Pramāṇa · Search · About · API

Kauṣītaki Upaniṣad 2.15

Kauṣītakyupaniṣaddīpikā (Śaṅkarānanda) 2.15

Language
Sanskrit

2.15.1

cchādya ācchādya pitaraṃ pratyāha, svargān lokānniratiśayaprītijanakān deśaviśeṣān kāmān kamanīyān tatrasthitān vā bhogānāpnuhi prāpnuhi, ityanena prakāreṇa brūyādityanuṣaṅgaḥ | evaṃ putreṇa kṛte sa pitā yadi kathañcidagadaḥ syānnīrogo bhavetputrasya tanayasyaiśvarye vibhave pitā janako vaset nivāsaṃ kuryātpravāsivat gṛhakāryaṃ kimapi nānusandadhyādityarthaḥ | pari vā brajet vāśabdaḥ pakṣāntarārthaḥ, yadi vairāgyaṃ tadā parityajet sarvasaṅkaparityāgaṃ kuryādityarthaḥ | yadyu vai api kathañcitprasiddhaṃ preyātparalokaṃ gacchedadyeva prasiddhameva vāgādikaṃ na labhyadetaṃ putraṃ prati samāpayati samyak prāpayati, tathā tadvadeva samāpayitavyo bhavati samyak prāpaṇīyo bhavati sarvaiḥ kāmairiti śeṣaḥ | tathā samāpayitavyo bhavati vyākhyātaṃ | vākyābhyāso'dhyāyaparisamāptyarthaḥ | iti śrīśaṅkarānandabhagavataḥ kṛtau kauṣītakibrāhmaṇopaniṣadvīpikāyāṃ dvitīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ || ||

2.15.2

yasyā hetoḥ paryaṅkopāsanā prāṇopāsanā ca vividhaguṇoktā tāṃ brahmavidyāṃ vivakṣuḥ tasyāmāstikyaṃ janayituṃ pratarddanaṃ kāmyaṃ devebhyo'dhikabalalakṣmādimantaṃ brahmavidyārthinaṃ śiṣyaṃ devarājañca satyapāśanibaddhaṃ manuṣyeṣu brahmavidyāṃ vaktumanicchantamapi guruṃ sampādyākhyāyikāmāha, pratarddanaḥ prakarṣeṇa tarddayati bhartsayatyabhibhavati svaśatrūniti sārthaṃkanāmā pratarddanaḥ, ha kila daivodāsiḥ divodāsasya kāśirājasya putro daivodāsiḥ, indrasya devarājasya paramaiśvaryyasampannasya priyaṃ dhāma priyaṃ sthānaṃ svargamiti yāvat, upajagāma prāptavān | tatprāptau kāraṇamāha, yuddhena ca pauruṣeṇa ca samarayajñenānekabhaṭapaśvāhutidīpyamānaśastrāgninā puruṣasambandhinotsāhena ca svargamarmaparijñānenetyarthaḥ| cakārāvubhayorapi kāraṇatvasamuccayārthau | taṃ samaraśauṇḍamutsāhinaṃ svargamāgataṃ pratarddanaṃ ha kila indraḥ yuddhapauruṣābhyāṃ paritoṣaṃ prāpto devarāja uvāca uktavān | indroktimāha, pratarddana he pratarddana varamabhilaṣitamarthaṃ te tubhyaṃ pratarddanāya matparitoṣakāriṇe dadāni prayacchāni dadāmītyarthaḥ, ityanena prakāreṇa uvācetyanvayaḥ| sa indreṇoktaḥ ha kila uvāca pratarddanaḥ spaṣṭaṃ | pratarddanoktimāha, tvameva matpurataḥ sthito hitāhitajño devarājeo na tvanyo me mahyaṃ pratarddanāya hitārthine madarthamityarthaḥ, vṛṇīṣva hitamiṣṭaṃ vārthaṃ prārthayasva | prārthyamānaṃ varamāha, yaṃ prasiddha-

2.15.3

mabhīṣṭamarthaṃ tvaṃ sarvajño devarājaḥ manuṣyāya ajñānakānanāntarvartine 'nekaśubhāśubhavyāmiśrakarmaphaladāvāgnisantapragātrāya manuṣyajātiyuje hitatamamatiśayena hitaṃ nātaḥ paraṃ hitamityarthaḥ, manyase niścinoṣi, iti anena prakāreṇa | tamindraṃ pratyevaṃvādinaṃ pratardanaṃ ha kila indro devarājo brahmavidyāṃ dātumaśakta uvāca uktavān laukikaṃ nayaṃ | indroktimāha, na vai varaḥ parasmai vṛṇīte vai prasiddhaṃ, parasmai anyārthaṃ, varo varaṃ na vṛṇīte'nyo na prārthayate yata evamataḥ svārthaṃ varaṃ tvameva vṛṇīṣveti spaṣṭaṃ | evamindreṇokte avaraḥ varaṃ dadānīti pratijñāya bhavatā nirdiṣṭo'rtho dattaḥ syāditi śeṣaḥ, vai prasiddhau manuṣyeṇājñānāvṛtadṛṣṭinā mayā yācitaḥ tarhi tadā kila niścitaṃ me mahyaṃ hitāhitajñānaśūnyāyeti hovāca pratardanaḥ ha kila evamuktavān pratardano devarājaṃ, svārtho varo'yamiti | atho atha pratardanavākyānantaraṃ khalu niścitamindraḥ satyavādināmagraṇyo devarājaḥ satyāt varaṃ te dadānīti svapratijñānāt yathārthavacanādeva neyāya nāpajagāmaiva pratardanārthe varadātāpi svayaṃ svasmai varaṃ yācitavāṃstu laukikaṃ nayamaṅgīcakāretyanvayaḥ | satyā-

2.15.4

danapagamane kāraṇamāha, satyaṃ hondraḥ satyaṃ yathārthasvarūpaṃ yatkiñcidāgarthasvarūpaṃ indro devarājo hi yasmāttasmānneyāyetyanvayaḥ | sa satyapāśābhibaddha indro ha kila uvāca uktavān, pratardanārthamātmānaṃ varaṃ yācitavānityarthaḥ | indroktimāha, māmevāsmatpratyayavyavahārayogyamānandātmānameva na tvanyaṃ vijānīhi avagaccha sākṣātkurvityarthaḥ | etadeva me jñānameva na tvanyat, ahaṃ bhavate varasya dātā yācinā ca, manuṣyāya hitatamaṃ vyākhyātaṃ manye niścino | etacchabdārthamāha, yatprasiddhaṃ vedānteṣu brahmavidāpnoti paramityādinā māmuktamānandātmānaṃ vijānīyāt sākṣāt kuryādityarthaḥ, yanmāṃ vijānīyādetadeva hitatamaṃ manya ityanvayaḥ | nanu tava jñāne tavānyasya vā yadi kaścanātiśayo'bhūt tarhi taddhitatamaṃ na tvanyetiśaṅkāyāmadvaitajñānaṃ gurumātṛbadhapramukhapāponmūlakaṃ, ata āha, triśīrṣāṇaṃ triśīrṣaṃ tvāṣṭraṃ tvaṣṭurapatyaṃ viśvarūpamahanam nipātitavān, arunmukhān yatīn rukchabdaḥ vedādhyayanaṃ tena upaniṣadarthavicāro brahmamomāṃsāparaparyāyo lakṣyate, tadyeṣāṃ mukhe nāsti te arunmukhāḥ tān yatīn prayatnavataścaturthāśramiṇaḥ sālāvṛkebhyaḥ sālāvṛkāṇāṃ apatyāni sālā-

2.15.5

vṛkebhyaḥ sālāvṛkā dūti yāvat tebhyo'raṇyaśvabhya ityarthaḥ, prāyacchaṃ prakarṣeṇa vajreṇa śatadhā vibhajya dattavānadyāpi ca teṣāṃ mastakavipākāḥ karīrā dṛśyante | bahvīrbhūyasryoḥ svarūpataḥ saṅghātasya sandhāḥ sandhīnityarthaḥ, atikramya spaṣṭaṃ, divi svarge prahlādīn prahlādinaḥ prahlādena nityasambandhinaḥ anekakoṭisaṅkhyākān mahāmāyānānekacchidraghātino'surān prahlādaparicārakānityarthaḥ, atṛṇaṃ hiṃsitavān ahamātmajñānaundrastubhyaṃ varasya dātā antarikṣe bhuvarloke paulomān pulomasambandhino'suraviśeṣān bahvīḥ sandhā atikramya atṛṇamityanuvarttate'tra vakṣyamāṇe ca | pṛthivyāṃ bhūrloke §kālakāñjyān kālakañjasambandhino'surān bhūyasāṃ parasparasambandhasyāvarjanīyatvāt kālakañjā eva kālakāñjyāḥ tān | nanu kiṃ prakṛte tāvatetyata āha | tasya gurubrāhmaṇabadhasya karttuḥ sannyāsināñca śvabhyo dāturlokatraye'pi yajñādisampannamahāmāyāsurasaṅghasyopasaṃhartturātmajñānino'nyena manasāpi karttu maśakyaṃ karma

2.15.6

kurvato me mama indrasya tavopadeśakasya tatra tasminnatikrūre karmaṇi kriyamāṇe brahmavadhādilakṣaṇe na loma ca mā mīyate na lomāpi atyalpo'pi keśa ityarthaḥ, mā mīyate na mīyate na hiṃsyate uktena kenacitkarmaṇā | nanu etat bhavata eva na tvasmadāderityata āha, sa madanyo majjñānī prasiddhaḥ yaḥ yaḥ kaściddevo manuṣyo vā māṃ veda ānandātmānamindraṃ vijānīyāt ahamānandātmāsmīti sākṣāt kuryāt nāsya kena ca karmaṇā loko mīyate asya māmānandātmānaṃ sākṣāt kurvataḥ, kena ca vakṣyamāṇena bhrūṇahatyādinā karmaṇā pātakena śāstraniṣiddhena vyāpāreṇa lokaḥ kṛtasya kariṣyamāṇasya ca sukṛtasya phalaṃ muktādarkaṃ na mīyate na hiṃsyate | hiṃsakāni karmāṇyekadeśena darśayannāha, na mātṛvadhena na pitṛvadhena na steyena na bhrūṇahatyayā, mātāpitarau prasiddhau tayorvadho prāṇatyāgānukūlavyāpāro lokadvayabhraṃśahetuḥ pratyekaṃ prasiddhaḥ, steyaṃ suvarṇaparimitasuvarṇasya tato'pyadhikasya vā svāminaḥ parokṣamādānaṃ tena, bhrūṇo vedasya vedayorvedānāṃ vādhigatārthena adhyayanena saha vartamāṇo dvijottama ityarthaḥ, tasya manasā vācā karmaṇā vāparādhaśūnyasya khaṅgādinā badho bhrūṇahatyā tayā | karmasāmānyasya viśeṣā

Linked texts (1)