Kauṣītaki Upaniṣad 3.67.p2
Kauṣītakyupaniṣadbhāṣya (Raṅgarāmānuja) 3.67.p2
- Language
- Sanskrit
3.67.p2
idañca vākyaṃ samanvayādhyāye prathamapāde cintitam - prāṇo'smi prajñātmā taṃ māmāyuramṛtamityupāssva ityatra māmiti śabdena prāṇaśabdena ca nirdiśyamāna indra eva | indraprayuktasya māmiti śabdasya tadviṣayatvāvaśyambhāvāt iti pūrvapakṣe prāpte - ucyate | prāṇastathā'nugamāt | [bra.sū.1-1-29]prāṇaḥ - paramātmā | paramātmatvasādhakānandatvādimattvena tasyāsmin prakaraṇe anugatatvāt | sa eṣa prāṇa eva prajñātmā - ānando'jaro'mṛtaḥ iti śrūyate | na vakturātmopadeśāditi cedadhayātmasaṃbandhabhūmā hyasmin | tvāṣṭravadhādinā prajñātajīvabhāvasyendrasya vaktuḥmāmeva vijānīhi iti svātmatvenopadiśmānaḥ nendrāt jīvādadhiko bhavitumarhatīti cenna - asmin prakaraṇe paramātmasaṃbandhināṃ dharmāṇāṃ bahutvamupalabhyate | hitatamopāsanakarmatvam, sādhvasādhukarmakārayitṛtvam , bhūtamātrāḥ prajñāmātrāsvarpitāḥ prajñāmātrāḥ prāṇe'rpitāḥ iti acetanavargādhāracetanavargādhāratvamānandatvamajaratvāmṛtatvaṃ lokādhipatitvam evamādayo - hi dharmaḥ paramātmasaṃbandhina upalabhayante | ato bhūyodharmanugrahāyāsya prakaraṇasya paramātmaparatvameva vaktavyam | tarhi indrasya māmupāssva iti nirdeśaḥ kathamupapadyata ityatrāha --- śāstraṭṭaṣṭyā - tūpadeṣo vāmadevavat | [bra.sū.1-1-31]ya ātmani - tiṣṭhan ātmano'ntaraḥ [bṛ.u.mā.pā.3.5-7-22-30]ityādiśāstreṇa paramātmānaṃ svātmānaṃ ṭṭaṣṭvā śarīra - vācināñca śabdānāṃ śarīriparyantatāṃ jñātvā, māmupāssvetyupadiṣṭavān | yathā hi sākṣātkṛtasvātmabhūtaparamātmattavo vāmadevaḥ ahaṃ manurabhavaṃ sūryaśca [ṛgvedasaṃ.4-26-1] iti svātmani manvādibhāvamupadiṣṭavān - na hi tatra manvādibhāvaḥ svasvarūpagato vāmadevenopadiṣṭaḥ ; api tu svātmabhūtaparamātmagataḥ - tadvadevāyamupadeśa iti bhāvaḥ | jīvamuravyaprāṇaliṅgānneti cennopāsanātnaividhyādāśritatvādiha tadyogāt | tvāṣṭravadhavaktṛtvādijīvaliṅgānām āyuḥprabhutvaśarīrotthāpakatvendriyāśrayatvādīnāṃ mukhyaprāṇaliṅgānāṃ copanyāsaḥ kimartha iti cet - indrarūpajīva - śarīrakatayā prāṇarūpācetanaśarīrakatayā svarūpeṇacopāsanārthaṃ cetanācetanadharmāṇāṃ brahmadharmāṇāñca kīrtanam | trividhañcopāsanaṃ prakaraṇāntareṣvapyāśritam , yathā taittirīyake , satyaṃ jñānamanantaṃ brahma [tai.u.āna-2-1]iti svarūpeṇa sacca - tyaccābhavat [tai.u.āna-6-3]iti bhoktṛbhogyalakṣaṇacetanācetanaśarīrakatayā copāsanam | evamihāpayupāsanātraividhyaṃ
Linked texts (1)
- Kauṣītakibrāhmaṇopaniṣad — Sanskrit