padaṃ vyāvahārikasyāpi upalakṣaṇam | prātibhāsikabhedaḥ śuktau rajatamityatreti aṅgīkārāt advaitibhiḥ |

2.24-2.p72

1.guhāmantre - ṛtaṃ pibantau ityārambhike mantre iti yāvat |

2.24-2.p73

1.prāpyatayā ca - ka | 2.ata eva - ka |

2.24-2.p74

1.tadā....paryatyakṣyata - liṅnimitte lṛṅ kriyātipattau iti sūtreṇa atra kriyātipattau lṛṅ āgataḥ | aśroṣyata, paryatyakṣyata iti lṛṅlakārau dhātū| liṅnimittaṃ hetuhetumadbhāvādi | kriyātipattiśca kriyā - aniṣpattiḥ iti yāvat |

2.24-2.p75

1.niṣkuṣṭaṃ - gṛhasamīpopavanam | niṣkuṭastu gṛhodyāne syāt kedārakavāyvoḥ |

2.24-2.p76

1.nanu - ka | 2.virodhaivilakṣaṇa virodhipraśnaḥ - ka | 3.na hi kiṃ - ka | 4. na brahma - ka |

2.24-2.p77

1.avagamyate - ka |

2.24-2.p78

2.prasaktānuprasaktyā - prasaṅgādāgataviṣayasya kiciṃdvarṇanaṃ prasaktānuprasaktiḥ |

2.24-2.p79

1.samāhāradvandvaḥ ataeva ekavadbhāvaḥ - cārthe dvandvaḥ ityanena dvandvasamāsaḥ vihitaḥ | cārthaḥ samāhāro'pi | samāhāro nāma parasparasāhityam | samūho viśeṣyam | samūhasya kriyānvayastu samūhidvārā bodhyaḥ | dviguḥ ekavacanamiti vārtikāt paraṃ samāhāragrahaṇaṃ kartavyamiti vārtikapāṭho'sti | sa napuṃsakamiti paścāt paṭhitam | tasmāt samāhāradvandvasya ekavacanatvaṃ napuṃsakatvaṃ ca | ekavadbhāvo nāma ekavacanatvam |

2.24-2.p80

2.dṛṣṭacaram - pūrva dṛṣṭaṃ dṛṣṭacaram | bhūtapūrve caraṭ iti sūtreṇa pūrvasya caraṭādeśaḥ vihitaḥ |

2.24-2.p81

3.spṛhayālave - spṛhāśīlāya | tacchīlyārthe atra āluc pratyayaḥ |

2.24-2.p82

1 .brahmacaryam - smaraṇaṃ kīrtanaṃ keliḥ prekṣaṇaṃ guhyabhāṣaṇam | saṃkalpo'dhyavasāyaṃ ca kriyānivṛttireva ca || etanmaithunamaṣṭāṅgaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ | viparītaṃ brahmacaryaṃ etadevāṣṭalakṣaṇam || (bra.vai.ga.khaṃ.4-75) | 1.svarūpasyāpya - ka |

2.24-2.p83

1.vipaścit - viśeṣaṃ paśyati, viprakṛṣṭaṃ cetati cinoti cintayati vā, pṛṣodarāditvāt sādhuḥ| paṇḍitaḥ vidvān iti yāvat |

2.24-2.p84

1.tatra daharā - ka |

2.24-2.p85

1.śāśvataḥ - śaśvat bhavaḥ śāśvataḥ, anavaratajagadvyāpārapravāhatvena śaśvat bhavaḥ nityaḥ, bhavārthe aṇ pratyayaḥ |

2.24-2.p86

1.sūkṣmam ākāśam - sūkṣmatvaṃca atra amūrtatvam iti yāvat | paṃcīkaraṇaprakriyayā vṛkṣagatākāśaḥ vṛkṣe chidyamāne'pi na chidyate; yogyatābhāvāt yogyatā ca saukṣmyanibandhaneti yāvat |

2.24-2.p87

1.na ca - ka |

2.24-2.p88

2.kṣetrajñatayā - ka |

2.24-2.p89

1.siddhyarthaṃ ca - ka |

2.24-2.p90

1.tattanniyantṛtvā - ka | 2.pratiṣiddhāṃ jīvotpattim - ka | 3.dvābhyāṃ sūtrābhyām - ka | 4.dvābhyāṃ sūtrābhyām - ka |

2.24-2.p91

1.śārīrakaśāstre - śarīramasyāstīti śārīraḥ | śarīraviśiṣṭaḥ śarīri | śarīraḥ paramātmā, śīrīraṃ kāyatīti bodhayati iti śārīrakaṃ vedāntaśāstramiti yāvat |

2.24-2.p92

1.sarve pramāṇam - pramāṇaśabdottaraṃ śrutāyāḥ vibhakteryadekatvaṃ tatpadārthatāvacchedake pramitikaraṇatve anveti | sarvāṇi śāstrāṇi pramitikaraṇāni iti hetoḥ pramitikaraṇatvamekameva; tatra ca ekatvasya anvayādvacanadoṣo na |

2.24-2.p93

1.atati - ateḥ sātatyagamanamarthaḥ | sātatyaṃca santatamiti yāvat |

2.24-2.p94

2.akratuḥ - karmakṛtotkarṣāpakarṣaśūnyaḥ, kratuśabdaḥ prathame'rthe sādhanaparadvitīye tu karmaparaḥ | kṛ dhātoḥ karmaṇi ktapratyayasya anuśiṣṭatvāt |

2.24-2.p95

1.kākākṣinyāyaḥ - kāko yathā ekenaiva akṣṇā pārśvadvayamapi paśyiti tadvat ekameva padaṃ ubhayatra anveti iti yāvat |

2.24-2.p96

1.nirviṣṭasya cetanasya - ka |

2.24-2.p97

1.pratipādyam - ka |

2.24-2.p98

2.rūpa - ka |

2.24-2.p99

3.dharmatayā siddhatvena - ka |

2.24-2.p100

4.tattvāt, tadbalāt - ka |

2.24-2.p101

1.prīya - ka |

2.24-2.p102

2.rūpaṃca - ka |

2.24-2.p103

3.tadanusāreṇa ihāpi - ka |

2.24-2.p104

1.śyāmakādvā - śyāmaṃ śyāmavarṇamakatīti vyutpattiḥ | aki kauṭilye gatau iti dhātuḥ | tṛṇadhānyabhedo'yam | gajadhānyaṃ vā | śyāmākataṇḍulāt rājadhānyataṇḍulāt iti bhāvaḥ |

2.24-2.p105

2.dhātuḥ - dhāraṇārthakadhāñdhātoḥ niṣpannatvādasya śabdasya sarvavidhārakasya paramātmanaḥ ityarthalābhaḥ |

2.24-2.p106

1.arśādyac - arśa ādibhyo'c iti sūtreṇa madāmadau asya staḥ ityarthe acpratyayo bhavati madāmada ac | madāmadaviśiṣṭamiti yāvat |

2.24-2.p107

1.ajantatā vā, lakṣaṇā vā - arśaādyajantatvaṃ madāmadamiti padam iti svīkāryamiti prathamaḥ pakṣaḥ|

2.24-2.p108

madāmadaśabdena madāmadaviśiṣṭaḥ bodhyate | yasmātpadāt arśaādyac tasmāt tadvaiśiṣṭyaṃ bodhyate iti aṅgīkārāt | madāmadapadasya madāmadaviśiṣṭe anvayānupapattyā, tātparyānupapattyā vā śakyasaṃbandharūpā lakṣaṇā samāśrayaṇīyeti anantaraḥ pakṣaḥ |

2.24-2.p109

1.medhayā - medhate saṅgacchate asyāmiti vyutpattyā medhāśabdaḥ dhāraṇāvatīṃ buddhiṃ parāmṛśati |

2.24-2.p110

1.pravacanasādhanaṃ mananaṃ lakṣyate | uttaratra, na medhayā na bahunā śrutena iti vakṣyamāṇadhyāna - śravaṇa - samabhivyāhārabalena, pravacanaśabdena mananasyaiva - ka |

2.24-2.p111

2. vivṛtatvācca - ka

2.24-2.p112

1.iti bhāvaḥ - ka |

2.24-2.p113

1.bhītabhītaḥ - abādhe ca ityanena sūtreṇa atra pīḍāyāṃ dyotyāyāṃ bhītaśabdasya dvitvaṃ bhītabhīteti samudāyasya bahuvrīhivadbhāvaśca samudāyasya prātipadikatvāt subādikārye rūpaṃ setsyati |

2.24-2.p114

1.tṛṣārtena cātakenevonmukhena - pipāsuścātakaḥ jalārthaṃ meghameva yathā pratīkṣate, tadvat anenāpi utkaṇṭhitena paramātmapratīkṣāvatā bhāvyamityarthaḥ |

2.24-2.p115

1.mukhyārthānnatvā - ka |

2.24-2.p116

2.na ca - ka |

2.24-2.p117

3.vācyam - ka |

2.24-2.p118

1.vihāya, viśeṣākāreṇa-ka |

2.24-2.p119

2.brahmakṣatrayoḥ odanaśabdamukhyārthatvāsambhave'pi, bhojyatvabhogyatvarūpāntaraṅgākārasyaiva lakṣaṇayā'pi grahaṇaṃ yuktam | na tu atyantabahiraṅgasya vināśyatvākārasya; yena nikhilacarācarasaṃhartā paramātmā atra vākye - ka |

2.24-2.p120

1.sādhāraṇākāra - ka |

2.24-2.p121

1.ālambanam - lyuṭ ca ityanena sūtreṇa klībatvaśiṣṭe bhāve kālasāmānye lyuṭ atra bhavati | dhyānaviṣayaḥ |

Linked texts (1)