Kaṭha Upaniṣad 6.2.13
Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 6.2.13
- Language
- Sanskrit
6.2.13
āstikyena prathamam astīti sāmānyato viniścitaḥ ayaṃ puruṣaḥ, tattva bhāvena ca upalabdhavyaḥ | upalabdhasya ityanuṣajyate | tattvam - yāthārthyam, tadrūpo bhāvaḥ | yathāvasthita- svarūpeṇa jñātavya iti yāvat |
yadvā- tattvaṃ brahma, tathā ca kośaḥ tattvaṃ brahmaṇi yāthārthye iti| tasya bhāvaḥ - asādhāraṇo dharmaḥ | vivicya jñātavya ityetat | ubhayoḥ - jñātavyatayā nirdiṣṭayoḥ astitvatattvabhāvayormadhye, astītyevopalabdhasya - vinā aprāmāṇyā- śaṅkāmapradāya ca kutarkakṛtāsadvādānām avakāśamāśaye, yo nāmāstītyeva upalabdhaḥ jñātavān, bhuktāḥ brāhmaṇā itivat kartari nirdeśaḥ, tasya tattvabhāvaḥ yathāvasthitaṃ viviktaṃ tatsvarūpam, prasīdati - prasannaṃ bhavati, vinākalaṅkaleśaṃ sphuṭaṃ prakāśate | āstikyamahimnā iti bhāvaḥ | upalabdhasya1 iti karmaṇyeva vā ktaḥ, tasya yaḥ tattvabhāva ityapi anvayaḥ | āśayastu sa eva ||
6.2.13.p1
caturdaśo mantraḥ
6.2.13.p2
(viṣayaparāṅmukhāya paramātmānubhāvaḥ sulabhaḥ)
6.2.13.p3
yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi śritāḥ |
6.2.13.p4
atha martyo'mṛto bhavatyatra brahma samaśnute ||
6.2.13.p5
pra.dī. - dagdhadurviṣayasya prasanna manasaḥ, upāsana velāyāmapi brahmānubhavaḥ | asti ityāha - yadā sarve iti | yadā -yatkāle, asya -pūrvokta prasanna manasaḥ, hṛdi śritāḥ - hṛdayagatāḥ, kāmāḥ - durviṣayakakāmāḥ, pramucyante - nirgatāḥ bhavanti, atha - dehapatanānantaram, martyaḥ - nirduṣṭaprasannamanoviśiṣṭo janaḥ, amṛto bhavati - mukto bhavati | kiñca atra - ihalokavidyamānakālikopāsanavelāyāmapi, brahma - paraṃ brahmānubhavam, samaśnute - samyaganubhavati iti yāvat |
6.2.13.p6
pra. - yadā sarve pramucyante iti | kāmāḥ - durviṣayaviṣayakamanorathāḥ hṛdgatāḥ yadā śāntā bhavanti, tadā anantarameva ayam upāsakaḥ, amṛto bhavati viśliṣṭāśliṣṭapūrvottaraduritabharo bhavati ityarthaḥ| atra brahma samaśnute - atraiva upāsanavelāyāṃ brahmānubhavati ityarthaḥ | samānācā''sṛtyupakramādamṛtattvaṃ ca anupoṣya (bra.sū.4-2-7) ityatra bhāṣyam - anupoṣya śarīrendriyādisambandhamadagdhvaiva yat amṛtattvam uttarapūrvāghayoḥ aśleṣavināśarūpaṃ prāpyate, taducyate, yadā sarve pramucyante ityādikayā śrutyā ityarthaḥ | atra brahma samaśnute iti ca upāsanavelāyāṃ yo brahmānubhavaḥ tadviṣayam iti abhiprāyaḥ - iti ||
6.2.13.p7
ā.bhā. - brahmasākṣātkārasya hṛdayagranthivimokadvārā amṛtatvaprāptisādhakatvam ākhyāti - yadā sarve iti | asya - upāsakasya, hṛdi - antaḥkaraṇe, śritāḥ - vartamānāḥ, anādikālataḥ prarūḍhamūlā, ye kāmāḥ - śabdādiviṣayakarāgādayaḥ, te sarve yadā - tattvasākṣātkārodaye, pramucyante - vilīyante | atha sarvakāmavimokānantaraṃ, martyaḥ-upāsakaḥ jīvaḥ, amṛto bhavati - sañcitakarmaṇāṃ dagdhabījabhāvāt uttareṣāṃ karmaṇāñca asaṃśleṣāt saṃsārabījarahito bhavati | atra - prabodhadaśāyām upāsanākāle, brahma - paramātmānam, samaśnute - anubhavati | śarīrendriyādisambandhasattvakāle'pi jīvasya upāsakasya brahmānubhavo bhavati ityarthaḥ||
6.2.13.p8
su. - yogena ayaṃ labhya iti pūrvaṃ prastutam | tatra ca virodhī kāmaḥ, tasminnapunaraṅkura vilīne tat siddhiḥ ityāśayenāha - yadā iti | ye asya hṛdi śritāḥ - antaḥkaraṇamupādhimavalambya, ye - nāma śabdādiviṣayāḥ kāmāḥ - pratiphalaṃ pravardhamānā rūḍhamūlā abhūvan, te sarve yadā pramucyante svayameva viśīryante, apunaraṅakuramapasaranti svayameva | atha sa martyaḥ atra
Linked texts (1)
- Kaṭhopaniṣad — Sanskrit