Pramāṇa · Search · About · API

Kauṣītaki Upaniṣad 3.1

Kauṣītakyupaniṣaddīpikā (Śaṅkarānanda) 3.1

Language
Sanskrit

3.1.1

'yamiti darśayituṃ paryāyacatuṣṭaye'pi nakāracatuṣṭayaṃ| nāsya pāpaṃ cakṛṣo mukhānnīlaṃ vetīti kiṃ bahunā'sya mahātmajñāninaḥ pāpaṃ cana cakṛṣaḥ pāpamapi kartumicchoḥ mukhāt vadanāt nīlaṃ mukhakāntisvarūpaṃ nīlaṃ nīlimāśrayarūpaṃ vā mukhātkaṇṭhajihvādivadanāt na veti na veti nāpagacchati, dūtiśabdaḥ prakṛtabrahmajñānastutiparisamāptyarthaḥ | evaṃ brahmajñānaṃ stutvā ātmano brahmaṇaḥ svarūpaṃ vivakṣuḥ sa indra ha kila uvāca uktavān, prāṇaḥ prāṇaśabdābhidheyaḥ prāṇopādhiko vā'smi bhavāmi prajñātmā buddhivṛttipratiphalitaprajñānaikasvabhāvaḥ taṃ prāṇaṃ prajñātmasvarūpaṃ māmānandātmānamindraṃ āyuḥ sarvaprāṇināṃ jīvanakāraṇaṃ prāṇāpānavyatiriktaṃ prāṇāpānayorāśrayabhūtaṃ amṛtaṃ maraṇaśūnyaṃ ṣaḍbhāvavikāraśūnyamityarthaḥ | iti prāṇaḥ prajñātmendraḥ āyuramṛtamasmītyanena rūpeṇa upāsva yāvadātmasākṣātkāraṃ vijātīyapratyayaśūnyaṃ sajātīyapratyayapravāhaṃ kuru | nanvekasyaiva bhavata indrasya prāṇaḥ prajñātmā''yuramṛtamiti guṇāḥ kimityāśaṅkyotetyāha,

3.1.2

āyuruktaṃ yat sa prāṇa uktaḥ| nanu āyuṣaḥ prāṇatve'pi na prāṇasyāyuṣṭvaṃ yathā sāstrāyā gotve'pi na goḥ sāstrātvamityata āha, prāṇo vā āyuḥ prāṇa evāyuḥ na lakṣāṅgiguṇaguṇyādibhedaḥ | na cetadāyūṣa eva kintvamṛtatvasyāpītyāha prāṇa u vā amṛtaṃ amṛtamapi prāṇa eva| prāṇasyāyuṣṭumamṛtatvañcopapādayati, yāvat yāvantaṃ kālaṃ hi yasmāt asmin pratyakṣe śarīre śīrṇāvayave kalevare prāṇo vasati tāvadāyūḥ tāvantaṃ kālaṃ spaṣṭamanyat | idānīmamṛtatvamupapādayati, prāṇena hyeva yasmātprāṇenaiva na tu śarīreṇāpi amuṣmin parokṣe loke svargādau amṛtatvaṃ sukhaṃ prāpnoti spaṣṭaṃ | nanu prāṇasya kriyāśakterbhavataḥ kiṃ prajñayetyata āha, prajñayā jñānaśaktirūpeṇa satyaṃ satyavacanaṃ niṣprapañcaṃ brahma vā saṅkalpamidaṃ me syādityevaṃ rūpaṃ manasaḥ pracāramadhigacchatīti śeṣaḥ | evaṃ prajñādīnāmupayogamuktāyuṣṭāmṛtatvopāsanayoḥ phalamāha, sa prasiddha upāsako yaḥ yaḥ kaścinme mama indrasya prāṇātmano'pṛthagbhūtamāyuramṛtamiti vyākhyātaṃ upāste spaṣṭaṃ, ya upāste sa ityanvayaḥ, sarvamāyurasmin loka eti nikhilaṃ śatasaṃvatsaramāyurāpnoti | āyurupāsanasya

3.1.3

phalamuktāmṛtatvopāsanasya phalamāha, āpnotyamṛtatvamakṣitiṃ svarge loke'kṣayamamṛtatvaṃ spaṣṭamanyat | pratarddanaḥ prāṇaśabdaṃ śrutvā prāṇānāmindriyāṇāmekatvaṃ svayamavagataṃ prasaṅgāt pṛcchati, tat tatra prāṇānāmanekatve sati ha kila eke kecidvidvāṃsa āhuḥ kathayanti, ekabhūyaṃ vai ekabhāvameva prāṇā indriyāṇi gacchanti syuḥ, ityanena prakāreṇāhurityanvayaḥ | prāṇānāmekabhāve upapattiṃ yāṃ kathayanti tāmāha, na hi kaścana śaknuyāt hi yasmāt ko'pi na śaknuyāt sakṛdekavāraṃ yugapadityarthaḥ, vācā nāma prajñāpayituṃ cakṣuṣā rūpaṃ śrotreṇa śabdaṃ, vāgindriyeṇa nāma vaktumiti śeṣaḥ, prajñāpayituṃ avagamayitumavagantumiti yāvat, etaccakṣuḥśrotrābhyāṃ sambadhyate spaṣṭamanyat, manasā dhyātuṃ manasā dhyānaṃ kartumityanena prakāreṇa ekakāle vyāprārābhāvena ekabhūyaṃ vai prāṇāḥ vyākhyātaṃ, punarabhidhānaṃ nigamanārthaṃ | uktaṃ hetuṃ vivṛṇoti, ekaikaṃ rūparasādikaṃ sarvāṇyeva nikhilāni, ekaikamevetyanena sambadhyate, spaṣṭamanyat, etāni prajñāpayanti prakarṣeṇa niṣpādayanti gamayanti ca | ekaikameva

3.1.4

prajñāpayantītyuktaṃ śṭaṅgagrāhikayāha, vācaṃ vadantīṃ vāgindriyaṃ svavyāpāraṃ kurvat sarve prāṇā nikhilānīndriyāṇi rājānamiva vadantaṃ sarve samāgatā anuvadanti paścādvadanopalacitaṃ svavyāpāraṃ kurvanti anumodante vā na lekahelayā vyāpāraṃ kurvantītyarthaḥ| yathā vāco vyāpāre itareṣāṃ svavyāpārāduparamastathā cakṣuḥśrotramanaḥprāṇānāṃ svavyāpāre'pītyetadāha paryāyacatuṣṭayena, cakṣuḥ paśyat sarve prāṇā anupaśyanti śrotraṃ śṭaṇvat sarve prāṇā anuśṭaṇvanti mano dhyāyat sarve prāṇā anudhyāyanti prāṇaṃ prāṇantaṃ sarve prāṇā anuprāṇanti spaṣṭaṃ, anenānekāvadhānānyekasmin kāle sūkṣmasūcayeṇa śatapatrasahasrapatravedhanavadaspaṣṭavibhinnakālāni vyākhyeyāni| dūti pratarddanapraśnaparisamāptyarthaḥ| pratarddanapraśnasyendro'ṅgīkāreṇaiva uttaramuktavānityāha, evamu dūtyamevaikahelayā na sarve prāṇāḥ svavyāpāravantaḥ, ha prasiddhaṃ sarvajanānubhavena, etadekahelayā sarvendriyāṇāṃ svasvavyāpārākaraṇaṃ, dūti ha evaṃ kila dūndra uvāca spaṣṭaṃ | nanu sarveṣāṃ tavopādhitve samāne kaḥ pakṣapātastava prāṇo'smītyabhimāna dūtyata āha, asti tveva, tuśabdaḥ śaṅkānirākaraṇārthaḥ, prāṇo hi mama niḥśreyasātmana upādhirniḥśreyasarūpaḥ, prasiddhaṃ hi

Linked texts (1)