Kaushitaki Upanishad 2.13
Kauṣītakyupaniṣaddīpikā (Śaṅkarānanda) 2.13
- Language
- Sanskrit
2.13.1
pādapīḍanena pātālaṃ nayantau viśvāvakāśaṃ svadehena vyavasrantāviti na haina stṛṇvīyātāṃ enaṃ etām viduṣaḥ ha prasiddhaṃ naiva stṛṇvīyātāṃ naiva hanyātāṃ naiva hiṃsyātāṃ atikramaṇaṃ naiva kurvīyātāṃ yaduktamebhistadeva kuryātāmityarthaḥ | athevaṃ sakaladaivaparimarajñānānantaraṃ ye daivaparimarajñānaśūnyā gatabhāgyā enaṃ daivaparimarajñānavantaṃ dviṣanti asahiṣṇavo'pakārān kurvanto na bahu manyante | yāṃśca prasiddhān gatabhāgyān, cakāraḥ pūrveṣāmapi samuccayārthaḥ, svayaṃ daivaparimarajñānavān dveṣṭi na sahate kutaścidabhāgyayogātta enaṃ sarve parimriyante, enaṃ daivaparimarajñānavantaṃ te etasmin dveṣiṇa etasya dveṣyāśca sarve nikhilāḥ saputrapaśubāndhavā ityarthaḥ | parimriyante sarvato nidhanaṃ gacchanti | atha parimaraguṇopāsanānantaraṃ ato yasmāt phalāntarāpekṣā'smātkāraṇānniḥśreyasādānaṃ, niḥśreyasaṃ sarvasmādutkarṣakapo guṇo mokṣaviśeṣaḥ, tadrūpaviśiṣṭasya prāṇasyādānaṃ svīkāraḥ kriyata dūti śeṣaḥ | tatra prāṇo niḥśreyasamiti nāvicārya snehādinā svīkṛtaṃ kintu mahatā saṅgharṣeṇa vicāritaṃ, etadartha-
2.13.2
mākhyāyikāmāha, sarvā nikhilā ha kila vai prasiddhā devatā devatāśabdavācyā vāgādyāḥ, ahaṃśreyase ahaṃvādenātmanaḥ śreya ādhikyaṃ, tadarthaṃ vivadamānāḥ māmantareṇa kā bhavatya iti svavyatiriktāḥ parāstiraskurvatya ityarthaḥ | svayaṃ niścayaṃ kartumaśaktāḥ prajāpatiṃ pitarametyocurbhagavan ko naḥ śreṣṭha iti, sa hi prāṇe śraiṣṭhyaṃ jānannapi svasutānāṃ duḥkhaṃ dātumaśakto'mumupāyaṃ pratyapadyata, yasmin va utkrānte idaṃ śarīraṃ pāpiṣṭhaṃ śavasamānaṃ bhaviṣyati sa vaḥ śreṣṭha ityukte tathaiva śraiṣṭhyanirdhāraṇārthaṃ krameṇotkramaṇaṃ kṛtavatya ityāha, asmātpratyakṣāccharīrānmanuṣyādidehāduccakramurvāgādayaḥ krameṇa utkramaṇaṃ cakruḥ | tat svalaśarīraṃ vāgādīnāṃ pratyekamṛtkramaṇe vadanādivyāpāramakurvat sthitaṃ | yadā punarmukhyaprāṇa utkrāntastadā dārubhūtaṃ citākāṣṭhasamānamaspṛśyaṃ sarvavyāpāraśūnyaṃ śiśye śayanaṃ kṛtavat | evaṃ vyatirekeṇa niścaye sampanne'pyatispardhāvaśādanvayamantareṇa niścayamanadhigacchanto'nvayamapyanuṣṭhitavanta ityāha, atha śarīrasya dārubhūtasya śayanānantaraṃ etaccharīraṃ vāk vāgindriyaṃ praviveśa praveśaṃ kṛtavatī | tat śarīraṃ vācā vāgindriyeṇa vadat vadanavyāpāraṃ kurvat śiśya eva śayanaṃ kṛtavadeva | na tūtthitavat | vāk-
2.13.3
praveśānantaraṃ cakṣurindriyaṃ praviṣṭaṃ tataścāvalokanaṃ vadanañcābhūt | anantaraṃ śrotreendriyaṃ praviṣṭaṃ tataśca śravaṇāvalokanavadanānyabhūvan | anantaraṃ manaḥ praviṣṭaṃ tataśca dhyānaśravaṇāvalokanavadānyānyāsan na tu śarīramutthitavadityetatparyāyatrayeṇāha, athainaccakṣuḥ praviveśa tadvācā vadaccakṣuṣā paśyacchiṣya eva, athainat śrotraṃ praviveśa tadvācā vadaccakṣuṣā paśyacchrotreṇa śṛṇvacchiṣya eva, athainat manaḥ praviveśa tadvācā vadaccakṣuṣā paśyacchrotreṇa śṛṇvanmanasā dhyāyacchiṣya eva spaṣṭaṃ, atha vākcakṣuḥśrotramanaḥpraveśānantarametaccharīraṃ vadat paśyat śṛṇvat dhyāyat prāṇe mukhavidvāntarvartī pañcavṛttirvāyuviśeṣaḥ praviveśa praveśaṃ kṛtavān, taccharīraṃ tata eva tasmātprāṇapraveśādeva na tvanyasmātsamuttasthau samyagutthānaṃ kṛtavat, te ca vāgādayaḥ parityaktābhimānāḥ devāḥ devaśabdābhidheyāḥ prāṇe śarīrotthāpanahetau prakṛṣṭaceṣṭāvati niḥśreyasaṃ sarvebhyo vāgādibhya utkarṣaṃ
2.13.4
viditvā prāṇameva prakṛṣṭaceṣṭāvantaṃ na tvanyaṃ prajñātmānaṃ prajñātmano bhūta upādhibhūtaṃ prasādaṃ, athavā prāṇe sati prajñāyā darśanādasati cādarśanātprāṇasya prajñātmatvamaviruddhamabhihitaṃ, prāṇameva prajñātmānamiti abhisambhūya sarvataḥ sambhavanaṃ prāptiṃ kṛtvā, sahaivaitaiḥ sarvairetaiḥ prāṇāpānavyānasamānodānernikhilaiḥ saha, yathā prāṇavṛttibhedā adhyātmikaparicchedaśūnyāstadvadāgādayo'pītyarthaḥ, asmāt pratyakṣāllokāt tanurūpāt śarīrāccakṣurādyabhimānādityarthaḥ, uccakramuḥ utkramaṇañcakruḥ| te parityaktatadabhimānāḥ vāgādayaḥ vāyupratiṣṭhā vāyāvādhidaivike prāṇe pratiṣṭhā prāṇo niḥśreyasamiti jñānamāśrayo yeṣāṃ te vāyupratiṣṭhāḥ, ākāśātmānaḥ ākāśavatsarvagata ātmā yeṣāṃ te ākāśātmānaḥ svaroyuḥ svaḥ svargamagnyādisvarūpamīyuḥ yayurgatavanta ityarthaḥ| tayo̍ eva api tadvadeva yathā devāḥ na tvanyathā, evaṃ vidvān uktena prakāreṇa prāṇe niḥśreyasaṃ jānan sarveṣāṃ bhūtānāṃ nikhilānāṃ sthirajaṅgamānāṃ prāṇameva prajñātmānamabhisambhūya sahaivaitaiḥ sarvairasmādvākhyātāt śarīrāccharīrā-
Linked texts (1)
- Kauṣītakibrāhmaṇopaniṣad — Sanskrit