Pramāṇa · Search · About · API

Kaṭha Upaniṣad 3.16-2

Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 3.16-2

Language
Sanskrit

3.16-2

tatrasthaiḥ pūjanīyo bhavati ||
pra. - upasaṃharati - nāciketam iti | naciketasā prāptaṃ
nāciketam | mṛtyuproktam - mṛtyoḥ pravaktṛtvameva ; na svatantravaktṛtvam | ataḥ sanātanam - apauruṣeyatvāt pravāharūpeṇa nityamityarthaḥ |
ā.bhā. etatsaṃvādopadeśaśravaṇayorapi phalam ānuṣaṅgikaṃ darśayati mantreṇa anena - nāciketam iti | nāciketasā prāptaṃ nāciketam | mṛtyunā - yamena, proktam , kutaścidbrahmavādino mukhāt śrutvā, naciketase upadiṣṭam ; na tu svayameva kṛtaṃ tatra hetumāha - yataḥ sanātanam - pravāharūpeṇa sadābhavam apauruṣeyam ityarthaḥ| uktvā - kasmaicidadhikāravate śiṣyāya upadiśya śrutvā - kutaścit brahmavādinaḥ sakāśāt śrāvaṇapratyakṣaṃ kṛtvā ca brahmaloke - brahṇaṇo loko brahmalokaḥ satyalokaḥ tatra mahīyate - pūjyate satkriyatetyarthaḥ | maha pūjāyām (dhā.pā.730) iti dhātuḥ |
su - śrutirimam upadeśaṃ stauti - nāciketam - naciketasā prāptam | sanātanam apauruṣeyatvāt | evaṃbhūtamidam upākhyānam gurubhyaḥ śrutvā, śiṣyebhyaḥ uktvā ca, brahmaloke mahīyate ||

3.16-2.p1

saptadaśo mantraḥ

3.16-2.p2

[ śrāddhakāle śravaṇasya phalam ]

3.16-2.p3

ya idaṃ paramaṃ guhyaṃ śrāvayet brahma saṃsadi |

3.16-2.p4

prayataḥ śrāddhakāle vā tadānantyāya kalpate |

3.16-2.p5

tadānantyāya kalpata iti ||

3.16-2.p6

pra.dī. - evādgranthādhyayanavataḥ phalamāha - ya imam iti | yaḥ paramam - utkṛṣṭam, guhyam - rahasyam, imam - grantham, prayataḥ - śucirbhūtvā, brahma saṃsādi - brahmavidāṃ samāje vā, śrāddhakāle vā śrāvayet - granthato arthato vā kīrtayet, tat - śrāddhaṃ sabhā ca, ānantyāya - anantaphalāya, kalpate - samarthaḥ bhavati, dviruktiḥ adhyāyaparisamāptyarthā ||

3.16-2.p7

|| iti tṛtīyavallipratipadārthadīpikā ||

3.16-2.p8

pra.-ya idam iti | brahmasaṃsadi - brāhmaṇasamāje ||

3.16-2.p9

|| iti tṛtīyavallīprakāśikā |

3.16-2.p10

ā.bhā. - yo - janaḥ prayataḥ - śuddhaḥsan, paramaṃ guhyam - atiśayena guptamidaṃ mayā proktaṃ nāciketam upākhyanam ākhyāyikāṃ, brahmasaṃsadi - brahmaṇaḥ sabhāyāṃ, śrāvayet - pravadet, sa iti adhyāhāryam | sa śrāvako janaḥ, ānanatyāya - anantaphalāya, kalpate - anantaphalayogyo bhavati | śrāddhakāle vā prayataḥ san yadi tat śrāvayet | tarhi tat śrāddhakarmāpi ānantyāya - anantaphalāya yogyaṃ bhavet, akṣayyaṃ1 bhavedityarthaḥ |

3.16-2.p11

|| iti śrībhagavadrāmānandācāryaviracite kaṭhopaniṣadbhāṣye prathamo'dhyāyaḥ||

3.16-2.p12

su. - ya imaṃ paramaṃ guhyam - brāhmaṇānāṃ saṃsadi śrāvayet - sa ca ānantyāya kalpate - anantāya phalāya arhati | śrāddhe prayato bhuṃjānān cet, tacchrāddham anantāya phalāya kalpate iti stutamidam ākhyānam |

3.16-2.p13

|| iti kaṭhopaniṣaddhāṣye prathamādhyāyatṛtīyavallībhāṣyaṃ samāptam ||

3.16-2.p14

1. rūpam - ka | 2. buddhiśabditā - ka |

3.16-2.p15

1. upalakṣakaḥ - svabodhyārthasadṛśavastvantarabodhakaḥ |

3.16-2.p16

1. bhoktṛtvādimānityarthaḥ - ka |

3.16-2.p17

1. hetvarthe - iti yāvat - lakṣaṇahetvoḥ kriyāyāḥ iti sūtreṇa atra hetau arthe vartamānāddhātorlaṭaḥ śatṛpratyayaḥ | pibantau pānārthakadhātorupari iti śatṛpratyayāntātvena niṣpannaśśabdaḥ | śatṛpratyayasya hetvarthatvāt pānañca atra prakaraṇādanubhava iti lābhaḥ ca anubhavitumiti vyākhyā saṅgacchate iti bhāvaḥ |

3.16-2.p18

1. chatrinyāyaḥ - yathā loke chatriṇo yānti iti prayoge saparivāre rājñi gacchati chatryacchatrisamudāye chatriśabdo vartate, tathā karmaphalānyaśnantaṃ jīvaṃ anaśnantaṃ paramātmānaṃ ca pibantau ityanena saṅgṛhyoktaṃ iti yāvat |

3.16-2.p19

1. gūḍhotmā - gūḍhātmā iti na pāṭhaḥ ; kintu gūḍhotmā ityeva | chāndasaḥ sandhiḥ | gūḍha ātmā iti bhāvyam | ātmā - paramātmā |

3.16-2.p20

1. bāhyābhyantara - ka |

3.16-2.p21

1. satyapadavācyāvaśyambhāvi - satyapadasya avaśyaṃbhāvi karmaphalam ityarthaḥ | anena karmaphalānubhavaḥ anivāryaḥ iti jñāyate |

3.16-2.p22

2. parārdhye.... parārdhyam - parārdhaṃ arhatītiparārdhyam | labdhuṃ yogyo bhavatīti arhaterarthaḥ | tadarhati ityanena sūtreṇa parārdhamiti dvitīyāntāt arhati ityarthe yatpratyayaḥ bhavati | param - utkṛṣṭam, ardham, sthānam |

3.16-2.p23

1. satyavat avaśyaṃbhāvi - ka | 2. prāptṛtāyā vaktavyatayā - ka | 3. karmaphala - ka |

3.16-2.p24

1. guhāpraviṣṭau ityasyāpi - ka | 2. nirākṛtatvāt, na asmābhiḥ sannahyate - ka |

3.16-2.p25

1. svacchadravyāt - darpaṇātpratihatiḥ - abhighātaḥ tena parāvṛttāḥ nāyanaraśmayaḥ taiḥ gṛhyamāṇam - pratibimbam iti vigrahaḥ|

3.16-2.p26

1. jīvabhāvena anupraveśe'pi, paramātmarūpeṇa - ka | 2. pari. ka |

3.16-2.p27

1. satyaparyāyaka ṛtaśabdenoktiḥ - satyaṃ tathyaṃ ṛtaṃ saṃyagamūni triṣutadvati iti kośe satyaparyāya ṛtaśabdaḥ paṭhito'sti |

3.16-2.p28

1. pañcāgnayaḥ - agnihotrārthaṃ gṛhapatinā kalpito'gniḥ gārhapattyāgniḥ | ayameva dakṣiṇāgniḥ anvāhāryapacanaḥ ityucyate | anvāhāryasaṃjñakaḥ dakṣiṇābhūtaḥ caruḥ atrapacyate | piṣṭalepaphalīkaraṇahomau ca atraiva | yāgaparisamāptiparyantarakṣito'gniḥ āhavanīyaḥ | ’gururāhavanīyastu sāgnitretā garīyasī’ | sabhāyāṃ bhavaḥ sabhāmukhyo gṛhaikadeśaḥ sabhyaḥ | āvasathegṛhe bhāvaḥ gṛhyāgniḥ āvasadhyaḥ |

3.16-2.p29

2. phalapradam - napuṃsakaliṅgatā - setuḥ ityasya phalapradamiti arthavarṇane tāvat brahmaśabdaviśeṣyatvāditi hetoḥ napuṃsakaliṅgateti jñeyam | brahmaśabdaḥ viśeṣyaḥ yasya tat iti brahmaśabdaviśeṣyatvāditi bahuvrīhiḥ atra grāhyaḥ |

3.16-2.p30

1. pāraṃ titīrṣatām - jigamiṣatām-taratiḥ iti śtipānirdeśaḥ tṛdhātuṃ parāmṛśan prāptyarthako'tra bhavati | vedāntaṃ tarati ityasminvākye vedāntapāragaḥ ityarthaḥ | tarateḥ prāpyarthakatvāde bhavati tadvat atrāpi | titīrṣatāṃ jigamiṣatām iti yāvat |

3.16-2.p31

1. na hi bhogasāmarthyam - jñānāśritattve'pi cetanasya aśarīrakatve anindriyatve sukhaduḥkhānubhavaḥ na sambhavedeva iti tātparyam |

3.16-2.p32

1. adāntāḥ - anigrahīta indriyāḥ |

3.16-2.p33

1. cidacidīśvara---jñānavān-paratantratve sati cetanatvaṃ citsvarūpam | jaḍatve sati īśvarādhītvam, acitsvarūpam | svatantratve sati asaṃkucitajñānavattvaṃ īśvarasvarūpam | cetanasvabhāvaścasaṃkucavikāsārhajñānāśrayatvam, suranaratiryagātmanā pariṇāmaśca acetanasvabhāvaḥ sūkṣmacidacidviśiṣṭasya, sthūlacicidviśiṣṭatayā pariṇāmaḥ sarvaniyantṛtva, sarvasraṣṭṛtva, mokṣapradatvaupayika nigrahānugrahasaṃkalpaviśeṣāśca. īśvarasvabhāvāḥ dharmabhūtajñānāvasthāviśeṣāḥ | etadviṣayakajñānavān ityarthaḥ |

3.16-2.p34

1. viparītacintāpravaṇatvāt - bhagavadvyatiriktaviṣayacintanaikaviśrāntatvāt |

3.16-2.p35

1. adho'dhaḥ adhasaḥ avyayasya sāmīpye'rthe gamye dvitvaṃ bhavati | uparyadhyadhasaḥ sāmīpye iti sūtram atra dvitvaṃ vidhatte ||

3.16-2.p36

2. saṃsārādhvapārabhūtam - duḥkhamayasaṃsārattaraṇasādhanabhūtam |

3.16-2.p37

1. puruṣa vaśīkaraṇam - puruṣo'tra paramapuruṣa iti yāvat | jīvakṛtaśaraṇāgatyā paramātmā śāntakopaḥ prasanno bhavati| ataḥ śaraṇāgateḥ vaśīkaraṇatvam | avadhibhūtaḥ | antimopāyaḥ iti tātparyam |

3.16-2.p38

1. parāḥ, adhyavasāyābhāve manaso'pi akiciṃtkaratvāt- ka | 2. iti ca - ka | 3. puruṣārthasādhana - ka |

3.16-2.p39

1. adhiṣṭhānam - adhiṣṭhīyate jīvātmaneti mahābhūtasaṅghātarūpaṃ, śarīram adhiṣṭhānam|

3.16-2.p40

2. vividhā ca pṛthakceṣṭā - prāṇāpānādibhedabhinnasya vāyoḥ vividhāvṛttiḥ |

3.16-2.p41

3. smṛtiḥ - purvānubhūtaviṣayasaṃskāramātrajaṃ jñānam |

3.16-2.p42

1. kāṣṭhāśabda - svabhāvāt - paramapuruṣamuddiśya kāṣṭhatvaṃ vidhīyate | paramapuruṣaḥ uddeśyam | kāṣṭhā vidheyaḥ | vitheyagataliṅgaṃ ca strīttvam | taditi sarvanāmnaḥ vidheyagataliṅgabhāktvam atra uddeśyavidheyabhāvasthale sā kāṣṭhā ityatra sarvanāmnaḥ uddeśyagataliṅgasya vā vidheyagataliṅgasya vā bhāktvaṃ etādṛśasthale svabhāva iti bhāvaḥ |

3.16-2.p43

2. śaraṇāgatyā - mokṣasādhakopāyena "tvameva upāyabhūto bhaveti prārthanā matiḥ | "śaraṇāgatiḥ" ityuktā ityatra śaraṇāgatisvarūpam uktam tadatravivakṣitam |

3.16-2.p44

1. gūḍhotmā - gūṇaśca - gūḍhaḥ ātmā yasya iti bahuvrīhisamāse pṛṣodarāditvādātmaśabdākārasya ukāre ādguṇa iti sūtreṇa guṇe, okāre gūḍhotmā iti rūpam | pṛṣodaraprakārāṇi śiṣṭaiḥ yathoccaritāni tathaiva sādhūni syuḥ iti pṛṣodarādīni yathopadiṣṭam ityanena sūtreṇa bodhanāt | śiṣṭhāścātra śabdatattvasākṣātkāravantaḥ yoginaḥ | pṛṣodaraprakārāṇi ityatra prakāraśca parāmṛśan sādṛśyaṃ vyākaraṇaśāstragṛhītaśāstrokta lopāgamādeśādi rāhityaṃ 1. adhyavasāyānuguṇa - ka | 2. heyatvādhyavasāya - ka 3. vyatyayaḥ - ka | 2. rūpa - ka |

3.16-2.p45

1. aupaśleṣikyādhāre saptamī-aupaśleṣiko, vaiṣayikaḥ, abhivyāpakaśceti ādhārāḥ tridhā-upaśleṣaḥ saṃyogādi sambandhaḥ | tatprayojyaḥ ādhāraḥ | īdṛśādhāranibandhanā saptamī ātmani ityatra |

3.16-2.p46

1. avikṣepatā - viṣayāntaprāvaṇyatā |

3.16-2.p47

1. devatāpāramārthyam - devatāviśeṣyakaparatvaprakārakanirṇayaḥ |

3.16-2.p48

1. upagamya - ka |

3.16-2.p49

1. tīkṣṇe - ka |

3.16-2.p50

1. avyayam -rahitam-na vidyate vyayaḥ yasya saḥ avyayaḥ | vyayo hi atra upacayaparāmarśi upacayamapi upalakṣayati |

3.16-2.p51

1. akṣayyam - kṣayarahitam | hetumaśakyamiti yāvat |

3.16-2.p52

1. sādhyasambhavam - sādhyo sambhavo yasya tat iti vigrahaḥ | kriyayāsādhayituṃ śakyamityarthaḥ |

3.16-2.p53

1. supām - luk - supāṃ sulukpūrvasavarṇāccheyāḍāḍyājālaḥ iti sūtreṇa vācamiti vākchabdottaradvitīyāyāḥ lugiti bhāvaḥ |

3.16-2.p54

1. prakāraṃca - ka | 2. indriyādīnāṃ - ka |

Linked texts (1)