Kaṭha Upaniṣad 3.10.11
Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 3.10.11
- Language
- Sanskrit
3.10.11
śabdena iha viśeṣyasya ātmano grahaṇam | devadattāt yajñadattaḥ śīghragatiryo'yam aśvārūḍhaḥ, aśvārūḍhācca viṣṇumitra ityādāviva | satyapi viviktāhārasevanādau sarvāntaryāmiṇaḥ paramapuruṣasya prasādādṛte na sattvonmeṣādi, tat tato'pi paraḥpuruṣaḥ | vaśīkāryatve prathamo'yam | asya ca vaśīkaraṇaṃ śaraṇāgatitaḥ ityananupadaṃ vyaktībhaviṣyati |
sā kāṣṭhā sā parā gatiḥ , ayameva upāyakoṭau mukhyopāyaḥ, ayameva paramaprāpyaśca | sarve'pi indriyajayādayo muktyupāyā yadupāyamūlāḥ saiva upāyakāṣṭhā| yatprāptavataḥ prāpyāntaraṃ na vidyate, sa eva ca paramaprāpyaḥ | tadviṣṇoḥ paramaṃ padam (ka.u.3-9) ityatroktaṃ paramaprāpyatvam iha smāritam ||
3.10.11.p1
dvādaśo mantraḥ
3.10.11.p2
[paramātmā sūkṣmajñānavatā dṛśyaḥ]
3.10.11.p3
eṣa sarveṣu bhūteṣu guḍhotmā1 na prakāśate |
3.10.11.p4
dṛśyate tvagryayā buddhyā sūkṣmayā sūkṣmadarśibhiḥ ||
3.10.11.p5
pra.dī. - pūrvoktaśaraṇyaḥ paramapuruṣaḥ, sūkṣmārthajñānibhiḥ dṛśyata iti āha - eṣa sarveṣu bhūteṣu iti | eṣaḥ - pūrvoktajñānivaśyaḥ paramapuruṣaḥ, sarveṣu bhūteṣu - brahmādistambaparyanta cetanācetaneṣu, ātmā - antaryāmīsan, gūḍhaḥ - yogamāyāsamāvṛtaḥ, na prakāśate - ajitendriyāṇāṃ yathāvannaprakāśate | agryayā - bāhmābhyantarānyavyāpārarahitayā, sūkṣmayā sūkṣmārthavivecanasamarthayā, buddhyā yuktaiḥ, sūkṣmadarśibhiḥ - cidacidīśvaratattvatrayasvarūpasvabhāvasākṣātkāravadbhiḥ, dṛśyate - darśitaḥ ||
3.10.11.p6
pra.- eṣa sarveṣu bhūteṣu iti | sarveṣu bhūteṣu ātmatayā vartamānaḥ asau guṇatrayamāyātirohitattvena, ajitabāhyāntaḥ1karaṇānāṃ, na yathāvat prakāśate | tvagryayā - aikāgryayuktayā bāhyābhyantaravyāpārarahitayā sūkṣyārthavivecanaśaktyā, sūkṣmadarśanaśīlaiḥ dṛśyata ityarthaḥ ||
3.10.11.p7
ā.bhā. - eṣaḥ - caramopāyatvena caramaprāpyatvena ca pūrvamantre nirdiṣṭaḥ paramapuruṣaḥ śrīrāmaḥ, sarveṣu bhūteṣu gūḍhaḥ - svayogamāyāsamāvṛta ātmā - ātmatayā vartamānaḥ, sarvātmabhūto'pi triguṇātmakasvamāyayā samācchanno na prakāśate avaśīkṛtendriyāṇāṃ sthūlabuddhīnām | tathāpi sūkṣmabuddhibhiḥ sūkṣmārthavivecanaśaktisampannabuddhiśālibhiḥ jitendriyaiḥ, agryayā - śreṣṭhayaikāgryavartyā
3.10.11.p8
ata eva, sūkṣmayā - sūkṣmārthavivecanaśaktimatyā, buddhyā - karaṇena dṛśyate - sākṣātkriyate ityarthaḥ | gūḍhotmā ityatra gūḍha ātmeti samāse pṛṣodarādivat ātmaśabdākārasya ukāro guṇaśca1 ||
3.10.11.p9
su . - eṣa iti | eṣa ātmā - yā kāṣṭhā yā parā gatiḥ, eṣaḥ nātidūre, kintu sannihitaḥ sarveṣu tathā'pi na prakāśate sarveṣāṃ gūḍho hyayam | nāyaṃ prakāśaḥ sarvasya yogamāyāsamāvṛtaḥ | daivyā guṇamayyā mohitaḥ na abhijānanti janā
3.10.11.p10
enamiti yāvat | gūḍho'pi eṣaḥ dṛśyate tu sūkṣmadarśibhiḥ - sūkṣmavastudarśanaśīlaiḥ| yata eṣām buddhiḥ agrayā - ekāgrā | atha eva sūkṣmā - sūkṣmavastuvivecanasamarthā ca yeṣāṃ buddhiḥ na bāhyendriyārtheṣu sthūleṣu, sarvataḥ sūkṣmatame paramātmani niścalatāṃ prāptā taiḥ tathāvidhayā buddhyā tadātmatattvaṃ sākṣātkriyata iti yāvat ||
3.10.11.p11
trayodaśo mantraḥ
3.10.11.p12
[upāsanaupayikavāgādiniyamanaprakāraḥ]
3.10.11.p13
yacchedvāṅgamanasī prājñastadyaccet jñāna ātmani |
3.10.11.p14
jñānamātmani mahati niyacchet tadyacchecchānta ātmani ||
3.10.11.p15
pra.dī. - brahmajñāninaḥ, bāhyābhyantarakaraṇavyāpārarāhityaprakāramāha - yacchedvāṅmanasī iti | prājñaḥ - cidacidīśvaratattvajñaḥ, vāṅmanasi niyacchet - vāgiti, vāgādikarmajñānendriyāṇām upalakṣaṇam | supāṃ suluk (pā.sū. 7-1-39) ityādinā vākchabdadvitīyāyā luk1 manasī niyacchet - manasīti saptamyāśchāndaso dīrghaḥ|
3.10.11.p16
tadyacchet jñāna ātmani - tat manaḥ jñāna śabdena pūrvoktā buddhiḥ ucyate | ātmani vidyamāne jñāne - buddhau, niyachet - niyamanaṃ kuryāt | jñānamātmani mahati niyacchet - jñānaṃ tuṃ buddhiṃ tu, mahati - dehādvilakṣaṇe , ātmani- jīve, niyacchet | tadyacchet śānta ātmani | tat - citsvarūpam, jīvasvarūpam, śānte - doṣarahite, ātmani - parabrahmaṇi, niyacchet - niyamanaṃ kuryāt | sarvopāyavinirmuktaṃ kṣetrajñaṃ brahmaṇi nyaset iti | vāsudeve bhagavati samarpayediti yāvat |
3.10.11.p17
pra.- bāhyābhyantarakaraṇavyāpārarāhityaprakāram, adhyātmayogādhigamena iti nirdiṣṭajīvasvarūpajñānaprakāraṃ1 darśayati - yacchedvāṅmanasī ityādinā | imaṃ mantraṃ prastutya itthaṃ hi bhāṣyakṛtā - hayādirūpitānām indriyāṇāṃ2 vaśīkaraṇaprakāro'yam ucyate | yacchedvāṅmanasī vācaṃ manasī niyacchet | vākpūrvakāṇi jñānendriyāṇi ca, manasi niyacchet ityarthaḥ | vākchabde dvitīyāyāḥ, supāṃ suluk (pā.sū.7-1-39) ityādinā luk | manasī iti, saptamyāśchāndaso dīrghaḥ | tadyacchet jñāna ātmani-tat -manaḥ, buddhau niyacchet | jñāna śabdena atra pūrvoktā buddhiḥ abhidhīyate | jñāna ātmani iti vyadhikaraṇe saptamyau | ātmani vartamāne jñāne niyacchet ityarthaḥ |
3.10.11.p18
jñānamātmani mahati niyacchet - buddhi kartari mahatyātmani niyacchet | tadyacchecchānta ātmani - tam kartāraṃ, parasmin brahmaṇi sarvāntaryāmiṇi niyacchet| vyatyayena taditi napuṃsakaliṅgatā | evaṃbhūtena rathinā vaiṣṇavaṃ padaṃ gantavyam ityarthaḥ iti bhāṣitam | vivṛtaṃ ca śrutaprakāśikāyām - vāco manasi niyamanaṃ, mano'nanuguṇapravṛttivaimukhyāpādanam | manasaḥ buddhau niyamanam - vyavasāyānuguṇa1pravṛttitāpādanam | buddhiśca artheṣu heyatādhyavasāya2rūpā | tasyā buddheḥ ātmani niyamanaṃ nāma - sa evopādeyatayā sākṣātkārya iti etadarthaviṣayatvāpādanam | śānte svataḥ ūrmiṣaṭkapratibhaṭe | śānta ātmani, mahata ātmano jīvasya niyamanaṃ nāma-taccheṣatāpratipattiḥ, iti | ātmaśabdasya pulliṅgatvāt, pulliṅga cchabdena nirdeṣṭavye chāndasatvāt liṅgavyatyaya iti3|
3.10.11.p19
nanu bhāṣye- jñāna ātmani iti vyadhikaraṇe saptamyau | ātmani vartamāne jñāne niyacchet ityarthaḥ , ityuktiḥ ayuktā ; avyāvartakatvāt ātmani vartamāna iti viśeṣaṇasya | ātmanyavartamānajñānasyaiva abhāvāt | na ca - ta dyacchet jñāne ityetāvatyukte, ātmasvarūpa4jñānabhrāntiḥ syāt | ataḥ jñāna ātmani ityuktamiti vaktuṃ śakyam ; tathā sati tasyā eva bhrānte sāmānādhikaraṇyayojanayā dṛḍhīkaraṇaprasaṅgāt | na hi ātmani ityanena ātmabhrāntiḥ vyudasyate | na ca- ātmani vartamāne iti bhāṣyasya ātmani viṣayaviṣayibhāvalakṣaṇasambandhena vartamāna ityarthaḥ |
3.10.11.p20
ātmaviṣayajñāne iti yāvat | ato vyāvartakatayā, na vaiyarthyadoṣaḥ - iti vācyam; tathā sati jñānamātmani mahati niyacchet ityasya vaiyarthyāpātāt | tadarthasya anenaiva siddhe iti cet -
3.10.11.p21
ucyate; ayamabhiprāyo bhāṣyakārasya - tadyacchet jñāna ātmani ityatra ātmani iti viṣayasaptamī | tacca ātmaviṣayaka jñānam - ātmā upādeyaḥ, tadatiriktā arthā heyāḥ ityevaṃrūpam | tacca artheṣu heyatādhyavasāyarūpā buddhiḥ iti śrutaprakāśikāyāṃ vyaktam | asya ca ātmānātmaviṣayakāheyaheyatādhyavasāyarūpasya jñānasya, mahati ātmani niyamanaṃ nāma - sa eva upādeyatayā sākṣātkāryaḥ iti
3.10.11.p22
etadarthaviṣayatvāpādanam iti tatraiva śrutaprakāśikāyām uktatvāt vākyadvayasyāpi svaprayojanatayā tvaduktavaiyarthyaśaṃkanavakāśa iti ||
3.10.11.p23
ā.bhā. - vaśīkartavyatāyāṃ yadapekṣya yasya prādhānyaṃ taduktvā, saṃprativaśīkaraṇarītim upadiśati- yacchet iti| prājñaḥ sūkṣmārthavivecanacaturabuddhijanaḥ vāgvācam ityarthaḥ | dvitīyāvibhakteḥ chāndaso luk| manasī - manasi ityarthaḥ | ikārasya saptamyekavacanasya chāndasaṃ dīrghatvam | vākpadam apareṣāmapi indriyāṇāṃ cakṣurādīnām upalakṣaṇam | tathā ca buddhimān janaḥ sarvāṇi karmendriyāṇi jñānendriyāṇi ca svasvaviṣayebhyaḥ samākṛṣya, prathamaṃ manasi yacchet - upasaṃharet niyamayet iti yāvat | indriyāṇāṃ manasi niyamanantu - manasa ānukūlyena pravartanam, manasaḥ prātikūlyena pravṛttirāhityāpādanaṃca | etadeva ca manorūpapragrahaviśiṣṭatvam indriyāśvānām | pragrahāvabaddhā aśvāḥ tadānukūlyenaiva pravartante ; na
3.10.11.p24
viparītam iti dṛṣṭacaram | manaḥ pragrahaniyantritāḥ indriyāśvā api na viṣayābhimukhaṃ pravarteran iti, vaśīkṛtā bhaveyuḥ eva ityabhiprāyaḥ | tanmana ātmani jñāne yacchedātmani iti aupaśleṣikyādhāre saptamī1 | tena ātmagate jñāne dharmabhūte buddhiśabdavācye yacchet adhyavasāyānukūlatayaiva yathā manaḥ pravarteta, tathā kuryādityarthaḥ ; jñānapadena adhyavasāyātmakabuddheḥ vivakṣaṇāt | ātmani jñāni ityevaṃ vyadhikaraṇakathanena jñānasya ātmatvaṃ paraiḥ aṅgīkṛtaṃ nirastaṃ bhavati iti dhyeyam | manasaḥ adhyavasāyānukūlavṛttikaraṇe svātantryeṇa saṃkalpāsamarthatvāt viṣayapravaṇatā na syāt ; etadeva manaso vaśīkṛtatvannāma iti bhāvaḥ | jñānamātmani mahati niyacchet jñānam adhyavasāyātmakam tanmahatyātmani jīvasvarūpe niyacchet jīvasvarūpamātraviṣayakatayā niyantrayet adhyavasāyo jīvamātrālambane yathā bhavet, tathā niyamanaṃ kāryamityeva asya jñānasya vaśīkaraṇaṃ nāma - tadā buddhiḥ jīvātmātiriktaviṣayāvalambinī na bhavatīti bhāvaḥ | tat yacchet śānta ātmani - tat - tamityarthaḥ, chandasattvāt liṅgavyatyāsaḥ | taṃ mahāntam ātmānaṃ jīvasvarūpam iti yāvat | śānte - ṣaḍūrmirahite ātmani paramapuruṣe, yacchet - tatprayatnatāmāpādayet | yadvā taccheṣatāmāpādayet | paramapuruṣaprapannataiva taccheṣataiva vā jīvasya vaśīkaraṇam | paramapuruṣaprapattyaiva rathino jīvasya gantavyādhvapārabhūtaparamaprāptiḥ nānyatheti, jīvātmānaṃ paramapuruṣaśaraṇāgataṃ kuryāditi bhāvaḥ ||
3.10.11.p25
su. - tadevam indriyavaśīkaraṇaṃ vinā, paramātmano duradhigamattvam, vaśīkṛtendriyeṇa tu sugamattvam, vaśīkāryeṣu ca pradhānāni uktvā ; atha
Linked texts (1)
- Kaṭhopaniṣad — Sanskrit