Pramāṇa · Search · About · API

Kaṭha Upaniṣad 2.4

Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 2.4

Language
Sanskrit

2.4

caturtha mantraḥ
[ naciketasaḥ viṣayaviraktatayā brahmopadeśārhatā ]
dūramete viparīte viṣūcī | avidyā yā ca vidyeti jñātā |
vidyābhīpsinaṃ(taṃ) naciketasaṃ manye | na tvā kāmā bahavo'lolupanta ||

2.4.p1

pra.dī - dūramete iti | yā avidyeti jñātā, yā ca vidyeti jñātā, ete ubhe, dūram - atyantam, viṣūcī - bhinnagatī, viparīte - parasparaviruddhe ca, naciketasaṃ tvām, vidyābhīpsinam - brahmavidyākāminam , manye, bahavaḥ mayā pratipāditāḥ, kāmāḥ, pūrvoktāḥ sarve - tvāṃ na lolupanta1 - na hi viṣayavaśagam akurvan |

2.4.p2

pra. - duramete iti | yā avidyā iti jñātā - kāmakarmātmikā, yā ca vidyā iti jñātā vairāgyatattvajñānamayī, ete dūram - atyantam, viṣūcī - viṣūcyau bhinnagatī; parasparaviruddhe ca | vidyābhīpsinam - vidyārthinam | vidyābhīpsitam iti pāṭhe āhitāgnyāditvāt niṣṭhāntasya paranipātaḥ; chāndasatvādvā na tvā kāmā iti | kāmāḥ bahavo'pi tvām na alolupanta - śreyomārgādvicchedaṃ na kutavantaḥ | viṣayavaśago na bhavasi ityarthaḥ | lupasada (pā.sū.3-1-24) iti yaṅntāllaṅ | chāndaso yalopaḥ | yaṅlugantādvā chāndasamātmanepadam, aḍabhāvaśca1|

2.4.p3

ā.bhā. - yā karmakāṇḍe prasiddhā kāmyakarmasvarūpā avidyeti jñātā - samavagatā paṇḍitaiḥ iti śeṣaḥ | yā ca vedānteṣu prasiddhā tattvajñānasvarūpā vidyeti jñātā paṇḍitaiḥ iti śeṣaḥ | preyaḥ sādhanabhūtā avidyā; śreyaḥsādhanabhūtā tu vidyā iti vivekaḥ | ete - vidyā'vidye, dūram - atyantam, viparīte - tejastamasī iva parasparaviruddhasvarūpe; ekasyāḥ tattvajñānarūpatvāt, aparasyāśca kāmyakarmarūpatvāt iti bhāvaḥ | viṣūcī - viparītaṃ phalaṃ sūcayataḥ iti viṣūcyau | chāndasaḥ savarṇadīrghaḥ | vibhinnaphalike ityarthaḥ | vidyāyāḥ mokṣaphalakatvāt avidyāyāśca saṃsāraphalakatvāditi bhāvaḥ | tatra vidyāvidyayoḥ madhye, vidyābhīpsinam - vidyārthinaṃ, naciketasam tvām - ahaṃ, manye; śreyaḥ samutsukatāyāḥ tvayi parijñānāt iti bhāvaḥ | yasmāt hetoḥ, bahavo'pi mayā dīyamānāḥ kāmāḥ - apsaraḥprabhṛtayaḥ tvā - tvām, na alolupanta - śreyomārgāt vicchedaṃ kartuṃ samarthāḥ na abhūvan | apsaraḥprabhṛtibhogāya tvaṃ bahuśaḥ pracālito'pi pracalito nābhavaḥ iti śreyaḥsādhanavidyākāmaḥ tvaṃ stotumarhasi iti mṛtyorabhiprāyaḥ | alolupanta - ityatra chāndaso yaṅluk1 |

2.4.p4

su. - preyovaraṇāt arthato hāniḥ, śreyovaraṇācca sādhubhavati ityuktam ; tatkutaḥ? ityatrāha - dūramete iti | vidyeti yā jñātā, yā ca avidyeti jñātā, paṇḍitaiḥ iti śeṣaḥ | paṇḍitā hi śreyo vidyāṃ manyante; preyastu avidyām | ātmasvarūpaviṣayiṇī hi vidyā; putrādibhogyaviṣayiṇī hi avidyā | ete - tattva- jñānakāmakarmātmake2 vidyāvidye dūraṃ

Linked texts (1)