Kaṭha Upaniṣad 6.2.10-2
Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 6.2.10-2
- Language
- Sanskrit
6.2.10-2
ityetat | buddhiśca na viceṣṭeta - buddhiḥ adhyavasāyaḥ| sa ca na viruddhaṃ ceṣṭeta | tāmāhuḥ paramāṃ gatim - gamyate anayā iti gatiḥ, gamanasādhanam | mokṣasādhanatvāt paramāṃ gatim āhuḥ | tām - tatsamayasampannām indriyadhāraṇām ||
6.2.10-2.p1
ekādaśomantraḥ
6.2.10-2.p2
(yogaśabdārthanirūpaṇam)
6.2.10-2.p3
tāṃ yogamiti manyanye sthirāmindriyadhāraṇām |
6.2.10-2.p4
apramattastadā bhavati yogo hi prabhavāpyayau |
6.2.10-2.p5
pra.dī. - pūrvamantranirdiṣṭabāhyābhyantaraniyamasaṃyoga ityāha tāṃ yogamiti | sthirām - dṛḍhām, tām - pūrvamantranirdiṣṭām, indriyadhāraṇām - bāhyābhyantarendriyadhāraṇām, yogajñāḥ - yogamiti manyante | hi - yataḥ, yogaḥ, prabhavāpyayau - iṣṭa prāptyaniṣṭanirasanopāyabhūtaḥ ityarthaḥ | tadā - tata ityarthaḥ | apramatto bhavati - niścala citto bhavitavya1 iti yāvat |
6.2.10-2.p6
pra.- tāṃ yogam iti2 | tām - pūrvamantranirdiṣṭāṃ bāhyābhyantara karaṇadhāraṇāṃ paramāṃ gatim yogaḥ iti manyante | uktaṃ ca vyāsāryaiḥ paramāgatiryoga ityarthaḥ iti | apramattastadā bhavati | indriyāṇāṃ nirvyāpāratve eva avahitacittatā bhavati | cittāvadhānaṃ kimartham? ityatrāha - yogo hi prabhavāpyayau iti | yogasya pratikṣaṇāpāyaśālitayā avadhānam apekṣitamiti bhāvaḥ |
6.2.10-2.p7
yadvā - iṣṭa2prabhavāniṣṭāpyayalakṣaṇasarvapuruṣārthasādhanatvāt yogasya, tatra apramattatayā bhavitavyam iti bhāvaḥ |
6.2.10-2.p8
ā.bhā. - tām - pūrvoktām, sthirām acalām indriyāṇāṃ bāhyānām āntarāṇāṃ ca, dhāraṇām - paramātmapravaṇena manasā saha avasthitim, svasvaviṣayavyāpārapratibandhinīm, yogam - svacittavṛttinirodharūpam iti āhuḥ - vadanti yoginaḥ | tadā - tādṛśayogakāle, tādṛśa indriyadhāraṇāvān, apramattaḥ - pramādarahito bhavati | manasosnavadhānalakṣaṇaḥ pramādaḥ indriyadhāraṇārūpayogenaiva vinaśyati ityarthaḥ | tatra hetumāha yogo hi prabhavā s pyayau, prakarṣeṇa manaso bhavaḥ - bhavanaṃ vṛttiḥ paramātmapravaṇatayā avasthānaṃ yogaḥ, apyayaḥ1 - indriyāṇāṃ buddheśca vyāpārābhāvaḥ, sospi yogo ataḥ prabhavāspyayau, yogo hi - hiḥ prasiddhau | indriyāṇāṃ vyāpāranāśe tu pramādaḥ kathaṃ syāt ataḥ tadā apramatto bhavati ityarthaḥ |
6.2.10-2.p9
yadvā - prabhava utpattiḥ yasya asti iti prabhavaḥ, apyayo yasya asti iti apyayaḥ | prabhavaścāspyayaśca prabhavāpyayau, arśa ādyajantayoḥ prabhavaśabdāspi ayaśabdayoḥ dvandvaḥ2 | tena yogasya utpādāpāyaśālitvam ucyate | pratikṣaṇam utpādāspi ayaśālini apāyo māsbhūt ityetat artham avadhānam āvaśyakam | tacca pramāde sati na sambhavati iti apramādo yoge paramāvaśyaka ityarthaḥ kāryaḥ ||
6.2.10-2.p10
su. - tām iti | tām - uktalakṣaṇām sthirām - acalām, indriya dhāraṇāṃ yoga iti manyante | tat svarūpavidaḥ | yujeḥ samādhyarthādyutpannaḥ ayaṃ yogaśabdaḥ | yoge pravṛttena apramattena bhāvyam ityāha - apramatta iti | tadā - yogopakramasamaye, apramatto bhavati - apramatto bhavet | yadyapi anuvādasarūpo nirdeśaḥ, tathāpi aucityāt vidhāveva tātparyam | kutaḥ? yogo hi prabhavā s pyayau utpādavināśavantau | vidyuta iva prabhavamanvapyayospi pratikṣaṇaṃ sambhāvyamāna iti yāvat | tasmāt tatsiddhau apramattena bhāvyam iti bhāvaḥ |
6.2.10-2.p11
yadvā - tadā uktalakṣaṇayogakāle, apramatto bhavati - avihitacitto bhavati | yataḥ tadānīṃ buddhirapi na viceṣṭeta | atha yogam stauti - yogo hi prabhavāpyayau , sādhane sādhyopacāraḥ | iṣṭaprabhavasya aniṣṭāpyayasya ca sādhanabhūta iti bhāvaḥ | pare tu - yogadaśāyām avahito bhavati ityetat upapādyate | yogo hi iti| ayaṃ bhāvaḥ avadhānaṃ hi ekāgratā, yogadaśāyāṃ tu sāssti, katham ? yogo hi prabhavāpyayau - prabhavaḥ - prakṛṣṭaṃ bhavanam, pare
Linked texts (1)
- Kaṭhopaniṣad — Sanskrit