Kaushitakopanishad 4

Kauṣītakopaniṣad 4

Language: Sanskrit

4.1

ityāraṇyake kauṣītakibrāhmaṇopaniṣadi tṛtīyo
'dhyāyaḥ samāptaḥ
atha ha vai gārgyo bālākiranūcānaḥ saṃspaṣṭa āsa
so'vasaduśīnareṣu savasanmatsyeṣu kurupañcāleṣu kāśivideheṣviti sa hājātaśatruṃ kāśyamabhipravyovāca brahma
te bravāṇīti taṃ hovācājātaśatruḥ sahasraṃ †dadma
ityetasyāṃ vāci janako janaka iti vā u janā dhāvantīti

4.3

āditye bṛhaccandramasyannaṃ vidyuti satyaṃ stanayitnau
śabdo vāyāvindro vaikuṇṭha ākāśe pūrṇamagnau viṣāsa hovāca bālākirya evaiṣa candramasi puruṣastamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ
somo rājā'nnasyātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste'nnasyātmā bhavati

4.4

sa hovāca bālākirya evaiṣa
vidyuti puruṣastamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā
maitasmin saṃvadiṣṭhāstejasyātmeti vā ahametamupāsa iti
sa yo haitamevamupāste tejasyātmā bhavati

4.2

sa hovāca
bālākirya evaiṣa stanayitnau puruṣastamevāhamupāsa dūti | taṃ
mṛtyuḥ svapne yamaḥ śarīre prajāpatirdakṣiṇe'kṣikhi vācaḥ
savye'kṣiṇi satyasya

4.10

sa hovāca bālākirya evaiṣa āditye puruṣastamevāhamūpāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā †maitasmin
bālākirya evaiṣa ādarśe puruṣastamevāhamūpāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhāḥ pratirūpa iti
vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste pratirūpo haivāsya prajāyāṃ putra ājāyate nāpratirūpaḥ

4.11

sa hovāca
bālākirya evaiṣa pratiśrutkāyāṃ puruṣastamevāhamūpāsa iti | taṃ
hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhā dvitīyo'napaga
iti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste vindate
dvitīyān ‡dvitīyavān bhavati

4.12

sa hovāca bālākirya evaiṣa śabdaḥ puruṣamanveti tamevāhamūpāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhā asuriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste no eva svayaṃ nāsya prajā
purā kālāt saṃmohameti

4.13

sa hovāca bālākirya evaiṣa
chāyāpuruṣastamevāhamūpāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhā mṛtyuriti vā ahametamupāsa iti
sa yo haitamevamupāste no eva svayaṃ nāsya prajā purā kālātpramīyate

4.3-2

sa hovāca bālākirya evaiṣa śārīraḥ puruṣastamevāhamūpāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin
saṃvādayiṣṭhā bṛhatpāṇḍuravāsā atiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrddheti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste'tiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrddhā bhavati

4.14

samavādayiṣṭhāḥ prajāpatiriti vā ahametamupāsa iti sa yo
haitamevamupāste prajāyate prajayā paśubhiḥ

4.15

sa hovāca
bālākirya evaiṣa prājña ātmā yenaitatsuptaḥ svapnayā carati
tamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin
samavādayiṣṭhāḥ yamo rājeti vā ahametamupāsa iti sa yo
haitamevamupāste sarvvaṃ haivāsmā idaṃ śraiṣṭhyāya yamyate

4.16

sa
hovāca bālākīrya evaiṣa dakṣiṇe'kṣan puruṣastamevāhamupāsa
iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhā
nāmna ātmā agnerātmā jyotiṣa ātmeti vā ahametamupāsa
dūti sa yo haitamevamupāsta eteṣāṃ sarvveṣāmāramā bhavati

4.17

sa hovāca bālākirya evaiṣa savye'kṣan puruṣastamevāhamupāsa
dūti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhāḥ
satyasyātmā vidyuta ātmā tejasa ātmeti vā ahametamupāsa
iti sa yo haitamevamupāsta eteṣāmātmā bhavatīti

4.4-2

sa hovāca bālākirya evaiṣa candramasi puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin
saṃvādayiṣṭhā annasyātmeti vā ahametamupāsa iti
sa yo haitamevamupāste'nnasyātmā bhavati

4.5

sa hovāca bālākirya evaiṣa vidyuti puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvādayiṣṭhāḥ satyasyātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo
haitamevamupāste satyasyātmā bhavati

4.6

sa hovāca bālākirya evaiṣa stanayitnau puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin
saṃvādayiṣṭhāḥ śabdasyātmeti vā ahametamupāsa iti
sa yo haitamevamupāste śabdasyātmā bhavati

4.7

sa hovāca bālākirya evaiṣa vāyau puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvādayiṣṭhā indro vaikuṇṭho'parājitā seneti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste jiṣṇurha vā aparājayiṣṇuranyatastyajāyī bhavati

4.8

sa hovāca bālākirya evaiṣa ākāśe puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin
saṃvādayiṣṭhāḥ pūrṇamapravṛtti brahmeti vā ahametamupāsa
iti sa yo haitamevamupāste pūryate prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa lokena sarvamāyureti

4.6-2

sa hovāca bālākirya evaiṣo'gnau puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvādayiṣṭhā viṣāsahiriti vā ahametamupāsa iti sa yo
haitamevamupāste viṣāsahirha vā anyeṣu bhavati

4.10-2

sa hovāca bālākirya evaiṣo'psu puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvādayiṣṭhāstejasa ātmeti vā ahametamupāsa iti sa
yo haitamevamupāste tejasa ātmā bhavatītyadhidaivatamathādhyātmaṃ

4.11-2

sa hovāca bālākirya evaiṣa ādarśe puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvādayiṣṭhāḥ pratirūpa iti vā ahametamupāsa iti sa yo
haitamevamupāste pratirūpo haivāsya prajāyāmājāyate
nāpratirūpaḥ

4.12-2

sa hovāca bālākirya evaiṣa chāyāyāṃ puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin
saṃvādayiṣṭhā dvitīyo'napaga iti vā ahametamupāsa
iti sa yo haitamevamupāste vindate dvitīyāt dvitīyavān hi bhavati

4.13-2

sa hovāca bālākirya evaiṣa pratiśrutkāyāṃ puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhā asuriti vā ahametamupāsa iti
sa yo haitamevamupāste na purā kālāt sammohameti

4.14-2

sa hovāca bālākirya evaiṣa śabde puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvādayiṣṭhā mṛtyuriti vā ahametamupāsa iti sa yo
haitamevamupāste na purā kālātpraitīti

4.15-2

sa hovāca bālākirya evaitatpuruṣaḥ suptaḥ svapnayā
carati tamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā
maitasmin saṃvādayiṣṭhā yamo rājeti vā ahametamupāsa
iti sa yo haitamevamupāste sarvaṃ hāsmā idaṃ śraiṣṭhyāya
yamyate

4.16-2

sa hovāca bālākirya evaiṣa śarīre puruṣastamevā.hamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvādayiṣṭhāḥ prajāpatiriti vā ahametamupāsa iti sa
yo haitamevamupāste prajāyate prajayā paśubhiryaśasā
brahmavarcasena svargeṇa lokena sarvamāyureti

4.17-2

sa hovāca bālākirya evaiṣa dakṣiṇe'kṣaṇi puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvādayiṣṭhā vāca ātmāgnerātmā jyotiṣa
ātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāsta eteṣāṃ sarveṣāmātmā bhavati

4.18

sa hovāca bālākirya evaiṣa savye'kṣiṇi puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin
saṃvādayiṣṭhāḥ satyasyātmā vidyuta ātmā tejasa ātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāsta
eteṣāṃ sarveṣāmātmā bhavati

4.19

tata u ha bālākistūṣṇīmāsa taṃ hovācājātaśatruretāvannu bālākāi ityetāvaditi hovāca bālākistaṃ hovācājātaśatrumṛṣā vai khalu mā saṃvādayiṣṭhā
brahma te bravāṇīti yo† vai bālāka eteṣāṃ puruṣāṇāṃ
kartā yasya vai tatkarma sa vai veditavya iti tata u ha
bālākiḥ samitpāṇiḥ praticakrama upāyānīti taṃ hovācājātaśatruḥ pratilomarūpameva tanmanye yat kṣatriyo brāhmaṇamupanayetaihi† byeva tvā jñapayiṣyāmīti taṃ ha
pāṇāvabhipadya pravavrāja tau ha suptaṃ puruṣamājagmatustaṃ hājātaśatrurāmantrayāñcakre ✝bṛhatyāṇḍaravāsaḥ soma
rājanniti sa u ha śiśya eva‡ tata u hainaṃ yaṣṭyāvicikṣepa sa tata eva samuttasthau taṃ hovācājātaśatruḥ
kvauṣa etadvālāke puruṣo'śayiṣṭa kvaitadabhūtkuta etadāgāditi tata u ha bālākirna vijajñe taṃ hovācājātaśatruryatraiṣa etadbālāke puruṣo'śayiṣṭa yaccaitadabhūdyata
etadāgāditi †hitā nāma puruṣasya nāḍyo hṛdayātpurītatamabhipratanvanti tadyathā sahasradhā keśo ‡vipāṭitastāvadaṇyvyaḥ piṅgalasyāṇimnā§ tiṣṭhanti śuklasya kṛṣṇasya pītasya lohitasya ca tāsu tadā bhavati yadā
suptaḥ svapnaṃ na kañcana paśyati

4.20

athāsminprāṇa evaikadhā bhavati tadenaṃ vāk sarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvaiḥ rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ
śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyānaiḥ sahāpyeti sa yadā
pratibudhyate yathāgnerjvalataḥ sarvā diśo visphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāḥ sa eṣa prāṇa eva
prajñātmedaṃ śarīramātmānamanupraviṣṭa ālomabhya ānakhebhyastadyathā kṣuraḥ kṣuradhāne 'vopahito viśvambharo vā
viśvambharakulāya evamevaiṣa prajñātmedaṃ śarīramātmānamanupraviṣṭa ālomabhya ānakhebhyastametamātmānameta
ātmāno'nvavasyante yathā śreṣṭhinaṃ svāstadyathā śreṣṭho
svairbhuṅkte yathā vā svāḥ śreṣṭhinaṃ bhuñjantyevamevaiṣa †prajñātmaitairātmabhirbhuṅkta ‡evamevaita ātmāna etamātmānaṃ
bhuñjanti sa yāvaddha vā indra etamātmānaṃ na vijajñe tāvadenamasurā abhibabhūvuḥ sa yadā vijajñe'tha hatvāsurānvijitya sarveṣāñca devānāṃ sarveṣāñca bhūtānāṃ śraiṣṭhyaṃ
svārājyamādhipatyaṃ paryaittatho evaivaṃ vidvān sarvvān
pāpmaneā'pahatya sarveṣāñca bhūtānāṃ śraiṣṭhyaṃ svārājyamādhipatyaṃ paryeti ya evaṃ veda ya evaṃ veda

Kaushitakopanishad 4

Linked texts (5)