Pramāṇa · Search · About · API

Kaṭha Upaniṣad 4.2

Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 4.2

Language
Sanskrit

4.2

dvitīyo mantraḥ
vivekyavivekināṃ viṣayatadabhāveṣu prāvaṇyavailakṣaṇyam
parācaḥ kāmān anuyanti bālāste mṛtyoryanti vitatasya pāśam |
atha dhīrā amṛtattvaṃ viditvā dhruvamadhruveṣviha na prārthayante ||

4.2.p1

pra.dī. ye bālāḥ - alpabuddhayaḥ, parācaḥ - bāhyaviṣayakāneva, kāmān anuyanti - anugacchanti, te vitatasya - vistīrṇasya, mṛtyoḥ mṛtyuvat bhayaṅakarasya saṃsārasya, pāśam - saṃsārabandham, yanti - prāpnuvanti | yadvā - vitatasya - sarvatra prasiddhasya, mṛtyoḥ mama pāśam yānti ityarthaḥ | dhīrāstu dhiyā buddhyā ramanta i ti dhīrāḥ - prājñāḥ, atha śabdādiviṣayavilakṣaṇātmaparigrahe, dhravam - sthiram, amṛtattvam - janmajarāmaraṇādirāhityam astīti viditvā - jñātvā, iha - prākṛtalokavidyamāneṣu, adhruveṣu - svargādibhogeṣu, na prārthayante - kamapi padārthaṃ na vāñchanti ityarthaḥ ||

4.2.p2

pra. - parāca iti | bālāḥ - alpaprajñāḥ bāhyān kāmyamānān

4.2.p3

viṣayāneva avagacchanti | te - vistīrṇasya bandhanaṃ yāntītyarthaḥ | yadvā - vitatasya - sarvatra apratihatājñasya mṛtyoḥ mama pāśaṃ yānti ityarthaḥ | atha dhīrā iti | athaśabdaḥ

4.2.p4

prakṛtaviṣayārthāntaraparigrahe | dhīmantaḥ pratyagātmanyeva dhruvam - amṛtatvaṃ viditvā, iha - saṃsāramaṇḍale, adhruveṣu padārtheṣu, kamapi na prārthayante | pratyaktattvajñasya sarvaṃ jijñāsitavyam1 iti bhāvaḥ | paramātmanaḥ sarvajīvagatāhantāspadatvena mukhyāhamarthatvāt, pratyaktvamastīti draṣṭavyam ||

4.2.p5

ā.bhā. - alpajñāḥ svakīyam anarthamapi vijñātuṃ na prabhavanti, ataḥ viṣayeṣu āsaktā bhavanti | dhīmantastu tathā na iti vadati - parācaḥ iti | ye bālāḥ - arthānarthavivecakabuddhivihīnā; te parācaḥ - bāhyān, kāmān - kāmanāviṣayabhūtān srakcandanavanitādīn anuyanti - tāneva hitakṛto vijñāya teṣu sajjante | ataḥ vitatasya - vistṛtasya, mṛtyoḥ - janmamaraṇādirūpasya saṃsārasya, pāśam - bandhanam, yanti - prāpnuvanti | atha - mṛtyupāśāt vilakṣaṇam ityarthaḥ |

4.2.p6

yat amṛtattvam - muktim apunarāvṛttilakṣaṇaṃ dhruvam - niścitam, vidittvā - vijñāya, dhīrāḥ - vivekinaḥ, adhuveṣu - vinaśvareṣu, kāmeṣu iha - saṃsāracakre sambhaviṣu, kamapi kāmaṃ na prārthayante - na kāmayante; pratyuta tattat sarvakāmanānivṛtteḥ teṣu lubdhā na bhavanti ityāśayaḥ ||

4.2.p7

su. arthaparāṇām anarthaṃ vibhāvayatāṃ vijānatām, na artheṣu ruciḥ syāt; satsvapi tatprakāśakeṣu karaṇeṣu ityabhipretyāha - parāca iti | ātmakāmānāṃ kāmo vyāvartyate - parāca iti | parācaḥ kāmān - śabdādīn, anuyanti - anugacchanti, bālāḥ te - bālo hi aparijñāya sva anarthaṃ

Linked texts (1)