Kaṭha Upaniṣad 6.2.11

Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 6.2.11

Language: Sanskrit

6.2.11

brahmaṇi vartanam, apyayaśca śabdādivṛttīnām, manaso yadidam ubhayaṃ sa eva yogaḥ tadekāgratā bhavatyeva tadeti bhāvaḥ ||

6.2.11.p3

naiva vācā na manasā prāptuṃ śakyo na cakṣuṣā |

6.2.11.p4

astīti bruvato s nyatra kathaṃ tadupalabhyate ||

pra.dī. - pūrvoktaḥ paramātmā ananyabhaktyā vinā anyasādhanaiḥ prāptuṃ na śakya ityāha - naiva vācā iti | naiva vācā - vāgindriyeṇa, prāptum - tatprabhāvaḥ vaktum, naiva śakyate | na cakṣuṣā - prākṛtacarma cakṣuṣā, prāptum - tadrūpaṃ draṣṭum aśakyam | na manasā - viṣayavikṣiptamanasā, prāptum - tatsvarūpaṃ jñātum aśakyam ityarthaḥ | kathaṃ tadupalabhyata iti śrutirāśaṅkaya vadati - astīti bruvataḥ | paramātmā astīti upaniṣadokta śabdāt, anyatra - anyaiḥ sādhanaiḥ ityarthaḥ | paramātmopalabdhiḥ nāstīti bhāvaḥ |

6.2.11.p6

pra. - naiva vācā iti1 | spaṣṭosrthaḥ | prāṇapāde2 - saptagateḥ viśeṣitatvācca (bra.sū.2-4-2) iti indriyāṇi saptaiva; sapta ime lokā yeṣu caranti prāṇā guhāśayā nihitāḥ sapta sapta (muṃ u.2-1-8) iti saptānāmeva paralokagatiśravaṇāt | yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha | buddhiśca na viceṣṭeta (ka.u.6-10) iti yogadaśāyām indriyāṇāṃ parigaṇitatvācca saptaiva iti prāpte ucyate - hastādayastu sthite s to naivam (bra.sū.2-4-6) | śarīre sthite - ādānādilakṣaṇakāryopayogi- tvāt,

6.2.11.p7

hastādayospi indriyāṇyeva | ato naivam; daśeme puruṣe prāṇāḥ ātmaikādaśaḥ ātmaśabdena manosbhidhīyate, - indriyāṇi daśaikaṃ ca (bha.gī.13-5), ekādaśaṃ manaścātraṃ (vi.pu.1-2-46) iti śrutismṛtibhyāṃ indriyasaṃkhyā niścitā | nyūnasaṃkhyāvādā upakāraviśeṣābhiprāyāḥ, adhikasaṃkhyāvādāśca manovṛttibhedāt iti sthitam | amumevārtham upapādayati - astīti iti | astīti bruvataḥ śabdāt anyatra ityarthaḥ | tasya upaniṣadekagamyatvāt iti bhāvaḥ ||

6.2.11.p8

ā.bhā. - ayaṃ paramātmā vācaḥ - upaniṣadbhinnayā vāṇyā, manasā - asaṃskṛtena cetasā, cakṣuṣā - cakṣurindriyeṇa prākṛtena, naiva prāptum - upalabdhum, śakyaḥ cakṣuṣā iti indriyāntarasyāpi upalakṣaṇam | tarhi kaḥ upalabdhuṃ yogyaḥ ityatrāha - astīti bruvataḥ - brahma astīti bodhayata aupaniṣadādvākyāt, anyatra tat - brahma, katham upalabhyate - na kenāspi prakāreṇa upalabdhuṃ śakyate | tasya upaniṣatpramāṇaikagamyatvāt | etena atra pramāṇameva nāstīti śaṅkāspākṛtā bhavati | yo hi śrutiśirasi naiva śraddhadhyāt tasya āsuraprakṛteḥ paramātmatattvopalabdhiḥ mā bhavatu vaidikasya tu sā syāt eveti bhāvaḥ ||

6.2.11.p9

su. - nanu pralobhanametat, yogadaśāyāṃ viśadataraṃ paramātmatattvaṃ prakāśata iti | pramāṇataḥ tatsiddhau hi yogena vā, anyena vā tasya prakāśa ityetat iṣyeta | tat śraddhāpiśācikāparigṛhītānāṃ goṣṭhayāmetannivedyatām iti āsurabhāvena śaṅkāyāṃ uttarayati naiva iti | satyam | ayamātmā na cakṣuṣā, na vā kevalena tarkakuśalena manasā, na vā kevalayā vādavicakṣaṇayā vācā, niścetuṃ śakyaḥ | āsti brahma iti jñāpayataḥ

Linked texts (1)

Kaṭhopaniṣad — Sanskrit