Pramāṇa · Search · About · API

Kaṭha Upaniṣad 6.1.1-2

Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 6.1.1-2

Language
Sanskrit

6.1.1-2

chedyamāha bhagavān aśvatthamenaṃ suvirūḍhamūlam asaṅgaśastreṇa dṛḍhena chitvā (bha.gī.15-3) iti | parabrahma tu itaḥ atyantavilakṣaṇam, amṛtatvāt śuddhatvāt | upādeyaṃ prāguktameveti jñāpayati - tadeva iti | yadeva pūrvamuktam - ya eṣa supteṣu jāgarti kāmaṃ kāmaṃ puruṣo nirmimāṇaḥ (ka.u.5-8) iti | tasyaiva mantrasyottaro bhāga iha anuśrūyate ||

6.1.1-2.p1

dvitīyo mantraḥ

6.1.1-2.p2

(sarvaṃ jagat paramātmādhīnapravṛttimat)

6.1.1-2.p3

yadidaṃ kiñca jagat sarvaṃ prāṇa ejati nissṛtam |

6.1.1-2.p4

mahadbhayaṃ vajramudyataṃ ya etadviduramṛtāste bhavanti ||

6.1.1-2.p5

pra.dī. - yadidaṃ kiñca iti | prāṇe -śabdavācye, svādhīnasarvaloke, ana-prāṇane (dhā.pā.1020) iti dhātuḥ | aṅraguṣṭhamātra paramātmani, idam - paridṛśyamānam, yatkiñcijjagat asti, sarvaṃ nissṛtam tasmāt paramātmanaḥ nirgatam sat, etajjagat, mahadbhayam - pañcamyarthe dvitīyā mahadbhayāt, vajramudyatam - udyata vajrāyudhādiva, pūrvavat pañcamī | asmāt paramātmanaḥ ejati - kampati prabhuṇā avidhīyamānakāryākaraṇādiva calanaṃ prāpnuvanti iti yāvat | bhīṣā smādvātaḥ pavate1 (tai.āna.7) ityādi pramāṇāntara arthānusandheyaḥ | ye janāḥ, etat viduḥ, etat paraṃ brahma sāmarthyaṃ jānanti, te amṛtāḥ - muktāḥ bhavanti ||

6.1.1-2.p6

pra. - ya idaṃ kiñca jagat sarvaṃ prāṇa ejati nissṛtam | mahadnayaṃ vajramudyatam - ayaṃ ca mantrakhaṇḍaḥ kampanāt (bra.sū.1-3-40) iti sūtre bhagavatā bhāṣyakṛtā vyākhyātaḥ | tatra amuṃ mantraṃ prastutya, kṛtsnasya jagataḥ asmin aṅguṣṭhamātre puruṣe prāṇaśabdanirdiṣṭe sthitānāṃ,

6.1.1-2.p7

sarveṣāṃ tato nissṛtānāṃ, tasmāt sañjātamahābhayanimittam, ejanam kampanam śrūyate | tacchāsanātivṛttau kiṃ bhaviṣyati iti mahato bhayāt, vajrādivodyatāt kṛtsnaṃ jagat kampate ityarthaḥ | bhayādasyāgnistapati ityanenaikārthyāt, mahadbhayam vajramudyatam2 iti pañcamyarthe prathamā iti bhāṣitam | vivṛtaṃ ca etat śrutaprakāśikāyām - prāṇa iti saptamyantapadasāmarthyāt, sthitānām ityadhyāhāraḥ | kuto nissṛtānām ityapekṣāyāṃ prakṛtasyaiva apādanatvamāha - tata iti .... .ejanam - kampanam iti | ejṛkampane (pā.dhā.234) iti hi dhātuḥ | pratyavāyabhayāt svasvakārya (ryeṣu)pravṛttiḥ - kampanam | udyatavajrādiva paramapuruṣāt sañjātena bhayena, kṛtsnaṃ jagat kampata ityarthaḥ iti | atra1 mahadbhayaṃ vajramudyatam iti catvāri padāni pañcamyarthaprathamāntāni | ādyaṃ pañcamyarthaprathamāntapadadvayam, bhayavāci | uttaraṃ tu padadvayam,taddhetubhūta- prāṇaśabditaparabrahmaparam iti draṣṭavyam | kecittu,2 bibheti asmāt iti bhayam; bhayānakam ityarthaḥ | mahābhayānakodyatavajravat svasmānnissṛtaṃ prāṇaśabditaḥ paramātmā kampayati | ejati1 ityasya vyarthagarbhospi artha ityapi amumapi arthaṃ varṇayanti | ya etadviduramṛtāste bhavanti spaṣṭosrthaḥ ata eva prāṇaḥ (bra.sū.1-1-9) ityadhikaraṇanyāyāt prāṇaśabdasya paramātmaparatve na vivāda iti draṣṭavyam ||

6.1.1-2.p8

ā.bhā. - idam - paridṛśyamānam, yat kiñca - yatkiñcit

6.1.1-2.p9

agnivāyvādityādikaṃ, jagat, tatsarvam - samastameva jagat, nissṛtam prāṇādutpadyamānam, prāṇe eva abhinnanimittopādānabhūte parabrahmaṇi, ejati - kampate, calati | prāṇapadavācyaparabrahmaṇa eva nirgatam, tatraiva svasvavyāpāraṃ kurute ityetat | etasya jagata utpatyādikāraṇaṃ tat brahma mahadbhayam, bibheti asmān jagaditi, bhayam - bhayajanakam ityarthaḥ | tatra hetumāha - vajramudyatam | udyatam - prahartuṃ sajjīkṛtam, vajrameva tat | kaścit prahartukāmaḥ svakare vajramudyatam kurute, tadvā udyattaṃ vajraṃ yathā mahadbhaya janakam ; tathā prāṇapadavācyaṃ jagatkāraṇaṃ brahmāpi, mahadbhayajanakam ataḥ tacchāsanānuvartino bhūtvā, vāyvādayo niyamena svasvavyāpārā bhavanti ityarthaḥ | ye janāḥ; etat - prāṇa śabdavācyam apramādena svasvavyāpāre pravartanāya jagato bhayajanakaṃ brahma, viduḥ jānanti, te amṛtā bhavanti- saṃsārānmucyante ||

6.1.1-2.p10

su. - yadidam iti | yatkiñca idaṃ jagat - vāyvādityādi lakṣaṇam, svasmādeva nissṛtam, prāṇaḥ - paraṃ brahma, ejati - kampayati | sve sve karmaṇi apramādena vyāpārayati | katham? taddhi mahadbhayam - bibhetyasmāditi bhayam | udyataṃ vajrameva tu tat | anenātiśayena bhayādhāyakatā samarthyate | svāminā samudyataṃ vajramavalokya yathā bhītāḥ sve sve karmaṇi pravarteran bhṛtyāḥ tathā parasya brahmaṇaḥ praśāsanavaśagāḥ, sve sve karmaṇi sarva eva pravartanta iti bhāvaḥ | atra ejati ṇyarthagarbhaḥ

Linked texts (1)