Kaṭha Upaniṣad 3.14
Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 3.14
- Language
- Sanskrit
3.14
ātmavidāmagresarān ācāryanupagamya,
nibodhata - yat jñātavyam ātmatattvam | yadvā - śaraṇāgatiprasannāt paramātmano varān labdhvā, anugrahaṃ labdhveti yāvat | yamevaiṣa vṛṇute (ka.u.2-23) iti ca prakṛtam | narān prāpya iti kiṃ viśiṣyate? ityatrāha- durgam iti pathaḥ panthānam, chāndasaḥ prayogaḥ, ācāryaprasādādṛte tat -ātmatattvaṃ duradhigamam | kavayaḥ - tattvavidaḥ, vadanti | kuta evam? niśitā kṣurasya dhārā, duratyayā hi aśikṣitasya anavahitasya asidhārāsaṃcaraṇamiva ātmabalena yatamānasya anarthaḥ syāditi bhāvaḥ ||
3.14.p1
paṃcadaśo mantraḥ
3.14.p2
[ mṛtyutaraṇopāyatvam ]
3.14.p3
aśabdamasparśamarūpamavyayaṃ tathā'rasaṃ nityamagandhavacca yat |
3.14.p4
anādyanantaṃ mahataḥ paraṃ dhruvaṃ nicāyya taṃ mṛtyumukhāt pramucyate||
3.14.p5
pra.dī. -atha adhyāyārtham upasaṃharati- aśabdam iti | anena yat -paraṃ tattvam, nityam -sadā, aśabdam- prākṛtaśabdarahitam, asparśam -prākṛtasparśarahitam, arūpam -prākṛtarūparahitam, tathā'syam -prākṛtarasarahitam, agandhavacca -prākṛtagandharahitaṃ ca, sārvakālikam | evaṃbhūtasvarūpatvāt, avyayam -upacayāpacayarahitam1, anādi-ādirahitam, anantam - aparicchinnam, mahataḥ - jñānamātmani mahati ityatra mahacchabdapratipādakajīvāt, param - vilakṣaṇam utkṛṣṭam, dhruvam - sthiram, tam - paramātmānam, nicāyya - dṛṣṭvā, sākṣātkṛtya, mṛtyumukhāt - mṛtyuvadbhayaṃkarasaṃsāradvārāt, vimucyate - vinirgato bhavati ; vimukto bhavatīti yāvat ||
3.14.p6
pra. - upasaṃharati - aśabdamasparśam iti | atra nityam ityetat, aśabdam ityādau pratyekamabhisambadhyate | aśabdatvādivaśādeva kālavat avyayam - avayavāpacayaśūnyam ityarthaḥ | mahataḥ ityanena, ātmani mahati niyacchet , iti pūrvamantranirdiṣṭo jīvo gṛhyate | dhruvam - sthiram | nicāyya - draṣṭvā, darśanasamānākāropāsanena viṣayīkṛtya ityarthaḥ | mṛtyumukhāt iti | bhīṣaṇāt saṃsārāt ityarthaḥ |
3.14.p7
ā.bhā. - evamadhikāriṇam upāsakaṃ protsāhya, mattvā dhīro na śocati ityatra uktaṃ jñānameva nicāyya śabdena upasaṃharan, jñānaphalamapi darśayitamāha - aśabdam ityādi | aśabdam - na śabdo yatra tādṛśam, bhautikaśabdaśūnyam, tathā asparśam - bhautikasparśarahitam, arūpam - prākṛtarūpaśūnyam, tathā arasam - bhautikarasarahitam, agandhavat - prākṛtagandhaśūnyam, yat - prākṛtaśabdasparśādivat tat pṛthivyādi dṛṣṭam anityam etat paramātmatattvantu, tacchūnyam ata eva avyayam - yat na vā ityupacayāpacayādi vikāramāpnoti tat avyayam ityucyate, idantu vikārararitatvāt avyayam ityarthaḥ | ata eva ca nityam - utpādavināśarahitam | sadaikarūpam ityarthaḥ | anādyanantam - na vidyate ādiḥ kāraṇaṃ yasya tat anādiḥ antayatītyanto vināśakaḥ, sa na vidyate yasya tat anantam utpādakavināśakarahitam ityarthaḥ | mahato - jīvātmanaḥ sakāśādapi, param - vilakṣaṇam, sūkṣmajīvasvarūpādapi atisūkṣmam, yadvā mahato jīvādapi param - bhinnamityarthaḥ | mahatyātmani ityādau mahacchabdasāmānādhikaraṇyena jīvasya grahaṇādatrāpi mahacchabdena jīvapratītireva kāryā | dhruvam - svarūpasvabhāvābhyāṃ vikārarahitam, sthiram iti yāvat | evaṃbhūtaṃ tatparamātmasvarūpam, nicāyya - sākṣātkāraviṣayaṃ
3.14.p8
kṛtvā, mṛtyumukhāt - mṛtyoḥ mṛtyuvadbhayaṃkarasya saṃsārasya, mukham - pradhānaṃ kāraṇaṃ kāmakarmādirūpavidyākhyam, tasmāt pramucyate - mukto bhavati, sarvabandhavinirmukto bhavatīti yāvat ||
Linked texts (1)
- Kaṭhopaniṣad — Sanskrit