Kaushitakopanishad (Kauṣītakopaniṣad)

कौषीतकोपनिषद्

Language: Sanskrit
Date: 700 BCE – 200 CE
Extent: 258 passages, 5,816 words
Text: partly digitised
Source: archiveorg · Kaushitaki-brahmana-upanishad; ed. E. B. Cowell; Bibliotheca Indica; Baptist Mission Press / Asiatic Society… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

1 — 6 parts
2 — 15 parts
3 — 8 parts
4 — 30 parts
5 — 8 parts
6 — 19 parts
7 — 99 parts
8 — 72 parts

Text

1.2

sa hovāca ye vai kecāsmāllokāt prayanti candramasameva te sarve gacchanti teṣāṃ prāṇaiḥ pūrvapakṣa āpyāyate tānaparapakṣeṇa prajanayatyetadvai svargasya lokasya
dvāraṃ yaccandramāstaṃ yaḥ pratyāha tamatisṛjate'tha yo na
pratyāha tamiha vṛṣṭirbhūtvā varṣati sa iha kīṭo vā
pataṅgo vā matsyo vā śakunivā siṃho vā varāho vā
paraśvān vā śārdūlo vā puruṣo vānye vā teṣu teṣu
sthāneṣu pratyājāyate yathākarma yathāvidyaṃ tamāgataṃ
pṛcchati ko'sīti taṃ pratibrūyādvicakṣaṇādṛtavo reta
ābhṛtaṃ pañcadaśāt prasūtāt pitryāvatastanmā puṃsi
kartrerayadhvaṃ puṃsā kartrā mātari mā niṣiñca sa jāya
upajāyamāno dvādaśatrayodaśopamāso dvādaśatrayodaśena pitrā''saṃ tadvide'haṃ pratitadvide'haṃ tanma ṛtavo'mṛtyuva ābharadhvaṃ tena satyena tena tapasā ṛturasmyātarvo'smi ko'si tvamasmīti tamatisṛjate

1.3

sa etaṃ devayānaṃ panthānamāpadyāgnilokamāgacchati
sa vāyulokaṃ sa varuṇalokaṃ sa indralokaṃ sa prajāpatilokaṃ sa brahmalokaṃ tasya ha vā etasya lokasyāro
hrado muhūrttā yeṣṭihā vijarā nadīlyo vṛkṣaḥ sālajyaṃ
saṃsthānamaparājitamāyatanamindraprajāpatī dvāragopau
vibhupramitaṃ vicakṣaṇāsandāmitaujāḥ paryyaṅkaḥ priyā ca
mānasī pratirūpā ca cākṣuṣī puṣpāṇyādāyāvayato vai
ca jagānyambāścāmbāyavīścāpsaraso'mbayā nadyastamitthaṃvidāgacchati taṃ brahmāhābhidhāvata mama yaśasā vijarāṃ
vā ayaṃ nadīṃ prāpanna vā ayaṃ jarayiṣyatīti

1.4

taṃ pañcaśatānyapsarasāṃ pratiyanti śataṃ phalahastāḥ
śatamāñjanahastāḥ śataṃ mālyahastāḥ śataṃ vāsohastāḥ
śataṃ cūrṇahastāstaṃ brahmāsaṅkāreṇālaṅkurvvanti sa brahmālaṅkāreṇālaṅkṛto brahmavidvān brahmābhipraiti sa
āgacchatyāraṃ hṛdaṃ taṃ manasātyeti tamitvā samprativido majjanti sa āgacchati muhūrttān yeṣṭihāṃste'smādapadravanti sa āgacchati vijarāṃ nadīṃ tāṃ manasaivādhyeti tatsukṛtaduṣkṛte dhunute vā tasya priyā jñātayaḥ
sukṛtamupayantyapriyā duṣkṛtaṃ tadyathā rathena dhāvayan
rathacakre paryavekṣetaivamahorātre paryavekṣetaivaṃ sukṛtaduṣkṛte
sarvāṇi ca dvandvāni sa eṣa visukṛto viduṣkṛto
brahmavidvān brahmaivābhipraiti

1.5

sa āgacchatītyaṃ vṛkṣaṃ taṃ brahmagandhaḥ praviśati sa āgacchati sālajyaṃ saṃsthānaṃ taṃ brahmarasaḥ praviśati sa āgacchatyaparājitamāyatanaṃ taṃ brahmatejaḥ praviśati sa āgacchatīndraprajāpatī dvāragopā tāvasmādapadravataḥ sa āgacchati vibhupramitaṃ taṃ brahmayaśaḥ praviśati sa āgacchati vicakṣaṇāmāsandīṃ bṛhadrathantare sāmanī pūrvī pādau
śyaitanaudhase cāparau pādau vairūpavairāje anūcye śākvararaivate tiraścī sā prajñā prajñayā hi vipaśyati sa āgacchatyamitaujasaṃ paryyaṅkaṃ sa prāṇastasya bhūtañca bhaviṣyacca
pūrvvau pādau śrīścerā cāparau bhadrayajñāyajñīye śīrṣakhye
bṛhadrathantare anūcye ṛcaśca sāmāni ca prācīnātānaṃ yajūṃṣi tiraścīnāni somāṃśava upastaraṇamudgītho'parañca yaḥ śrorupabarhaṇaṃ† tasmin brahmāste tamitthaṃvitpādenaivāgra ārohati taṃ brahmā pṛcchati‡ ko'sīti taṃ pratibrūyāt

1.6

ṛturasmyārtavo'smyākāśād yoneḥ sambhūto bhāryāyai retaḥ saṃvatsarasya tejo bhūtasya bhūtasyātmā bhūtasya bhūtasya tvamātmāsi yastvamasi so'hamasmi tamāha ko'hamasmīti satyamiti brūyāt kiṃ tadyatsatyamiti yadanyaddevebhyaśca prāṇebhyaśca tatsadya yaddevāśca
prāṇāśca tattayaṃ tadetayā vācābhivyāhriyate satyamityetāvadidaṃ sarvvamidaṃ sarvvamasītyevainaṃ tadāha tadetacchlokenābhyuktam

1.7

yajūdaraḥ sāmaśirā asāvṛṅmūrtiravyayaḥ sa brahmeti vijñeya ṛṣirbrahmamayo mahāniti tamāha kena
me pauṃstāni nāmānyāpnoṣīti prāṇeneti brūyāt kena
napuṃsakānīti manaseti kena strīnāmānīti vāceti kena gandhāniti prāṇeneti kena rūpāṇīti cakṣuveti kena śabdāniti śrotreṇeti kenānnarasāniti
jihvayeti kena karmāṇīti hastābhyāmiti kena
sukhaduḥkhe iti śarīreṇeti kemānandaṃ ratiṃ prajātimityupastheneti kenetyā iti pādābhyāmiti kena dhiyo
vijñātavyaṃ kāmāniti prajñayaiveti brūyāttamāha āpo
vai khalu me loko'yaṃ te'sāviti sā yā brahmaṇo
jitiryā vyaṣṭistāṃ jitiṃ jayati tāṃ vyaṣṭiṃ vyaśnute ya
evaṃ veda ya evaṃ veda

2.1

ityāraṇyake kauṣītakibrāhmaṇopaniṣadi prathamo'dhyāyaḥ samāptaḥ
prāṇo brahmeti ha smāha kauṣītakistasya ha vā etasya
prāṇasya brahmaṇo mano dūtaṃ cakṣurgoptṛ śrotraṃ saṃśrāvayitṛ
vāk pariveṣṭrī sa yo ha vā etasya prāṇasya brahmaṇo mano
dūtaṃ veda dūtavān bhavati yaścakṣurgoptṛ goptṛmān bhavati
yaḥ śrotraṃ saṃśrāvayitṛ saṃśrāvayitṛmān bhavati yo vācaṃ
pariveṣṭrīṃ pariveṣṭrīmān bhavati tasmai vā etasmai prāṇāya
brahmaṇe etāḥ sarvā devatā ayācamānāya baliṃ harantyevaṃ
haivāsmai sarvāṇi bhūtānyayācamānāyaiva baliṃ haranti
ya evaṃ veda tasyopaniṣanna yācediti tadyathā grāmaṃ
bhikṣitvā'labdhopaviśennāhamato dattamaśnīyāmiti ta
evainamupamantrayante ye purastāt pratyācakṣīranneṣa dharmo
'yācato †bhavatyanvadāstvevainamupamantrayante dadāma ta
iti

2.2

prāṇo brahmeti ha smāha paiṅgyastasya vā etasya prāṇasya brahmaṇo vāk parastāccakṣurārundhe‡ cakṣuḥ parastācchrotramārundhe śrotraṃ parastānmana ārundhe manaḥ
parastāt prāṇa ārundhate tasmai vā etasmai prāṇāya brahmaṇe etāḥ sarvā devatā ayācamānāya baliṃ harantyevaṃ
haivāsmai sarvāṇi bhūtānyayācamānāyaiva baliṃ haranti ya
evaṃ veda tasyopaniṣanna yācediti tadyathā grāmaṃ bhikṣitvā'labdhvopaviśennāhamato dattamaśnīyāmiti ta evainamupamantrayante ye purastāt pratyācakṣīranneṣa dharmo'yācato bhavatyanadāstvevainamupamantrayante dadāma ta iti

2.3

ayāta ekadhanāvarodhanaṃ yadekadhanamabhidhyāyāt
paurṇamāsyāṃ vāmāvāsyāyāṃ vā śuddhapakṣe vā puṇye nakṣatra
eteṣāmekasmin parvaṇyagnimupasamādhāya parisamūhya
paristīrya paryukṣya dakṣiṇaṃ jānvācya sruveṇājyāhutījuhoti vāṅnāma devatāvarodhanī sā me'muṣbhādidamavarundhyāttasyai svāhā prāṇo nāma devatāvarodhanī sā me
'muṣbhādidamavarundhyāttasyai svāhā cakṣurnāma devatākarodhanī sā me'muṣbhādidamavarundhyāttasyai svāhā śrotraṃ
nāma devatāvarodhanī sā me'muṣbhādidamavarundhyāttasyai
svāhā mano nāma devatāvarodhanī sā me'muṣmādidamavarundhyāttasyai svāhā prajñā nāma devatāvarodhanī sā me
'muṣmādidamavarundhyāttasyai svāhetyatha dhūmagandhaṃ prajighrāyājyalepenāṅgānyanuvimṛjya vācaṃyamo'bhipravrajyārthaṃ
brūyāddūtaṃ vā prahiṇuyāllabhate haiva

2.4

athāto daivaḥ smaro yasya priyo bubhūṣedyasyai vā
yeṣāṃ vā yāsāṃ vaiteṣāmevaikasmin parvaṇyetyataivāvṛtāaitā
āājyāhutīrjuhoti vācaṃ te mayi juhomyasau svāhā
prāṇaṃ te mayi juhomyasau svāhā cakṣuste mayi juhomyasau svāhā śrotraṃ te mayi juhomyasau svāhā manaste mayi juhomyasau svāhā prajñāṃ te mayi juhomyasau
svāhetyatha dhūmagandhaṃ prajighrāyājyalepenāṅgānyanuvimṛjya vācayaṃmo'bhipravrajya saṃsparśaṃ jigamiṣedapi vātāhā tiṣṭhet sambhāṣamāṇaḥ priyo haiva bhavati smaranti
haivāsya

2.5

athātaḥ saṃyamanaṃ prārtarddanamāntaramagnihotramityācakṣate yāvadvai puruṣo bhāṣate na tāvat prāṇituṃ śaknoti prāṇaṃ tadā vāci juhoti yāvadvai puruṣaḥ prāṇiti
na tāvadbhāṣituṃ śaknoti vācaṃ tadā prāṇe juhotyete
anante amṛte āhutī jāgracca svapaṃśca santataṃ juhotyatha yā anyā āhutayo'ntavatyastāḥ karmamayyo hi
bhavanti taddha smaṃtat pūrve vidvāṃso'gnihocaṃ na juhavāñcakruḥ

2.6

sarvāṇi hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāyābhyarcanta tadyajurityupāsīta sarvāṇi hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāya yujyante tatsāmetyupāsīta sarvāṇi hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāya sannamante
tacchrirityupāsīta tadyaśa ityupāsīta tanteja ityupāsīta tadyathaitacchrīmattamaṃ yaśasvitamaṃ tejasvitamamiti
śastreṣu bhavatyevaṃ haiva sa sarveṣu bhūteṣu śrīmattamo yaśasvitamastejasvitamo bhavati ya evaṃ veda tadetadaiṣṭikaṃ
karmamayamātmānamadhvaryuḥ saṃskaroti tasmin yajurmayaṃ pravayati yajurmaye ṛṅmayaṃ hotā ṛṅmaye sāmamayamudgātā
sa eṣa trayyai vidyāyāḥ ātmaiṣa u evaitadindrasyātmā†
bhavati ya evaṃ veda

2.7

athātaḥ sarvajitaḥ kauṣītakestrīṇyupāsanāni bhavanti sarvajiddha sma kauṣītakirudyantamādityamupatiṣṭhate
yajñopavītaṃ kṛtvodakamānīya triḥ prasicyodapātraṃ vargo
'si pāpmānaṃ me vṛṅ‌dhītyetayaivāvṛtā madhye santamud‌vargo
'si pāpmānaṃ ma ud‌vṛṅ‌dhītyetayaivāvṛtāstaṃ yantaṃ saṃvargo
'si pāpmānaṃ me saṃvṛṅ‌dhīti tadyadahorātrābhyāṃ pāpamakarot saṃ tadvṛṅkte tayo evaivaṃ vidvānetayaivāvṛtādityamupatiṣṭhate yadahorātrābhyāṃ pāpaṃ karoti saṃ tadvṛṅkte

2.8

atha māsi māsryamāvāsyāyāṃ vṛttāyāṃ paścāccandramasaṃ dṛśyamānamupatiṣṭhetaitayaivāvṛtā haritatṛṇe vā pratyasyati yanme susīmaṃ hṛdayaṃ divi candramasi śritaṃ manye
'haṃ māṃ taddidvāṃsaṃ māhaṃ putryamaghaṃ rudamiti na hyasmāt
pūrvāḥ prajāḥ maitīti nu jātaputrasyāthājātaputrasyāpyāyakha sametu te saṃ te payāṃsi samu yantu vājā yamādityā aṃśumāpyāyayantītyetāstisra ṛco japitvā
māsmākaṃ prāṇena prajayā paśubhirāpyāyayiṣṭhāḥ yo'smān dveṣṭi yañca vayaṃ dviṣmastasya prāṇena prajayā paśubhirāpyāyayasvendraindrīmāvṛtamāvarta ādityasyāvṛtamanvāvarta iti dakṣiṇaṃ bāhumanvāvartate

2.9

atha paurṇamāsyāṃ purastāccandramasaṃ dṛśyamānamupatiṣṭhetaitayaivāvṛtā somo rājāsi vicakṣaṇaḥ pañcamukho'si prajāpatirbrāhmaṇasta ekaṃ mukhaṃ tena mukhena
rājño'tsi tena mukhena māmannādaṃ kuru rājā ta ekaṃ
mukhaṃ tena mukhena viśo'tsi tena mukhena māmannādaṃ kuru
śyenasta ekaṃ mukhaṃ tena mukhena pakṣiṇo'tsi tena mukhena
māmannādaṃ kurvvagniṣṭa ekaṃ mukhaṃ tenemaṃ lokamatsi tena
mukhena māmannādaṃ kuru tvayi pañcamaṃ mukhaṃ tena mukhena
sarvāṇi bhūtānyatsi tena mukhena māmannādaṃ kuru māsmākaṃ prāṇena prajayā paśubhirapakṣeṣṭhā yo'smān dveṣṭi
yañca vayaṃ dviṣmastasya prāṇena prajayā paśubhirapakṣīyasveti daivīmāvṛtamāvartaṃ ādityasyāvṛtamanvāvarta iti
dakṣiṇaṃ bāhumanvāvartate

2.10

atha saṃveśana jāyāyai hṛdayamabhimṛśet yatte susīme
hṛdaye śritamantaḥ prajāpatau tenāmṛtatvasyeśāne mā tvaṃ
putryamaghaṃ nigā iti na hyasyāḥ pūrvāḥ prajāḥ praitīti

2.11

atha proṣyāyan putrasya mūrdhānamabhijivyet | aṅgādaṅgātsambhavasi hṛdayādadhijāyase | ātmā vai putra nāmāsi sa jīva śaradaḥ śatamiti nāmāsya dadhātyaśmā
bhava paraśurbhava hiraṇyamastṛtaṃ bhava tejo† vai putra nāmāsi
sa jīva śaradaḥ śatamiti nāmāsya gṛhṇātyathainaṃ parigṭahnāti yena prajāpatiḥ prajāḥ paryagṛhlāttadariṣṭyai tena tvā
parigṛhlāmyasāvityathāsya dakṣiṇe karṇe japatyasmai prayandhi maghavannṛjīṣinnindra śreṣṭhāni draviṇāni dhehīti
savye mā chettā mā vyathiṣṭhāḥ śataṃ śarada āyuṣo
jīvasva putra te nāmnā mūrddhānamabhijiyāmīti cirasya
mūrddhānamabhijivret gavāṃ tvā hiṅkāreṇābhihiṅkaromīti cirasya mūrddhānamabhihiṅkuryyāt

2.12

athāto daivaḥ parimara etadvai brahma dīpyate yadagnirjvalatyathaitanmriyate yanna jvalati tasyādityameva tejo
gacchati vāyuṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yadādityo
dṛśyate'thaitanmriyate yanna dṛśyate tasya candramasameva
tejo gacchati vāyuṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yaccandramā dṛśyate'thaitanmriyate yanna dṛśyate tasya vidyutameva
tejo gacchati vāyuṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yadidyudvidyotate'thaitanmriyate yanna vidyotate tasyā diśa eva
tejo gacchati vāyuṃ prāṇastā vā etāḥ sarvā devatā
vāyumeva praviśya vāyau mṛtvā na mṛcchante tasmādeva
punarudīrata ityadhidaivatamathādhyātmaṃ

2.13

etadvai brahma dīpyate yadvācā vadatyathaitanmriyate yanna
vadati tasya cakṣureva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇa etadvai
brahma dīpyate yaccakṣuṣā paśyatyathaitanmriyate yanna paśyati tasya śrotrameva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇa etadvai
brahma dīpyate yacchrotreṇa śṛṇotyathaitanmriyate yanna
śṛṇoti tasya mana eva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇa
etadvai brahma dīpyate yanmanasā dhyāyatyathaitanmriyate yanna
dhyāyati tasya prāṇameva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇastā
vā etāḥ sarvā devatāḥ prāṇameva praviśya prāṇe mṛtvā na
mṛcchante tasmādeva punarudīrate tadyadi ha vā evaṃ vidvāṃsamubhau parvatāvabhipravartteyātāṃ dakṣiṇaścottaraśca tustūrṣamāṇau na hainam̐ stṛṇvīyātāmatha ya enaṃ diṣanti yāṃśca
svayaṃ dveṣṭi ta evainaṃ parimriyante

2.14

athāto niḥśreyasādānametā ha vai devatā ahaṃśreyase vivadamānā asmāccharīrāduñcakramustaddhāprāṇat śuṣkaṃ dārubhūtaṃ śiṣye'thainadvāk praviveśa tadvācāvadacchiṣya evāyainaccattuḥ praviveśa taddhāṃcā vadaccattuṣā
paśyacchiṣya evāyainacchrocaṃ praviveśa taddhācā vadaccakṣuṣā
paśyacchrotreṇa śṭaṇvacchiṣya evāyainanmanaḥ praviveśa tadvācā vadaccakṣuṣā paśyacchrotreṇa śṭaṇvanmanasā dhyāyacchiṣya
evāyainatprāṇaḥ praviveśa tattata eva samuttasthau tā vā
etāḥ sarvā devatāḥ prāṇe niḥśreyasaṃ viditvā prāṇameva
prajñātmānamabhisambhūya sahaivaitaiḥ sarvvairasmāccharīrāduccakramuste vāyupraviṣṭā ākāśātmānaḥ svaroyustatho
evaivaṃ vidvān prāṇe niḥśreyasaṃ viditvā prāṇameva
prajñātmānamabhisambhūya sahaivaitaiḥ sarvvairasmāccharīrādutkrāmati sa vāyupraviṣṭa ākāśātmā svareti sa
†tadgacchati yaccaite devāstatprāpya yadamṛtā devāstadamṛto bhavati ya evaṃ vedaṃ

2.15

athātaḥ pitāputrīyaṃ sampradānamiti cācakṣate
pitā putraṃ preṣyannāhvayati navaistṛṇairagāraṃ saṃstīryāgnimupasamādhāyodakumbhaṃ sapātramupanidhāyāhatena vāsasā sampracchannaḥ † pitā śeta etya putra upariṣṭādabhinipadyata indriyairindriyāṇi saṃspṛśyāpi ‡vāsmā āsīnāyābhimukhāyaiva sampradadyādathāsmai samprayacchati vācaṃ me
tvayi dadhānīti pitā vācaṃ te mayi dadha iti putraḥ
prāṇaṃ me tvayi dadhānīti pitā prāṇaṃ te mayi dadha
iti putraścakṣurme tvayi dadhānīti pitā cakṣuste mayi
dadha iti putraḥ śrotraṃ me tvayi dadhānīti pitā śrotraṃ
te mayi dadha iti putro'nnarasānme tvayi dadhānīti
pitānnarasāṃste mayi dadha iti putraḥ karmāṇi me tvayi
dadhānīti pitā karmāṇi te mayi dadha iti putraḥ
sukhaduḥkhe me tvayi dadhānīti pitā sukhaduḥkhe te mayi
dadha iti putraḥ śrānandaṃ ratiṃ prajātiṃ me tvayi dadhānīti pitānandaṃ ratiṃ prajātiṃ te mayi dadha iti putra
ityāṃ me tvayi dadhānīti pitetyāṃ te mayi dadha iti
puco mano me tvayi dadhānīti pitā manaste mayi
dadha iti putraḥ prajñāṃ me tvayi dadhānīti pitā prajñāṃ
te mayi dadha iti puco yadyu vā upābhigadaḥ syāt
samāseneva brūyātprāṇānme tvayi dadhānīti pitā
prāṇāṃste mayi dadha iti puco'tha dakṣiṇāradupaniṣkrāmati taṃ pitānumantrayate yaśo brahmavarcasaṃ kīrtistvā juṣatāmityathetaraḥ savyamanvaṃsamabhyavekṣate pāṇināntarddhāya vasanāntena vā pracchādya svargān lokān
kāmānāpnuhīti sa yadyagadaḥ syātputrasyaiśvarye pitā
vaset pari vā vrajedyadyu vai preyāttathathavainaṃ samāpayeyuryathā samāpayitavyo bhavati yathā samāpayitavyo
bhavati

3.1

ityāraṇyake kauṣītakibrāhmaṇopaniṣadi dvitīyo
'dhyāyaḥ samāptaḥ
pratarddano ha vai daivodāsirindrasya priyaṃ dhāmopajagāma yuddhena ca pauruṣeṇa ca taṃ hendra uvāca pratarddana
varaṃ vṛṇīṣeti sa hovāca pratarddanastvameva me vṛṇīṣva yaṃ
tvaṃ manuṣyāya hitatamaṃ manyasa iti taṃ hendra uvāca na
vai †varo'varasmai vṛṇīte tvameva vṛṇīṣvetyavaro vai ‡kila
meti hovāca pratarddano'tho khalvindraḥ satyādeva neyāya
satyaṃ †hondrastaṃ hendra uvāca māmeva vijānīhyetadevā̱haṃ
manuṣyāya hitatamaṃ manye yanmāṃ vijānīyācciśīrṣāṇaṃ
tvāṣṭramahanamarunmukhān yatīn sālāvṛkebhyaḥ prāyacchaṃ
bahvīḥ sandhā atikramya divi †prahlādīyānatṛṇamahamantarikṣe paulomān pṛthivyāṃ ‡kālakāñjāṃstasya me
taca na loma canāmīyata sa yo māṃ veda na ha vai tasya
kena cana karmaṇā loko mīyate na steyena na bhrūṇahatyayā na mātṛbadhena na pitṛbadhena nāsya pāpaṃ cakṛṣo
mukhānnīlaṃ vetīti

3.2

sa hovāca prāṇo'smi prajñātmānaṃ māmāyuramṛtamityupāsvāyuḥ prāṇaḥ prāṇo vā āyurryāvaddhayasmiṃñcharīre
prāṇo vasati tāvadāyaḥ prāṇena hyevāsmiṃlloke'mṛtatvamāpnoti prajñayā satyaṃ saṅkalpaṃ sa yo †māmāyuramṛtamityupāste sarvamāyurasmiṃlloka ityāpnotyamṛtatvamakṣitiṃ svarge loke taddhaika āhurekabhūyaṃ vai prāṇā gacchantīti na hi kañcana śaknuyāt sakṛdvācā nāma prajñāpayituṃ cakṣuṣā rūpaṃ śrotreṇa śabdaṃ manasā dhyānamekabhūyaṃ vai prāṇā †bhūtvaikaikametāni sarvāṇi prajñāpayantīti
vācaṃ vadantīṃ sarve prāṇā anuvadanti cakṣuḥ paśyat sarve
prāṇā anupaśyanti śrocaṃ śṭaṇvat sarve prāṇā anuśṭaṇvanti mano dhyāyat sarve prāṇā anudhyāyanti prāṇaṃ
prāṇantaṃ sarve prāṇā anuprāṇanti evamu haitaditi hendra
uvācāsti tveva prāṇānāṃ niḥśreyasamiti

3.3

jīvati vāgapeto mūkān hi paśyāmo jīvati
cakṣurapeto'ndhān hi paśyāmo jīvati śrotrāpeto
badhirān hi paśyāmo jīvati mano'peto bālān
hi paśyāmo †jīvati bāhucchinno jīvatyūracchinna ityevaṃ
hi paśyāma ityatha khalu prāṇa eva prajñātmedaṃ śarīraṃ parigṛhyotthāpayati tasmādetadevokthamūpāsīteti saiṣā
prāṇe sarvoptiryo vai prāṇaḥ sā prajñā yā vā prajñā sa
prāṇastasyaiṣaiva dṛṣṭiretadvijñānaṃ yaccaitatpuruṣaḥ suptaḥ svapnaṃ
na kañcana paśyatyathāsmin‌prāṇa evaikadhā bhavati tadenaṃ
vāk sarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvaiḥ rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyānaiḥ
sahāpyeti sa yadā pratibudhyate yathāgnerjvalataḥ sarvā
diśo viṣphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ
prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo
lokāḥ† sa eṣa prāṇa eva prajñātmedaṃ śarīraṃ parigṛhyotthāpayati tasmādetadevokthamūpāsīteti saiṣā prāṇe
sarvāṇiryo vai prāṇaḥ sā prajñā yā vā prajñā sa prāṇastasyaiṣaiva siddhiretadvijñānaṃ yacaitatpuruṣa ārtto mariṣyannābālyametya sammohameti tamāhurudakramīccittaṃ na śṛṇoti na paśyati na vācā vadati na dhyāyati athāsmin
prāṇa evaikadhā bhavati tadenaṃ vāk sarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvai rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ
sahāpyeti manaḥ sarvaiḥ dhyānaiḥ sahāpyeti† ‡sa yadāsmāccharīrādutkrāmati sahaivaitaiḥ sarvairutkrāmati

3.4

vāgevāsmin sarvāṇi nāmānyabhivisṛjante vācā
sarvāṇi nāmānyāpnoti prāṇa evāsmin sarve gandhā
abhivisṛjyante prāṇena sarvān gandhānāpnoti cakṣurevāsmin sarvāṇi rūpāṇyabhivisṛjyante cakṣuṣā
sarvāṇi rūpāṇyāpnoti śrotramevāsmin sarve śabdā
abhivisṛjyante śrotreṇa sarvāñchabdānāpnoti mana
evāsmin sarvāṇi dhyānānyabhivisṛjyante manasā sarvāṇi dhyānānyāpnoti saha hyetāvāsmiṃcharīre vasataḥ
sahotkrāmato'tha yathāsyai prajñāyai sarvāṇi bhūtānyekaṃ
bhavanti tadyākhyāsyāmaḥ

3.5

vāgevāsyā ekamaṅgamadūdūlhaṃ tasyai nāma parastātprativihitā bhūtamātrā prāṇa evāsyā ekamaṅgamadūdūlhaṃ
tasya gandhaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā cakṣurevāsyā ekamaṅgamadūdūlhaṃ tasya rūpaṃ parastātprativihitā
bhūtamātrā śrotramevāsyā ekamaṅgamadūvhaṃ tasya śabdaḥ
parastātprativihitā bhūtamātrā jihvaivāsyā ekamaṅgamudūvhaṃ tasyā annarasaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā
hastāvaivāsyā ekamaṅgamadūvhaṃ tayoḥ karma parastātprativihitā bhūtamātrā śarīramevāsyā ekamaṅgamadūvhaṃ tasya
sukhaduḥkhe parastātprativihitā bhūtamātropastha evāsyā
ekamaṅgamadūvhaṃ tasyānando ratiḥ prajātiḥ parastātyativihitā bhūtamātrā pādāvevāsyā ekamaṅgamadulhaṃ
tayorityāḥ parastātprativihitā bhūtamātrā mana evāsyā ekamaṅgamadūlhaṃ tasya dhīḥ kāmāḥ parastātprativihitā bhūtamātrā

3.6

prajñayā vācaṃ samāruhya vācā sarvāṇi nāmānyāpnoti prajñayā prāṇaṃ samāruhya prāṇena sarvān gandhānāpnoti prajñayā cakṣuḥ samāruhya cakṣuṣā sarvāṇi
rūpāṇyāpnoti prajñayā śrotraṃ samāruhya śrotreṇa sarvāṃñchabdānāpnoti prajñayā jihvāṃ samāruhya jihvayā sarvvānannarasānāpnoti prajñayā hastau samāruhya hastābhyāṃ
sarvāṇi karmmāṇdyāpnoti prajñayā śarīraṃ samāruhya
śarīreṇa sukhaduḥkhe āpnoti prajñayopasthaṃ samāruhyopasthena nandaṃ ratiṃ prajātimāpnoti prajñayā pādau samāruhya pādābhyāṃ sarvā ityā āpnoti prajñayā manaḥ
samāruhya manasā sarvāṇi dhyānānyāpnoti

3.7

na hi prajñāpetā vāṅnāma kiñcana prajñāpayedanyatra
me mano'bhūdityāha nāhametannāma prājñāsiṣamiti na
hi prajñāpetaḥ prāṇo gandhaṃ kañcana prajñāpayedanyatra me
mano'bhūdityāha nāhametaṃ gandhaṃ prājñāsiṣamiti na
hi prajñāpetaṃ cakṣūrūpaṃ kiñcana prajñāpayedanyatra me mano
'bhūdityāha nāhametadrūpaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetaṃ
śrotraṃ śabdaṃ kañcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametaṃ śabdaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetā
jihvānnrasaṃ kañcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha
nāhametamannarasaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetau
hastau karma kiñcana prajñāpayeyātāmanyatra nau mano
'bhūdityāhaturnāvāmetatkarma prājñāsiṣva iti na hi prajñāpetaṃ śarīraṃ sukhaṃ na duḥkhaṃ kiñcana prajñāpayedanyatra
me mano'bhūdityāha †nāhametatsukhaṃ na duḥkhaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpeta upastha ānandaṃ na ratiṃ na
prajātiṃ kāñcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha
nāhametamānandaṃ na ratiṃ na prajātiṃ prājñāsiṣamiti na
hi prajñāpetau pādāvityāṃ kāñcana prajñāpayeyātāmanyatra
‡nau mano'bhūdityāhatunīvāmetāmityāṃ prājñāsiṣa
iti na hi prajñāpetā dhīḥ kācana sidhyenna prajñātavyaṃ
prajñāyeta

3.8

na vācaṃ vijijñāsīta vaktāraṃ vidyāt na gandhaṃ vijijñāsīta ghrātāraṃ vidyānna rūpaṃ vijijñāsīta draṣṭāraṃ
vidyānna śabdaṃ vijijñāsīta śrotāraṃ vidyānnānnarasaṃ
vijijñāsītānnarasasya vijñātāraṃ vidyānna karma vijijñāsīta karttāraṃ vidyānna sukhaduḥkhe vijijñāsīta sukhaduḥkhayorvijñātāraṃ vidyānnānandaṃ na ratiṃ na prajātiṃ
vijijñāsītānandasya rateḥ prajātervijñātāraṃ vidyānnetyāṃ vijijñāsītaitāraṃ vidyānna mano vijijñāsīta
mantāraṃ vidyāttā vā etā daśaiva bhūtamātrā adhiprajñaṃ
daśa prajñāmātrā adhibhūtaṃ yaddhi bhūtamātrā na syurna
prajñāmātrāḥ syuryaddā prajñāmātrā na syurna bhūtamātrāḥ syurna
hyanyatarato rūpaṃ kiñcana sidhyenno etannānā tadyathā rathasyāreṣu nemirarpitā nābhāvarā arpitā
evamevaitā bhūtamātrāḥ prajñāmātrāsvarpitāḥ prajñāmātrāḥ
prāṇe'rpitāḥ sa eṣa prāṇa eva prajñātmānando 'jaro
'mṭato na sādhunā karmaṇā bhūyān †bhavati no evāsādhunā kanīyāneṣa hyeva sādhu karma kārayati taṃ yamebhyo lokebhya unninīṣata eṣa u evāsādhu karma kārayati taṃ yamadho ninīṣata eṣa lokapāla eṣa lokādhipatireṣa lokeśaḥ sa ma ātmeti vidyāt sa ma
ātmeti vidyāt

4.1

ityāraṇyake kauṣītakibrāhmaṇopaniṣadi tṛtīyo
'dhyāyaḥ samāptaḥ
atha ha vai gārgyo bālākiranūcānaḥ saṃspaṣṭa āsa
so'vasaduśīnareṣu savasanmatsyeṣu kurupañcāleṣu kāśivideheṣviti sa hājātaśatruṃ kāśyamabhipravyovāca brahma
te bravāṇīti taṃ hovācājātaśatruḥ sahasraṃ †dadma
ityetasyāṃ vāci janako janaka iti vā u janā dhāvantīti

4.3

āditye bṛhaccandramasyannaṃ vidyuti satyaṃ stanayitnau
śabdo vāyāvindro vaikuṇṭha ākāśe pūrṇamagnau viṣāsa hovāca bālākirya evaiṣa candramasi puruṣastamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ
somo rājā'nnasyātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste'nnasyātmā bhavati

4.4

sa hovāca bālākirya evaiṣa
vidyuti puruṣastamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā
maitasmin saṃvadiṣṭhāstejasyātmeti vā ahametamupāsa iti
sa yo haitamevamupāste tejasyātmā bhavati

4.2

sa hovāca
bālākirya evaiṣa stanayitnau puruṣastamevāhamupāsa dūti | taṃ
mṛtyuḥ svapne yamaḥ śarīre prajāpatirdakṣiṇe'kṣikhi vācaḥ
savye'kṣiṇi satyasya

4.10

sa hovāca bālākirya evaiṣa āditye puruṣastamevāhamūpāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā †maitasmin
bālākirya evaiṣa ādarśe puruṣastamevāhamūpāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhāḥ pratirūpa iti
vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste pratirūpo haivāsya prajāyāṃ putra ājāyate nāpratirūpaḥ

4.11

sa hovāca
bālākirya evaiṣa pratiśrutkāyāṃ puruṣastamevāhamūpāsa iti | taṃ
hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhā dvitīyo'napaga
iti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste vindate
dvitīyān ‡dvitīyavān bhavati

4.12

sa hovāca bālākirya evaiṣa śabdaḥ puruṣamanveti tamevāhamūpāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhā asuriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste no eva svayaṃ nāsya prajā
purā kālāt saṃmohameti

4.13

sa hovāca bālākirya evaiṣa
chāyāpuruṣastamevāhamūpāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhā mṛtyuriti vā ahametamupāsa iti
sa yo haitamevamupāste no eva svayaṃ nāsya prajā purā kālātpramīyate

4.3-2

sa hovāca bālākirya evaiṣa śārīraḥ puruṣastamevāhamūpāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin
saṃvādayiṣṭhā bṛhatpāṇḍuravāsā atiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrddheti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste'tiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrddhā bhavati

4.14

samavādayiṣṭhāḥ prajāpatiriti vā ahametamupāsa iti sa yo
haitamevamupāste prajāyate prajayā paśubhiḥ

4.15

sa hovāca
bālākirya evaiṣa prājña ātmā yenaitatsuptaḥ svapnayā carati
tamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin
samavādayiṣṭhāḥ yamo rājeti vā ahametamupāsa iti sa yo
haitamevamupāste sarvvaṃ haivāsmā idaṃ śraiṣṭhyāya yamyate

4.16

sa
hovāca bālākīrya evaiṣa dakṣiṇe'kṣan puruṣastamevāhamupāsa
iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhā
nāmna ātmā agnerātmā jyotiṣa ātmeti vā ahametamupāsa
dūti sa yo haitamevamupāsta eteṣāṃ sarvveṣāmāramā bhavati

4.17

sa hovāca bālākirya evaiṣa savye'kṣan puruṣastamevāhamupāsa
dūti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhāḥ
satyasyātmā vidyuta ātmā tejasa ātmeti vā ahametamupāsa
iti sa yo haitamevamupāsta eteṣāmātmā bhavatīti

4.4-2

sa hovāca bālākirya evaiṣa candramasi puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin
saṃvādayiṣṭhā annasyātmeti vā ahametamupāsa iti
sa yo haitamevamupāste'nnasyātmā bhavati

4.5

sa hovāca bālākirya evaiṣa vidyuti puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvādayiṣṭhāḥ satyasyātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo
haitamevamupāste satyasyātmā bhavati

4.6

sa hovāca bālākirya evaiṣa stanayitnau puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin
saṃvādayiṣṭhāḥ śabdasyātmeti vā ahametamupāsa iti
sa yo haitamevamupāste śabdasyātmā bhavati

4.7

sa hovāca bālākirya evaiṣa vāyau puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvādayiṣṭhā indro vaikuṇṭho'parājitā seneti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste jiṣṇurha vā aparājayiṣṇuranyatastyajāyī bhavati

4.8

sa hovāca bālākirya evaiṣa ākāśe puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin
saṃvādayiṣṭhāḥ pūrṇamapravṛtti brahmeti vā ahametamupāsa
iti sa yo haitamevamupāste pūryate prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa lokena sarvamāyureti

4.6-2

sa hovāca bālākirya evaiṣo'gnau puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvādayiṣṭhā viṣāsahiriti vā ahametamupāsa iti sa yo
haitamevamupāste viṣāsahirha vā anyeṣu bhavati

4.10-2

sa hovāca bālākirya evaiṣo'psu puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvādayiṣṭhāstejasa ātmeti vā ahametamupāsa iti sa
yo haitamevamupāste tejasa ātmā bhavatītyadhidaivatamathādhyātmaṃ

4.11-2

sa hovāca bālākirya evaiṣa ādarśe puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvādayiṣṭhāḥ pratirūpa iti vā ahametamupāsa iti sa yo
haitamevamupāste pratirūpo haivāsya prajāyāmājāyate
nāpratirūpaḥ

4.12-2

sa hovāca bālākirya evaiṣa chāyāyāṃ puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin
saṃvādayiṣṭhā dvitīyo'napaga iti vā ahametamupāsa
iti sa yo haitamevamupāste vindate dvitīyāt dvitīyavān hi bhavati

4.13-2

sa hovāca bālākirya evaiṣa pratiśrutkāyāṃ puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhā asuriti vā ahametamupāsa iti
sa yo haitamevamupāste na purā kālāt sammohameti

4.14-2

sa hovāca bālākirya evaiṣa śabde puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvādayiṣṭhā mṛtyuriti vā ahametamupāsa iti sa yo
haitamevamupāste na purā kālātpraitīti

4.15-2

sa hovāca bālākirya evaitatpuruṣaḥ suptaḥ svapnayā
carati tamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā
maitasmin saṃvādayiṣṭhā yamo rājeti vā ahametamupāsa
iti sa yo haitamevamupāste sarvaṃ hāsmā idaṃ śraiṣṭhyāya
yamyate

4.16-2

sa hovāca bālākirya evaiṣa śarīre puruṣastamevā.hamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvādayiṣṭhāḥ prajāpatiriti vā ahametamupāsa iti sa
yo haitamevamupāste prajāyate prajayā paśubhiryaśasā
brahmavarcasena svargeṇa lokena sarvamāyureti

4.17-2

sa hovāca bālākirya evaiṣa dakṣiṇe'kṣaṇi puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvādayiṣṭhā vāca ātmāgnerātmā jyotiṣa
ātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāsta eteṣāṃ sarveṣāmātmā bhavati

4.18

sa hovāca bālākirya evaiṣa savye'kṣiṇi puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin
saṃvādayiṣṭhāḥ satyasyātmā vidyuta ātmā tejasa ātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāsta
eteṣāṃ sarveṣāmātmā bhavati

4.19

tata u ha bālākistūṣṇīmāsa taṃ hovācājātaśatruretāvannu bālākāi ityetāvaditi hovāca bālākistaṃ hovācājātaśatrumṛṣā vai khalu mā saṃvādayiṣṭhā
brahma te bravāṇīti yo† vai bālāka eteṣāṃ puruṣāṇāṃ
kartā yasya vai tatkarma sa vai veditavya iti tata u ha
bālākiḥ samitpāṇiḥ praticakrama upāyānīti taṃ hovācājātaśatruḥ pratilomarūpameva tanmanye yat kṣatriyo brāhmaṇamupanayetaihi† byeva tvā jñapayiṣyāmīti taṃ ha
pāṇāvabhipadya pravavrāja tau ha suptaṃ puruṣamājagmatustaṃ hājātaśatrurāmantrayāñcakre ✝bṛhatyāṇḍaravāsaḥ soma
rājanniti sa u ha śiśya eva‡ tata u hainaṃ yaṣṭyāvicikṣepa sa tata eva samuttasthau taṃ hovācājātaśatruḥ
kvauṣa etadvālāke puruṣo'śayiṣṭa kvaitadabhūtkuta etadāgāditi tata u ha bālākirna vijajñe taṃ hovācājātaśatruryatraiṣa etadbālāke puruṣo'śayiṣṭa yaccaitadabhūdyata
etadāgāditi †hitā nāma puruṣasya nāḍyo hṛdayātpurītatamabhipratanvanti tadyathā sahasradhā keśo ‡vipāṭitastāvadaṇyvyaḥ piṅgalasyāṇimnā§ tiṣṭhanti śuklasya kṛṣṇasya pītasya lohitasya ca tāsu tadā bhavati yadā
suptaḥ svapnaṃ na kañcana paśyati

4.20

athāsminprāṇa evaikadhā bhavati tadenaṃ vāk sarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvaiḥ rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ
śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyānaiḥ sahāpyeti sa yadā
pratibudhyate yathāgnerjvalataḥ sarvā diśo visphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāḥ sa eṣa prāṇa eva
prajñātmedaṃ śarīramātmānamanupraviṣṭa ālomabhya ānakhebhyastadyathā kṣuraḥ kṣuradhāne 'vopahito viśvambharo vā
viśvambharakulāya evamevaiṣa prajñātmedaṃ śarīramātmānamanupraviṣṭa ālomabhya ānakhebhyastametamātmānameta
ātmāno'nvavasyante yathā śreṣṭhinaṃ svāstadyathā śreṣṭho
svairbhuṅkte yathā vā svāḥ śreṣṭhinaṃ bhuñjantyevamevaiṣa †prajñātmaitairātmabhirbhuṅkta ‡evamevaita ātmāna etamātmānaṃ
bhuñjanti sa yāvaddha vā indra etamātmānaṃ na vijajñe tāvadenamasurā abhibabhūvuḥ sa yadā vijajñe'tha hatvāsurānvijitya sarveṣāñca devānāṃ sarveṣāñca bhūtānāṃ śraiṣṭhyaṃ
svārājyamādhipatyaṃ paryaittatho evaivaṃ vidvān sarvvān
pāpmaneā'pahatya sarveṣāñca bhūtānāṃ śraiṣṭhyaṃ svārājyamādhipatyaṃ paryeti ya evaṃ veda ya evaṃ veda

5.1

ityāraṇyake kauṣītakibrāhmaṇopaniṣadi caturtho
'dhyāyaḥ samāptaḥ
pratarddaneā ha vai daivodāsirindrasya priyaṃ dhāmopajagāma yuddhena
ca pauruṣeṇa ca taṃ hendra uvāca pratarddana varaṃ te dadānīti sa
hovāca pratarddanastvameva me vṛṇīṣva yaṃ tvaṃ manuṣyāya hitatamaṃ
manyasa dūti taṃ hendra uvāca na vai varaḥ parasmai vṛṇīte tvameva
vṛṇīṣvetyavaro vai tarhi kila ma dūti hovāca pratarddano'theā
khalvindraḥ satyādeva neyāya satyaṃ hīndraḥ sa hendra uvāca māmeva
vijānīhyetadevā̱haṃ manuṣyāya hitatamaṃ manye yanmāṃ vijānīyāt
triśīrṣāṇaṃ tvāṣṭramahanamarunmukhān† yatīn sālāvṛkebhyaḥ prāyacchaṃ bahvīḥ sandhdhā atikramya divi prahlādīnatṛṇamahamantarikṣe
paulomān pṛthivyāṃ ‡kālakañjyān tasya me tatra na loma ca
mā moyate sa yo māṃ vijānīyānnāsya kena ca na karmaṇā
loko mīyate na mātṛbadhena na pitṛbadhena na steyena na bhrūṇahatyayā nāsya pāpaṃ cakṛṣo mukhānnīlaṃ vetīti

5.2

sa hovāca prāṇo'smi prajñātmā taṃ māmāyuramṛtamityupāsvāyuḥ sa prāṇaḥ prāṇo vā āyuḥ prāṇa u vā amṛtaṃ yāvaddhyasmiñcharīre prāṇo vasati tāvadāyuḥ prāṇena hyevāmuṣmiṃlloke'mṛtatvamāpnoti prajñayā satyaṃ saṅkalpaṃ †sa yo māmāyuramṛtamityupāste sarvamāyurasmiṃlloka ityāpnotyamṛtatvamakṣitiṃ svarge
loke tadvaika āūrekabhūyaṃ vai prāṇā gacchantīti na hi kaścana
śaknuyāt sakṛdvācā nāma ‡prajñāpayituṃ cakṣuṣā rūpaṃ śrotreṇa śabdaṃ
manasā § dhyātumityekabhūyaṃ vai prāṇā bhūtvaikaikaṃ sarvāṇyevaitāni
prajñāpayanti vācaṃ vadantīṃ sarve prāṇā anuvadanti cakṣuḥ paśyat
sarve prāṇā anupaśyanti śrotraṃ śṛṇvat sarve prāṇā anuśṛṇvanti
mano dhyāyat sarve prāṇā anudhyāyanti prāṇaṃ prāṇantaṃ sarve
prāṇā anuprāṇanti evamu haitaditi hendra uvācāsti tveva
prāṇānāṃ niḥśreyasamiti

5.3

jīvati vāgapeto mūkān hi paśyāmo jīvati cakṣurapeto'ndhān hi paśyāmo jīvati śrotrāpeto badhirān hi
paśyāmo atha khalu jīvati bāhucchinno jīvatyūrucchinna ityevaṃ
hi paśyāma iti prāṇa eva prajñātmedaṃ śarīraṃ parigṛhyotthāpayati
tasmādetadevākyamupāsīteti yo vā prāṇaḥ sā prajñā yā
vā prajñā sa prāṇaḥ saha hyetāvasmiñcharīre vasataḥ sahotkrāmatastasyaiṣaiva dṛṣṭiretadvijñānaṃ yatraitatpuruṣaḥ suptaḥ svapnaṃ na
kañcana paśyatyathāsmin prāṇa evaikadhā bhavati tadenaṃ vāk sarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvaiḥ rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ
śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyānaiḥ sahāpyeti sa yadā pratibudhyate yathāgnerjvalataḥ visphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo
lokāḥ tasyaiṣaiva siddhiretadvijñānaṃ yatraitatpuruṣa ārtto mariṣyannābalyaṃ nyetya saṃmohaṃ nyeti tadāhurudakramīccittaṃ na śṭaṇoti
na paśyati na vācā vadatīti | athāsmin prāṇa evaikadhā bhavati
tadenaṃ vāk sarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvai rūpaiḥ sahāpyeti
śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvaiḥ dhyānaiḥ sahāpyeti
sa yadā pratibudhyate yathāgnervisphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo
lokāḥ

5.4

sa yadāsmāccharīrādutkrāmati vāgasmāt sarvāṇi nāmānyabhivisṛjate vācā sarvāṇi nāmānyāpnoti prāṇo'smāt sarvān
gandhānabhivisṛjate prāṇena sarvān gandhānāpnoti cakṣurasmāt
sarvāṇi rūpāṇyabhivisṛjate cakṣuṣā sarvāṇi rūpāṇyāpnoti
śrotramasmāt sarvān śabdān abhivisṛjate śrotreṇa sarvāñchabdānāpnoti mano'smāt sarvāṇi dhyānānyabhivisṛjate
manasā sarvāṇi dhyānānyāpnoti saiṣā prāṇe sarvāptiryo vai prāṇaḥ
sā prajñā yā vā prajñā sa prāṇaḥ saha hoteāvasmiñcharīre vasataḥ
sahotkrāmato'tha khalu yathā prajñāyāṃ sarvāṇi bhūtānyekaṃ bhavanti
taddyākhyāsyāmaḥ

5.5

vāgevāsyā ekamaṅgamadūḍhaṃ tasyai nāma parastātprativihitā
bhūtamātrā prāṇa evāsyā ekamaṅgamadūḍhaṃ tasya gandhaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā cakṣurevāsyā ekamaṅgamadūḍhaṃ tasya rūpaṃ
parastātprativihitā bhūtamātrā śrotramevāsyā ekamaṅgamadūḍhaṃ
tasya śabdaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā jihvaivāsyā ekamaṅgamadūḍhaṃ tasyā annarasaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā hastāvevāsyā ekamaṅgamadūḍhaṃ tayoḥ karma parastātprativihitā bhūtamātrā śarīramevāsyā ekamaṅgamadūḍhaṃ tasya sukhaduḥkhe parastātprativihitā bhūtamātropastha evāsyā ekamaṅgamadūḍhaṃ tasyānando
ratiḥ prajātiḥ parastātprativihitā bhūtamātrā pādāvevāsyā
ekamaṅgamadūḍhaṃ tayorityāḥ parastātprativihitā bhūtamātrā prajñaivāsyā ekamaṅgamadūḍhaṃ tasyai dhiyo vijñātavyaṃ kāmāḥ parastātprativihitā bhūtamātrā

5.6

prajñayā vācaṃ samāruhya vācā sarvvāṇi nāmānyāpnoti prajñayā
prāṇaṃ samāruhya prāṇena sarvvān gandhānāpnoti prajñayā cakṣuḥ samāruhya cakṣuṣā sarvāṇi rūpāṇyāpnoti prajñayā śrotraṃ samāruhya śrotreṇa sarvvāñchabdānāpnoti prajñayā jihvāṃ samāruhya jihvayā sarvānannarasānāpnoti prajñayā hastau samāruhya hastābhyāṃ sarvāṇi karmāpnoti prajñayā śarīraṃ samāruhya śarīreṇa sukhaduḥkhe āproti
prajñayopasthaṃ samāruhyopasthenānandaṃ ratiṃ prajātimāpnoti prajñayā
pādau samāruhya pādābhyāṃ sa vā ityā āpnoti prajñayaiva dhiyaḥ
samāruhya prajñayaiva dhiyo vijñātavyaṃ kāmānāpnoti

5.7

na hi prajñāpetā vāṅgāma kiñcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametannāma prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetaḥ
prāṇo gandhaṃ kañcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametaṃ gandhaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetaṃ cakṣūrūpaṃ kiñcana
prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametadrūpaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetaṃ śrotraṃ śabdaṃ kañcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametaṃ śabdaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetā
jihvānnarasaṃ kañcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametamannarasaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetau hastau karma
kiñcana prajñāpayeyātāmanyatra me mano'bhūdityāha nāhametatkarma prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetaṃ śarīraṃ sukhaṃ na
duḥkhaṃ kiñcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametat
sukhaṃ na duḥkhaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpeta upastha ānandaṃ na ratiṃ na prajātiṃ kāñcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametamānandaṃ na ratiṃ na prajātiṃ prājñāsiṣamiti na
hi prajñāpetau pādāvityāṃ kāñcana prajñāpayeyātāmanyatra me
mano'bhūdityāha nāhametāmityāṃ prājñāsiṣamiti na hi
prajñāpetā dhīḥ kācana sidhyenna prajñātavyaṃ prajñāyeta

5.8

na vācaṃ vijijñāsīta vaktāraṃ vidyāt na gandhaṃ vijijñāsīta ghrātāraṃ vidyānna rūpaṃ vijijñāsīta rūpavidaṃ vidyānna
śabdaṃ vijijñāsīta śrotāraṃ vidyānnānnarasaṃ vijijñāsītānnarasasya vijñātāraṃ vidyānna karma vijijñāsīta kartāraṃ vidyānna
sukhaduḥkhe vijijñāsīta sukhaduḥkhayorvijñātāraṃ vidyānnānandaṃ
na ratiṃ na prajātiṃ vijijñāsītānandasya rateḥ prajātervijñātāraṃ vidyānnetyāṃ vijijñāsītaitāraṃ vidyānna mano vijijñāsīta mantāraṃ vidyāttā vā etā daśaiva bhūtamātrā adhipajñaṃ
daśa prajñāmātrā adhibhūtaṃ yaddhi bhūtamātrā na syurna prajñāmātrāḥ syuryadvā prajñāmātrā na syurna bhūtamātrāḥ syurna hyanyatarato rūpaṃ kiñcana siddhyenno etannānā tadyathā rathasyāreṣu nemirarpito nābhāvarā arpitā evamevaitā bhūtamātrāḥ prajñāmātrāsvarpitāḥ prajñāmātrāḥ prāṇe'rpitāḥ sa eṣa prāṇa eva prajñātmānando 'jaro'mṛto na sādhunā karmaṇā bhūyān no evāsādhunā kanīyāneṣa hyevainaṃ sādhu karma kārayati taṃ yamanvāmuneṣatyeṣa u evainamasādhu karma kārayati taṃ yamebhyo lokebhyo
nunutsrata eṣa lokapāla eṣa lokādhipatireṣa sarveśaḥ sa ma
ātmeti vidyāt

6.1

†hatyāraṇyake pañcamo'dhyāyaḥ
gārthyo ha vai bālākiranūcānaḥ saṃspaṣṭa āsa so'vasaduśīnareṣu savasanmatsyeṣu kurupañcāleṣu kāśivideheṣviti sa hājātaśatruṃ kāśyametyovāca brahma te bravāṇīti taṃ hovācājātaśatruḥ sahasraṃ dadma ta etasyāṃ vāci janako janaka iti vā u
janā dhāvantīti

6.2

sa hovāca bālākirya evaiṣa āditye puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhā
bṛhan pāṇḍaravāsā atiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrddheti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste'tiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ
mūrddhā bhavati

6.3

sa hovāca bālākirya evaiṣa candramasi puruṣastamevāhamupāsa dūti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ
somo rājānnātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste'nnātmā bhavati

6.4

sa hovāca bālākirya evaiṣa vidyuti puruṣastamevāhamapāsa
iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhāstejasyātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste
tejasyātmā bhavati

6.5

sa hovāca bālākirya evaiṣa stanayitnau puruṣastamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣyaṣṭhāḥ śabdasyātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste śabdasyātmā bhavati

6.6

sa hovāca bālākiryya evaiṣa ākāśe puruṣastamevāhamupāsa
iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhāḥ pūrṇamapravartti brahmeti vā ahametamupāsa dūti sa yo haitamevamupāste
pūryyate prajayā paśubhirnaiā eva svayaṃ nāsya prajā purā kālātpravarttate

6.7

sa hovāca bālākiryya evaiṣa vāyau puruṣastamevāhamupāsa
dūti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhā indro
vaikuṇṭho'parājitā seneti vā ahametamupāsa dūti sa yo haitamevamupāste jiṣṇurha vā'parājiṣṇuranyatastyajāyī bhavati

6.8

sa hovāca bālākiryya evaiṣo'gnau puruṣastamevāhamupāsa dūti
taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhā viṣāsahiriti
vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste viṣāsahiīaivānyeṣa bhavati

6.6-2

sa hovāca bālākiryya evaiṣo'psu puruṣastamevāhamupāsa dūti
taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhā nāmasyātmeti
vā ahametamupāsa dūti sa yo haitamevamupāste nāmasyātmā bhavatītyadhidaivatamathādhyātmaṃ

6.10

sa hovāca bālākiryya evaiṣa ādarśa puruṣastamevāhamupāsa
iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhāḥ pratirūpa dūti vā ahametamupāsa dūti sa yo haitamevamupāste pratirūpo haivāsya prajāyāṃ putra ājāyate nāpratirūpaḥ

6.11

sa hovāca bālākiryya evaiṣa pratiśrutkāyāṃ puruṣastamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhā dvitīyo'napaga dūti vā ahametamupāsa dūti sa yo
haitamevamupāste vindate dvitīyān dvitīyavān bhavati

6.12

sa hovāca bālākiryya evaiṣa śabdaḥ puruṣamanveti tamevāhamupāsa dūti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhā asuriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste
no eva svayaṃ nāsya prajā purā kālāt sammohameti

6.13

sa hovāca bālākiryya evaiṣa chāyāpuruṣastamevāhamupāsa
dūti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhā mṛtyuriti vā ahametamupāsa dūti sa yo haitamevamupāste no eva
svayaṃ nāsya prajā purā kālātpramīyate

6.14

sa hovāca bālākiryya evaiṣa śārīraḥ puruṣastamevāhamupāsa
dūti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhāḥ prajāpatiriti vā ahametamupāsa dūti sa yo haitamevamupāste
prajāyate prajayā paśubhiḥ

6.15

sa hovāca bālākiryya evaiṣa prājña ātmā yenaitatsuptaṃ
svapnayā carati tamevāhamupāsa dūti | taṃ hovācājātaśatrurmā
maitasmin samavādayiṣṭhā yamo rājeti vā ahametamupāsa
iti sa yo haitamevamupāste sarvvaṃ haivāsmā idaṃ śraiṣṭhyāya
yamyate

6.16

sa hovāca bālākirya eveṣa dakṣiṇe'kṣan puruṣastamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhā
nāmna ātmā agnerātmā jyotiṣa ātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāsta eteṣāṃ sarveṣāmātmā bhavati

6.17

sa hovāca bālākirya eveṣa savye'kṣan puruṣastamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ satyasyātmā vidyuta ātmā tejasa ātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāsta eteṣāmātmā bhavati

6.18

āditye bṛhan pāṇḍaravāsāścandramasi somo rājā vidyuti tejakhī stanayitnau śabdasyākāśe pūrṇaṃ vāyovindro'gmau
viṣāsahirapsu nāmasyādarśa pratirūpaḥ pratiśrutkāyāṃ dvitīyaḥ
śabde'suśchāyāyāṃ mṛtyuḥ śārīraḥ prajāpatiḥ prājño yamo
rājā dakṣiṇe'kṣannāmnaḥ savye'kṣan satyasya | tata u ha bālākistūṣṇīmāsa taṃ hovācājātaśatruretāvannu bālākā3
ityetāvaddhīti hovāca bālākistaṃ hovācājātaśatrurmuṣā vai
kila mā saṃvadiṣṭhā brahma te bravāṇīti sa hovāca
yo vai bālākā eteṣāṃ puruṣāṇāṃ karttā yasya vai tatkarma
sa vai veditavya dūti tata u ha bālākiḥ samitpāṇiḥ praticakrama upāyānīti taṃ hovācājātaśatruḥ pratilomarūpameva syāt
yat catriyo brāhmaṇamupanayedehi yeva tvā jñapayiṣyāmīti taṃ
ha pāṇāvabhipadya pravavrāja tau ha suptaṃ puruṣaṃ kañcidīyatustaṃ
hājātaśatrurāmantrayāñcakre bṛhan pāṇḍaravāsaḥ soma rājanniti sa u ha tūṣṇīmeva śiśye tata u haina yacyā vicikṣepa sa tata
eva samuttasthau taṃ hovācājātaśatruḥ kvaiṣa etadbālāke puruṣo'śayiṣṭa kvaitadabhūtkuta etadāgāditi tadu ha bālākirna vijajñau

6.16-2

taṃ hovācājātaśatruryatraiṣa etadbālāke puruṣo'śayiṣṭa yatraitadabhūdyata etadāgāddhitā nāma hṛdayasya nāḍyo hṛdayātpurītatamabhipratanvanti yathā sahasradhā keśo vipāṭitastāvadaṇvyaḥ
piṅgalasyāṇimnā tiṣṭhanti śuklasya kṛṣṇasya pītasya lohitasyeti tāsu tadā bhavati yadā suptaḥ svapnaṃ na kañcana paśyati
athāsminprāṇa evaikadhā bhavati tadenaṃ vāk sarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cacuḥ sarvaiḥ rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyāneḥ sahāpyeti sa yadā pratibudhyate yathāgnervisphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ
vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāstadyathā curaḥ curadhāne'vahitaḥ syādviśvambharo vā viśvambharakulāya evamevaiṣa prājña
ātmedaṃ śarīramātmānamanupraviṣṭa ālomabhya ānakhebhyastametamātmānameta ātmāno'nvavasyanti yathā śreṣṭhinaṃ svāstadyathā
śreṣṭhī svairbhuṅkte yathā vā śreṣṭhinaṃ svā bhuñjata evamevaiṣa prājña
ātmaitairātmabhirbhuṅkte yathā śreṣṭhī svairevaṃ vai tamātmānameta ātmāno'nvavasyanti yathā śreṣṭhinaṃ svāḥ sa yāvaddha vā indra etamātmānaṃ na vijajñau tāvadenamasurā abhibabhūvuḥ sa yadā vijajñāvatha hatvāsurānvijitya sarveṣāṃ devānāṃ śraiṣṭhyaṃ svārājyamādhipatyaṃ pariyāya tatho evaivaṃ vidvānsarveṣāṃ bhūtānāṃ śraiṣṭhyaṃ
svārājyamādhipatyaṃ paryeti ya evaṃ veda ya evaṃ veda

7.1

‡iti kauṣītakyāraṇyake ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
sarvopaniṣadarthānubhūtiprakāśīyāṣṭamanavamādhyāyau
aitareye taittirīye chāndogye'tharvaṇe ca yat
tattvaṃ caturvedavidyāprakāśe tatsamīritaṃ

7.2

anubhūtiprakāśe'tha kauṣītakyādināmasu
caturvedagaśākhāsu yattattvaṃ tadudīryyate

7.3

ṛgvedasthitaśākhā yā kauṣītakyabhidhāyitā
tasyāṃ pratarddanāyendraḥ prāhyātmānubhavaṃ sphuṭaṃ

7.4

manuṣyebhyo hitatamaṃ varaṃ vavre pratarddanaḥ
hitaṃ hitataraṃ cendro mene hitatamaṃ dhiyā

7.5

hitaṃ svargasukhaṃ martyasukhādapyadhikatvataḥ
tadvairāgyaṃ hitataraṃ yāgādyāyāsavarjanāt

7.6

svātmabodho hitatamo nityānandānubhūtitaḥ
iti matvendra āhetaṃ śiṣyaṃ jānīhi māmiti

7.7

sahasrākṣo'hamityuktermaddeha iti ceraṇāt
asmacchabdo vapustasya svāminaṃ vā bravītyayaṃ

7.8

sahasrākṣavapustena dṛṣṭaṃ svāmī tu taddṛśā
na draṣṭuṃ śakyate liṅgāt puraivānumitaḥ khalu

7.9

sahasrākṣavapuḥ svāmiyuktaṃ syādgavahartṛtaḥ
maccharīravadityevaṃ bālenāpyavabudhyate

7.10

ato buddhimatā boddhuṃ yogyo'smacchabdalacitaḥ
vivacitaḥ kaścidartha dūti śiṣyeṇa niścitaṃ

7.11

alaukikātmā jñeyo'stu tadvijñānena kiṃ phalaṃ
iti cedduḥkhasambandharāhityaṃ tattadhīphalaṃ

7.12

tasmādbhūtatamaṃ jñānaṃ duḥkhābhāvo'tra varṇyate
sahasrāce sthūladehe duḥkhaṃ rogādijaṃ bhavet

7.13

svāminyasmin sūkṣmadehe puṇyapāpakṛtaṃ bhayaṃ
tvāṣṭrādīnāṃ vadhe'pyāsīdbhavaṃ naiva cidātmanaḥ

7.14

tvaṣṭuḥ putro viśvarūpa āsīddevapurohitaḥ
svāmidrohaṃ cakārāmau taṃ tvāṣṭraṃ hatavānahaṃ

7.15

karttaryyabhūdbrahmahatyā na tvasaṅge cidātmani
vedāntajñānahīnānāṃ yatīnāṃ hanane tathā

7.16

lokatraye bahuvidhānasurān hatavānahaṃ
cidātmano'sya me tatra naiva lomāpi hiṃsyate

7.17

māhātmyaṃ mama naitat syāt kintu jñānasya tadbhavet
anyo'pi māṃ cidātmānaṃ vetti cet tatphalaṃ labhet

7.18

vācā vā manasā mātṛvadhādīn kurute yadi
tathāpi jñānino moco na hyetairvinivāryyate

7.18-2

pāpaṃ kṛtavato'pyasya mukhe harṣacayo na hi
na muktirbhraśyatītyevaṃ śāstrairasya viniścayaḥ

7.20

nanu mūḍhasyāpi nāsti cinmātre pāpalepanaṃ
tataḥ ko'tiśayastattvavidaḥ syāditi cecchṛṇu

7.21

ahaṅkartṛgataṃ pāpamajñātvā''roṣyate citi
tena mlānirmukhe bhāti janmāpi narake bhavet

7.22

jñānena karmaṇastasya vījabhāvo vinaśyati
janmapraroho naivāstītyevaṃ niścitya hṛṣyati

7.23

dagdhavījaṃ yathā loke na prarohakṣamaṃ tathā
jñānāgnidagdhaṃ yatkarma na tajjanmapradaṃ bhavet

7.24

tarhi tattvavidaḥ śreṣṭhā mūḍhavanniyamena tat
kutaḥ pāpaṃ tyajantīti cedrahasyamidaṃ śṛṇu

7.25

yadyapyāmuṣmikī hānirnāstyathāpyaihikī tu sā
mahatī vidyate tena pāpaṃ yatnena varjayet

7.26

śiṣṭāstyajanti pāpiṣṭhaṃ pratyaco narakaḥ sa hi
tannindakastasya pāpaṃ gṛhītvā narakaṃ vrajet

7.27

stotā karmī tu saṃsargāt svayamapyācarettathā
ityaṃ doṣatrayaṃ dṛṣṭvā śiṣṭāḥ pāpaṃ tyajanti hi

7.28

kiñca puṇyarataḥ pūrvaṃ jñānamāpnoti nānyathā
paścācca tadvāsanayā puṇyameva karotyasau

7.28-2

kiṃ bahūktyā tattvavido na bhayaṃ pāralaukikaṃ
upadeśasahastrācca tathācāryairūdīritaṃ

7.30

paralokabhayaṃ yasya nāsti mṛtyubhayaṃ tathā
tasyātmajñasya śocāḥ syuḥ sabrahmendrā apīśvarāḥ

7.31

māṃ jānīhītyevamindraḥ svātmajñāne pravartya taṃ
prāṇo'smītyādivākyena tasmai tattvamavocata

7.32

prāṇaprajñe kriyājñānaśaktī de liṅgadehage
tadadhiṣṭhānarūpatvāttābhyāmātmopalacitaḥ

7.33

prajñātmā prāṇarūpo'smītyevaṃ tasmādavocata
ānando'jara ityādi nirṇayastasya vakṣyate

7.34

atropāyo nāsti kaścidupādhimupalakṣakaṃ
vinātmavācakaḥ śabdo yasmānna kvāpi vīkṣyate

7.35

loke guṇakriyājātirūḍhayaḥ śabdahetavaḥ
nātmanyanyatamo'mīṣāṃ tenātmā nābhidhīyate

7.36

upādhiṣvapi sarveṣu sāmīpyātpratyagātmanaḥ
prāṇaprajñādayaṃ yogyamatyantaṃ tena lakṣyate

7.37

prāṇaśabdo'bhidhāvṛttyā vāyuṃ ceṣṭakamāha hi
prajñāśabdo jñānahetuṃ buddhiṃ vakti svaśaktitaḥ

7.38

taddvānyadhiṣṭhānatayā taddetulopacārataḥ
tābhyāmātmā lakṣyamāṇo jñeyaḥ śākhāgracandravat

7.39

dehendriyādayo bhāvā jñānādivyāpṛticamāḥ
yasya sannidhimātreṇa so'hamityavadhāraya

7.40

ajaḍātmavadābhānti yatsānnidhyājjaḍā api
dehendriyamanaḥprāṇāḥ so'hamityavadhāraya

7.41

upādhilakṣitaṃ tattvaṃ yadi boddhuṃ na śaknuyāḥ
tarhyupādhidvayopetamupāsva guṇasaṃyutaṃ

7.42

āyuṣkramamṛtatvañca guṇau prāṇasya sammatau
ihyāyuḥ prāṇataḥ svarge cāmṛtatvamiti sphuṭaṃ

7.43

satyasaṅkalpatā prajñāguṇe dhyānānusārataḥ
phalamāpnoti kāmī cenniṣkāmastattvamīkṣate

7.44

upāsyaikāgryamāsādya tattvaṃ vocitumāditaḥ
prajñāprāṇāvupādhī tau viviccetāṃ yathātathaṃ

7.45

śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā ghrāṇe dhīndriyapañcakaṃ
vākpāṇipādapāyūpasthāḥ karmendriyapañcakaṃ

7.46

indriyāṇāṃ pravṛttiḥ syātprajñālocanapūrvikā
prāṇavāyupreritā cetyevaṃ loke vyavasthitiḥ

7.47

tatra mūḍhāḥ kecidāṅaryugapaccakṣurādayaḥ
sarve'pi svasvaviṣaye pravarttanta itodṛśaṃ

7.48

tadasannipuṇo'pyatra na śaktaḥ sūkṣmamīkṣituṃ
kālānalpatvena sañcchādya kramaṃ dhūttī viḍambayet

7.49

prajñāprāṇasahāyena vinā naivendriyaṃ kvacit
pravarttate sahāyastu kramabhāvīti niścitaḥ

7.50

anyathā nikhilaṃ vedaṃ dhūttī hyekakṣaṇe paṭhet
yā prajñāprāṇayorvṛttiḥ sā syādāmṛttivatkramāt

7.51

prajñāprāṇānugraheṇa vāgyadāha tadetare
cakṣurādyā hyuparatāstāmanubruvate khalu

7.52

svavyāpāre pravṛttāścetprajñāprāṇānukarṣaṇāt
vāco vighno bhavedvinnavāraṇaṃ hyanuvāditā

7.53

evamanyatrāpi yojyamataḥ sarve'pi saṃhatāḥ
ekaikaviṣayeodyuktā vyavahāraḥ kramādbhavet

7.54

kramabhāvī vicitro'yaṃ vyavahāraścidātmanā
yenaikeneṣyate so'yamanyaḥ sarvebhya dṛśyatāṃ

7.55

prāṇavāgādayaḥ sarve kiṃ samā uta vidyate
śreṣṭhasteṣviti cetprāṇaḥ śreṣṭho jīvanalakṣaṇataḥ

7.56

tasmādupekṣya vāgādīn prāṇopādhiḥ samāśritaḥ
ātmabodhāya kiñcāyaṃ prāṇa utthāpayedvapuḥ

7.57

nanu suptāvayaṃ prāṇo dehaṃ notyāpayatyamuṃ
kintu jāgaraṇe tasmātprajñaivātra prayojikā

7.58

caturbhirhanyate yasmāt sarvaśaktyā śarīrakaṃ
dūlāyate tadevākṣanniyā''ghrātamitocyate

7.56-2

satyameva tataḥ prajñopādhiṃ prāṇavadāśritaḥ
prajñātmā prāṇa evaiko militopādhiriṣyate

7.60

dvayormṛtau jīvane ca sahabhāvāt tadekatā
utthāpakatvāduktyaṃ tadityaikāgryāya cintayet

7.61

taccaikāgrye camā buddhirboddhuṃ tatsākṣiṇaṃ bhavet
jagaddhetutayāpyeṣa prāṇaḥ svātmopalakṣakaḥ

7.62

ekādaśendriyāṇyeṣāṃ viṣayāśca jagat khalu
suptau sarvaṃ jagallīnaṃ prāṇopādhika ātmani

7.63

indriyāṇyeva līyante viṣayā neti cenna tat
prātītikasya jagato bhānābhāvo layo mataḥ

7.64

prātītikatvaṃ vedāntasiddhānte jagataḥ sphuṭaṃ
ataḥ suptau jagallīnaṃ prabodhe jāyate punaḥ

7.65

prāṇapratītirapyasya suptau nāstīti cettadā
prāṇoktiranyadṛṣṭyaiva prāṇenātmopalakṣyate

7.66

prabodhe svātmano'kṣāṇi jāyante visphuliṅgavat
tebhyo'bhimānidevāḥ syurdevebhyo viṣayā ime

7.67

dṛṣṭisṛṣṭimimāṃ brahmānubhavī bahu manyate
svaprabodhātsvasaṃsāro līyate svapnavadyataḥ

7.68

nyāyenānena maraṇe mūrcchāyāṃ cocyatāṃ layaḥ
līnasya punarutpattau vyavahārakramaṃ śṛṇu

7.69

prāṇopādhikajīvātmā yadā vyavajihīrṣati
tadā vāk sṛjate śabdaṃ jīvo vācā bravīti taṃ

7.70

evaṃ sarvatra vijñeyaṃ prāṇe sarvāptirīritā
prajñā prāṇādabhinnā'taḥ tasyāḥ sarvāptirucyate

7.71

vāk prajñāyā ekamaṃśamabhimānākhyamāśritā
prajñābhimānavantaḥ śabdoccāraṇaśaktiyuk

7.72

śarīragā tvagapyevaṃ śaktā'bhūt sparśaje sukhe
ratau prajātāvānande copasthaḥ śaktimānabhūt

7.73

krīḍā cotthāpanaṃ vīryamokṣaścetyuktamidaṃ trayaṃ
dhyeye jñeye ca kāmyādau cittaṃ śaktamabhūt khalu

7.74

sarvendriyeṣu prajñāyā abhimāno'vadhāryatāṃ
anvayavyatirekābhyāmudāhāryo'khileṣvasau

7.75

prajñayā vācamāruhya jīvo nāmāni vakti ca
anyacitto'bhavaṃ tena nāvocamiti cocyate

7.76

vakṣyāmītyabhimāno'yaṃ vāgāroha itāryate
dhyāsyāmītyabhimānāttu cittārohastathā bhavet

7.77

abhimāno'pi dhīvṛttiḥ sāpi pūrvaṃ bhavedatha
dhiyā dhyānādirityekā dhīḥ kramātkurute dvayaṃ

7.78

yathā prāṇe jagatsarvaṃ layotpattyorvyavasthitaṃ
prajñāyāṃ ca tathā sarvaṃ sthitikāle vyavasthitaṃ

7.79

prajñāprāṇau tato mukhyopādhī hyātmāvabodhane
taddvāreṇāvaboddhavyo jīvātmā''dau vivekinā

7.80

vācā nāmābhivadanaṃ yattatsyāt kartṛpūrvakaṃ
kriyātvātkṛṣivat kartā cāhamityabhidhīyate

7.81

śabdādiviṣaye'handhīḥ kenāpi nahi śakyate
dehendriyeṣvapi tathā madīyatvāvabhāsanāt

7.82

ānakhāgramahaṅkāro vapurvyāpyāvatiṣṭhate
cidvimbapratibimbābhyāṃ vyāpto'sau kartṛtāṃ vrajet

7.83

kriyāvāṃścetanaḥ kartā'haṅkārastādṛgucyataḥ
karttā bhūtvā'khilaiścairyāpārān kurute'khilān

7.84

jīvātmānaṃ vivicyetthaṃ cetanaṃ prāṇadhāriṇaṃ
vivicyāt paramātmānamānandaṃ śuddhacetanaṃ

7.85

pratibimbācchrutibhyāṃ bimbaṃ niṣkṛṣya sākṣiṇaṃ
brahmeti vidyātsarvasya tasminnāropitatvataḥ

7.86

cakrasyāreṣvāśritā syānnemirnābhāvarāstathā
aceṣu viṣayāstānī cātmani prāṇalacite

7.87

ceṣṭākalpana hetutvātprāṇe dhīkalpanasya ca
hetutvena bhavetprajñā tataścānanda eva hi

7.88

parapremāspadatayā sarveṣāṃ yo vibhātyasau
nityānandaḥ parātmā syājjarāmaraṇavarjanāt

7.86-2

na puṇyena bhaveddevo na pāpena paśurbhavet
cicchāyāvānahaṅkāra eva syātpuṇyapāpabhāk

7.60-2

tadīye puṇyapāpe dve dehasye ca jarāmṛtau
svātmanyāropayenmūḍhastato devādijanmabhāk

7.81-2

ārope bādhite bodhātkarma syāddagdhabījavat
tato janmāṅkuro nāsti nirlepe paramātmani

7.82-2

kāryopādherabhāve'pi kāraṇopādhimattvataḥ
karmī syāditi ceddoṣaḥ karmādhyakṣo na karmakṛt

7.83-2

kārayitvā puṇyameṣa kartāraṃ svargamāpayet
pāpaṃ tu kārayitvā taṃ narakaṃ prāpayedasau

7.84-2

parjanyavat prerakatvānnāsya vaiṣamyamāpatet
vrīhyādīn bahudhā vṛṣṭirvāpayedviṣamāpi no

7.65-2

uttamādhamabhāvo'tra tattadvījena kāritaḥ
tāratamyaṃ ca jīveṣu svasvavāsanayā kṛtaṃ

7.66-2

mātṛvatpālayellokaṃ śikṣayetpitṛvatprabhuḥ
svāmī syādrājavat so'yaṃ mamātmetyavagamyatāṃ

7.87-2

māyopādhau sthite tasya mithyātvaṃ budhyate tataḥ
saṃsārī jīvavanneśaḥ syānandaikaraso hyayaṃ

7.68-2

akhaṇḍaikarasānando mukto'yaṃ svātmadṛṣṭitaḥ
saṃsāradṛṣṭyā sarveśa iti viddhi pratarddana

First 184 of 266 passages. Read on

Kaushitakopanishad (Kauṣītakopaniṣad)

Contents

Text