Kaṭha Upaniṣad 3.16-2
Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 3.16-2
- Language
- Sanskrit
3.16-2
tatrasthaiḥ pūjanīyo bhavati ||
pra. - upasaṃharati - nāciketam iti | naciketasā prāptaṃ
nāciketam | mṛtyuproktam - mṛtyoḥ pravaktṛtvameva ; na svatantravaktṛtvam | ataḥ sanātanam - apauruṣeyatvāt pravāharūpeṇa nityamityarthaḥ |
ā.bhā. etatsaṃvādopadeśaśravaṇayorapi phalam ānuṣaṅgikaṃ darśayati mantreṇa anena - nāciketam iti | nāciketasā prāptaṃ nāciketam | mṛtyunā - yamena, proktam , kutaścidbrahmavādino mukhāt śrutvā, naciketase upadiṣṭam ; na tu svayameva kṛtaṃ tatra hetumāha - yataḥ sanātanam - pravāharūpeṇa sadābhavam apauruṣeyam ityarthaḥ| uktvā - kasmaicidadhikāravate śiṣyāya upadiśya śrutvā - kutaścit brahmavādinaḥ sakāśāt śrāvaṇapratyakṣaṃ kṛtvā ca brahmaloke - brahṇaṇo loko brahmalokaḥ satyalokaḥ tatra mahīyate - pūjyate satkriyatetyarthaḥ | maha pūjāyām (dhā.pā.730) iti dhātuḥ |
su - śrutirimam upadeśaṃ stauti - nāciketam - naciketasā prāptam | sanātanam apauruṣeyatvāt | evaṃbhūtamidam upākhyānam gurubhyaḥ śrutvā, śiṣyebhyaḥ uktvā ca, brahmaloke mahīyate ||
3.16-2.p1
saptadaśo mantraḥ
3.16-2.p2
[ śrāddhakāle śravaṇasya phalam ]
3.16-2.p3
ya idaṃ paramaṃ guhyaṃ śrāvayet brahma saṃsadi |
3.16-2.p4
prayataḥ śrāddhakāle vā tadānantyāya kalpate |
3.16-2.p5
tadānantyāya kalpata iti ||
3.16-2.p6
pra.dī. - evādgranthādhyayanavataḥ phalamāha - ya imam iti | yaḥ paramam - utkṛṣṭam, guhyam - rahasyam, imam - grantham, prayataḥ - śucirbhūtvā, brahma saṃsādi - brahmavidāṃ samāje vā, śrāddhakāle vā śrāvayet - granthato arthato vā kīrtayet, tat - śrāddhaṃ sabhā ca, ānantyāya - anantaphalāya, kalpate - samarthaḥ bhavati, dviruktiḥ adhyāyaparisamāptyarthā ||
3.16-2.p7
|| iti tṛtīyavallipratipadārthadīpikā ||
3.16-2.p8
pra.-ya idam iti | brahmasaṃsadi - brāhmaṇasamāje ||
3.16-2.p9
|| iti tṛtīyavallīprakāśikā |
3.16-2.p10
ā.bhā. - yo - janaḥ prayataḥ - śuddhaḥsan, paramaṃ guhyam - atiśayena guptamidaṃ mayā proktaṃ nāciketam upākhyanam ākhyāyikāṃ, brahmasaṃsadi - brahmaṇaḥ sabhāyāṃ, śrāvayet - pravadet, sa iti adhyāhāryam | sa śrāvako janaḥ, ānanatyāya - anantaphalāya, kalpate - anantaphalayogyo bhavati | śrāddhakāle vā prayataḥ san yadi tat śrāvayet | tarhi tat śrāddhakarmāpi ānantyāya - anantaphalāya yogyaṃ bhavet, akṣayyaṃ1 bhavedityarthaḥ |
3.16-2.p11
|| iti śrībhagavadrāmānandācāryaviracite kaṭhopaniṣadbhāṣye prathamo'dhyāyaḥ||
3.16-2.p12
su. - ya imaṃ paramaṃ guhyam - brāhmaṇānāṃ saṃsadi śrāvayet - sa ca ānantyāya kalpate - anantāya phalāya arhati | śrāddhe prayato bhuṃjānān cet, tacchrāddham anantāya phalāya kalpate iti stutamidam ākhyānam |
3.16-2.p13
|| iti kaṭhopaniṣaddhāṣye prathamādhyāyatṛtīyavallībhāṣyaṃ samāptam ||
3.16-2.p14
1. rūpam - ka | 2. buddhiśabditā - ka |
3.16-2.p15
1. upalakṣakaḥ - svabodhyārthasadṛśavastvantarabodhakaḥ |
3.16-2.p16
1. bhoktṛtvādimānityarthaḥ - ka |
3.16-2.p17
1. hetvarthe - iti yāvat - lakṣaṇahetvoḥ kriyāyāḥ iti sūtreṇa atra hetau arthe vartamānāddhātorlaṭaḥ śatṛpratyayaḥ | pibantau pānārthakadhātorupari iti śatṛpratyayāntātvena niṣpannaśśabdaḥ | śatṛpratyayasya hetvarthatvāt pānañca atra prakaraṇādanubhava iti lābhaḥ ca anubhavitumiti vyākhyā saṅgacchate iti bhāvaḥ |
3.16-2.p18
1. chatrinyāyaḥ - yathā loke chatriṇo yānti iti prayoge saparivāre rājñi gacchati chatryacchatrisamudāye chatriśabdo vartate, tathā karmaphalānyaśnantaṃ jīvaṃ anaśnantaṃ paramātmānaṃ ca pibantau ityanena saṅgṛhyoktaṃ iti yāvat |
3.16-2.p19
1. gūḍhotmā - gūḍhātmā iti na pāṭhaḥ ; kintu gūḍhotmā ityeva | chāndasaḥ sandhiḥ | gūḍha ātmā iti bhāvyam | ātmā - paramātmā |
3.16-2.p20
1. bāhyābhyantara - ka |
3.16-2.p21
1. satyapadavācyāvaśyambhāvi - satyapadasya avaśyaṃbhāvi karmaphalam ityarthaḥ | anena karmaphalānubhavaḥ anivāryaḥ iti jñāyate |
3.16-2.p22
2. parārdhye.... parārdhyam - parārdhaṃ arhatītiparārdhyam | labdhuṃ yogyo bhavatīti arhaterarthaḥ | tadarhati ityanena sūtreṇa parārdhamiti dvitīyāntāt arhati ityarthe yatpratyayaḥ bhavati | param - utkṛṣṭam, ardham, sthānam |
3.16-2.p23
1. satyavat avaśyaṃbhāvi - ka | 2. prāptṛtāyā vaktavyatayā - ka | 3. karmaphala - ka |
3.16-2.p24
1. guhāpraviṣṭau ityasyāpi - ka | 2. nirākṛtatvāt, na asmābhiḥ sannahyate - ka |
3.16-2.p25
1. svacchadravyāt - darpaṇātpratihatiḥ - abhighātaḥ tena parāvṛttāḥ nāyanaraśmayaḥ taiḥ gṛhyamāṇam - pratibimbam iti vigrahaḥ|
3.16-2.p26
1. jīvabhāvena anupraveśe'pi, paramātmarūpeṇa - ka | 2. pari. ka |
3.16-2.p27
1. satyaparyāyaka ṛtaśabdenoktiḥ - satyaṃ tathyaṃ ṛtaṃ saṃyagamūni triṣutadvati iti kośe satyaparyāya ṛtaśabdaḥ paṭhito'sti |
3.16-2.p28
1. pañcāgnayaḥ - agnihotrārthaṃ gṛhapatinā kalpito'gniḥ gārhapattyāgniḥ | ayameva dakṣiṇāgniḥ anvāhāryapacanaḥ ityucyate | anvāhāryasaṃjñakaḥ dakṣiṇābhūtaḥ caruḥ atrapacyate | piṣṭalepaphalīkaraṇahomau ca atraiva | yāgaparisamāptiparyantarakṣito'gniḥ āhavanīyaḥ | ’gururāhavanīyastu sāgnitretā garīyasī’ | sabhāyāṃ bhavaḥ sabhāmukhyo gṛhaikadeśaḥ sabhyaḥ | āvasathegṛhe bhāvaḥ gṛhyāgniḥ āvasadhyaḥ |
3.16-2.p29
2. phalapradam - napuṃsakaliṅgatā - setuḥ ityasya phalapradamiti arthavarṇane tāvat brahmaśabdaviśeṣyatvāditi hetoḥ napuṃsakaliṅgateti jñeyam | brahmaśabdaḥ viśeṣyaḥ yasya tat iti brahmaśabdaviśeṣyatvāditi bahuvrīhiḥ atra grāhyaḥ |
3.16-2.p30
1. pāraṃ titīrṣatām - jigamiṣatām-taratiḥ iti śtipānirdeśaḥ tṛdhātuṃ parāmṛśan prāptyarthako'tra bhavati | vedāntaṃ tarati ityasminvākye vedāntapāragaḥ ityarthaḥ | tarateḥ prāpyarthakatvāde bhavati tadvat atrāpi | titīrṣatāṃ jigamiṣatām iti yāvat |
3.16-2.p31
1. na hi bhogasāmarthyam - jñānāśritattve'pi cetanasya aśarīrakatve anindriyatve sukhaduḥkhānubhavaḥ na sambhavedeva iti tātparyam |
3.16-2.p32
1. adāntāḥ - anigrahīta indriyāḥ |
3.16-2.p33
1. cidacidīśvara---jñānavān-paratantratve sati cetanatvaṃ citsvarūpam | jaḍatve sati īśvarādhītvam, acitsvarūpam | svatantratve sati asaṃkucitajñānavattvaṃ īśvarasvarūpam | cetanasvabhāvaścasaṃkucavikāsārhajñānāśrayatvam, suranaratiryagātmanā pariṇāmaśca acetanasvabhāvaḥ sūkṣmacidacidviśiṣṭasya, sthūlacicidviśiṣṭatayā pariṇāmaḥ sarvaniyantṛtva, sarvasraṣṭṛtva, mokṣapradatvaupayika nigrahānugrahasaṃkalpaviśeṣāśca. īśvarasvabhāvāḥ dharmabhūtajñānāvasthāviśeṣāḥ | etadviṣayakajñānavān ityarthaḥ |
3.16-2.p34
1. viparītacintāpravaṇatvāt - bhagavadvyatiriktaviṣayacintanaikaviśrāntatvāt |
3.16-2.p35
1. adho'dhaḥ adhasaḥ avyayasya sāmīpye'rthe gamye dvitvaṃ bhavati | uparyadhyadhasaḥ sāmīpye iti sūtram atra dvitvaṃ vidhatte ||
3.16-2.p36
2. saṃsārādhvapārabhūtam - duḥkhamayasaṃsārattaraṇasādhanabhūtam |
3.16-2.p37
1. puruṣa vaśīkaraṇam - puruṣo'tra paramapuruṣa iti yāvat | jīvakṛtaśaraṇāgatyā paramātmā śāntakopaḥ prasanno bhavati| ataḥ śaraṇāgateḥ vaśīkaraṇatvam | avadhibhūtaḥ | antimopāyaḥ iti tātparyam |
3.16-2.p38
1. parāḥ, adhyavasāyābhāve manaso'pi akiciṃtkaratvāt- ka | 2. iti ca - ka | 3. puruṣārthasādhana - ka |
3.16-2.p39
1. adhiṣṭhānam - adhiṣṭhīyate jīvātmaneti mahābhūtasaṅghātarūpaṃ, śarīram adhiṣṭhānam|
3.16-2.p40
2. vividhā ca pṛthakceṣṭā - prāṇāpānādibhedabhinnasya vāyoḥ vividhāvṛttiḥ |
3.16-2.p41
3. smṛtiḥ - purvānubhūtaviṣayasaṃskāramātrajaṃ jñānam |
3.16-2.p42
1. kāṣṭhāśabda - svabhāvāt - paramapuruṣamuddiśya kāṣṭhatvaṃ vidhīyate | paramapuruṣaḥ uddeśyam | kāṣṭhā vidheyaḥ | vitheyagataliṅgaṃ ca strīttvam | taditi sarvanāmnaḥ vidheyagataliṅgabhāktvam atra uddeśyavidheyabhāvasthale sā kāṣṭhā ityatra sarvanāmnaḥ uddeśyagataliṅgasya vā vidheyagataliṅgasya vā bhāktvaṃ etādṛśasthale svabhāva iti bhāvaḥ |
3.16-2.p43
2. śaraṇāgatyā - mokṣasādhakopāyena "tvameva upāyabhūto bhaveti prārthanā matiḥ | "śaraṇāgatiḥ" ityuktā ityatra śaraṇāgatisvarūpam uktam tadatravivakṣitam |
3.16-2.p44
1. gūḍhotmā - gūṇaśca - gūḍhaḥ ātmā yasya iti bahuvrīhisamāse pṛṣodarāditvādātmaśabdākārasya ukāre ādguṇa iti sūtreṇa guṇe, okāre gūḍhotmā iti rūpam | pṛṣodaraprakārāṇi śiṣṭaiḥ yathoccaritāni tathaiva sādhūni syuḥ iti pṛṣodarādīni yathopadiṣṭam ityanena sūtreṇa bodhanāt | śiṣṭhāścātra śabdatattvasākṣātkāravantaḥ yoginaḥ | pṛṣodaraprakārāṇi ityatra prakāraśca parāmṛśan sādṛśyaṃ vyākaraṇaśāstragṛhītaśāstrokta lopāgamādeśādi rāhityaṃ 1. adhyavasāyānuguṇa - ka | 2. heyatvādhyavasāya - ka 3. vyatyayaḥ - ka | 2. rūpa - ka |
3.16-2.p45
1. aupaśleṣikyādhāre saptamī-aupaśleṣiko, vaiṣayikaḥ, abhivyāpakaśceti ādhārāḥ tridhā-upaśleṣaḥ saṃyogādi sambandhaḥ | tatprayojyaḥ ādhāraḥ | īdṛśādhāranibandhanā saptamī ātmani ityatra |
3.16-2.p46
1. avikṣepatā - viṣayāntaprāvaṇyatā |
3.16-2.p47
1. devatāpāramārthyam - devatāviśeṣyakaparatvaprakārakanirṇayaḥ |
3.16-2.p48
1. upagamya - ka |
3.16-2.p49
1. tīkṣṇe - ka |
3.16-2.p50
1. avyayam -rahitam-na vidyate vyayaḥ yasya saḥ avyayaḥ | vyayo hi atra upacayaparāmarśi upacayamapi upalakṣayati |
3.16-2.p51
1. akṣayyam - kṣayarahitam | hetumaśakyamiti yāvat |
3.16-2.p52
1. sādhyasambhavam - sādhyo sambhavo yasya tat iti vigrahaḥ | kriyayāsādhayituṃ śakyamityarthaḥ |
3.16-2.p53
1. supām - luk - supāṃ sulukpūrvasavarṇāccheyāḍāḍyājālaḥ iti sūtreṇa vācamiti vākchabdottaradvitīyāyāḥ lugiti bhāvaḥ |
3.16-2.p54
1. prakāraṃca - ka | 2. indriyādīnāṃ - ka |
Linked texts (1)
- Kaṭhopaniṣad — Sanskrit