Pramāṇa · Search · About · API

Kaṭha Upaniṣad 2.14

Ṭīkā 2.14

Language
Sanskrit

2.14

yataḥ svātiriktasarvāpahnavakṛt svamātratayā kṛtakṛtyo bhavati tato mātṛvaddhitaiṣiṇī śrutiranādyavidyāsvāpamohitapāmaralokaṃ svātmābhimukhamudbodhayati—uttiṣṭhata iti || he prākṛtajantavaḥ ! yūyaṃ svātmonmukhatayā svāvidyādvayatatkāryasvāpāt uttiṣṭhata| svātmādhigamopāyacintāyāṃ jāgrata | brahmamātraniṣṭhān varān ācāryān prāpya tadupadeśalabdhaṃ svātiriktasarvāpahnavasiddhaṃ brahma niṣpratiyogikasvamātramiti nibodhata | kālāntare evaṃ bhavedityupekṣā na kāryā |
bahūnāṃ janmanāmante jñānavānmāṃ prapadyate |
iti smṛteḥ | jñeyavastunaścaramajanmagamyatvena susūkṣmatvāttadyāthātmyajñānamārgasyāpi susūkṣmatamatvaṃ sphoṭayati-kṣurasya iti | yathā tīkṣṇīkṛtakṣurasya dhārā duratyayā sā padbhyāṃ durgaṃ durgamanīyā tathā sarvāpahnavasiddhabrahmamātrajñānapathaḥ panthānaṃ mārgamiti kavayo vadanti | jñeyavastunaḥ sūkṣmatvena tadviṣayakajñānamārgasyāpi duratyayatāṃ vadantītyāśayaḥ |
kathaṃ punarjñeyasya sūkṣmatvaṃ ? ityata āha--aśabdaṃ iti | śabdasparśarūparasagandhāḍhyasarvendriyaviṣayatvena gandhavatī pṛthivī sthūlā| abādyākāśāntabhūteṣu gataikaikaguṇāpakarṣataḥ sūkṣmatvamahattvaviśuddhatvanityatvāditāratamyaṃ dṛṣṭam | na hi yatra gandhādipañcaguṇāḥ prasaranti tasyātmano niratiśayasūkṣmatvena nirguṇatvāt | vastutaḥ śabdasparśarūparasagandhāpahnavasiddhaṃ yat tat aśabdamasparśamarūpamarasamagandhavat ityetadvyākhyātam | yat śabdādiviraḷaṃ tat vyetītyata āha-avyayaṃ iti | yat śabdādimat tadvyeti yat tadapahnavasiddhaṃ tadavyayamityarthaḥ | "avyayamanādyanantam " iti śruteḥ | yanna vyeti tannityam | kimadhunā nityaṃ ? tatrāha--anādi iti | yasya svotpattāvādiḥ kāraṇaṃ na vidyate tadanādi | anāditve prāgabhāvavadantavatvaṃ syādityata āha-anantaṃ iti || sapratiyogikaprāgabhāvasyāntavatve'pi niṣpratiyogikānāderanantatvaṃ niraṅkuśamityarthaḥ | kathaṃ punarasyāntatvaṃ ? anantakaḷanāviśiṣṭamahattattvasya vidyamānatvādityata āha-mahataḥ paraṃ iti | svātiriktatvenāpahnotavyamahattattvāt paraṃ tadavagatermahattattvatatkāryāpahnavapūrvakatvānniṣpratiyogikānantatvaṃ siddhamityarthaḥ | "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma" iti śruteḥ | sāpekṣamahataḥ paratvenādhruvatā syādityata āha—dhruvaṃ iti | mahattattvādeḥ svātiriktatvena svajñadṛṣṭyā dhruvatve'pi paramārthadṛṣṭyā mahadādeḥ śaśaviṣāṇavadavastutvāttatsāpekṣādhruvatāyā api tathātvānnirapekṣaniṣpratiyogikadhruvam | tamātmānaṃ brahmasvamātramiti nicāyya samyagjñātvā tajjñānasamakālaṃ svātiriktāvidyāpadatatkāryajātamātmasatyavyavahārapratibhāsaśūnyatvenāpyasti nāstīti vibhramo hi mṛtyuḥ | tasya pramādarūpatvena svamātrabodhagrāsatvānmṛtyutvaṃ siddhamityarthaḥ | "pramādaṃ vai mṛtyumahaṃ bravīmi" iti, pramādo brahmaniṣṭhāyāṃ na kartavyaḥ kadācana | pramādo mṛtyurityāha bhagavān brahmaṇaḥ sutaḥ || iti smṛteḥ svarūpadarśanokteśca | tathāvidhasvātiriktabhramāyamānamṛtyugocarāt pramucyate niṣpratiyogikasvamātramavaśiṣyata ityarthaḥ |
phalaśrutiḥ

Linked texts (1)