Kaushitakopanishad 7
Kauṣītakopaniṣad 7
- Language
- Sanskrit
Contents
- 7.69-2 — 1 part
7.1
‡iti kauṣītakyāraṇyake ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
sarvopaniṣadarthānubhūtiprakāśīyāṣṭamanavamādhyāyau
aitareye taittirīye chāndogye'tharvaṇe ca yat
tattvaṃ caturvedavidyāprakāśe tatsamīritaṃ
7.2
anubhūtiprakāśe'tha kauṣītakyādināmasu
caturvedagaśākhāsu yattattvaṃ tadudīryyate
7.3
ṛgvedasthitaśākhā yā kauṣītakyabhidhāyitā
tasyāṃ pratarddanāyendraḥ prāhyātmānubhavaṃ sphuṭaṃ
7.4
manuṣyebhyo hitatamaṃ varaṃ vavre pratarddanaḥ
hitaṃ hitataraṃ cendro mene hitatamaṃ dhiyā
7.5
hitaṃ svargasukhaṃ martyasukhādapyadhikatvataḥ
tadvairāgyaṃ hitataraṃ yāgādyāyāsavarjanāt
7.6
svātmabodho hitatamo nityānandānubhūtitaḥ
iti matvendra āhetaṃ śiṣyaṃ jānīhi māmiti
7.7
sahasrākṣo'hamityuktermaddeha iti ceraṇāt
asmacchabdo vapustasya svāminaṃ vā bravītyayaṃ
7.8
sahasrākṣavapustena dṛṣṭaṃ svāmī tu taddṛśā
na draṣṭuṃ śakyate liṅgāt puraivānumitaḥ khalu
7.9
sahasrākṣavapuḥ svāmiyuktaṃ syādgavahartṛtaḥ
maccharīravadityevaṃ bālenāpyavabudhyate
7.10
ato buddhimatā boddhuṃ yogyo'smacchabdalacitaḥ
vivacitaḥ kaścidartha dūti śiṣyeṇa niścitaṃ
7.11
alaukikātmā jñeyo'stu tadvijñānena kiṃ phalaṃ
iti cedduḥkhasambandharāhityaṃ tattadhīphalaṃ
7.12
tasmādbhūtatamaṃ jñānaṃ duḥkhābhāvo'tra varṇyate
sahasrāce sthūladehe duḥkhaṃ rogādijaṃ bhavet
7.13
svāminyasmin sūkṣmadehe puṇyapāpakṛtaṃ bhayaṃ
tvāṣṭrādīnāṃ vadhe'pyāsīdbhavaṃ naiva cidātmanaḥ
7.14
tvaṣṭuḥ putro viśvarūpa āsīddevapurohitaḥ
svāmidrohaṃ cakārāmau taṃ tvāṣṭraṃ hatavānahaṃ
7.15
karttaryyabhūdbrahmahatyā na tvasaṅge cidātmani
vedāntajñānahīnānāṃ yatīnāṃ hanane tathā
7.16
lokatraye bahuvidhānasurān hatavānahaṃ
cidātmano'sya me tatra naiva lomāpi hiṃsyate
7.17
māhātmyaṃ mama naitat syāt kintu jñānasya tadbhavet
anyo'pi māṃ cidātmānaṃ vetti cet tatphalaṃ labhet
7.18
vācā vā manasā mātṛvadhādīn kurute yadi
tathāpi jñānino moco na hyetairvinivāryyate
7.18-2
pāpaṃ kṛtavato'pyasya mukhe harṣacayo na hi
na muktirbhraśyatītyevaṃ śāstrairasya viniścayaḥ
7.20
nanu mūḍhasyāpi nāsti cinmātre pāpalepanaṃ
tataḥ ko'tiśayastattvavidaḥ syāditi cecchṛṇu
7.21
ahaṅkartṛgataṃ pāpamajñātvā''roṣyate citi
tena mlānirmukhe bhāti janmāpi narake bhavet
7.22
jñānena karmaṇastasya vījabhāvo vinaśyati
janmapraroho naivāstītyevaṃ niścitya hṛṣyati
7.23
dagdhavījaṃ yathā loke na prarohakṣamaṃ tathā
jñānāgnidagdhaṃ yatkarma na tajjanmapradaṃ bhavet
7.24
tarhi tattvavidaḥ śreṣṭhā mūḍhavanniyamena tat
kutaḥ pāpaṃ tyajantīti cedrahasyamidaṃ śṛṇu
7.25
yadyapyāmuṣmikī hānirnāstyathāpyaihikī tu sā
mahatī vidyate tena pāpaṃ yatnena varjayet
7.26
śiṣṭāstyajanti pāpiṣṭhaṃ pratyaco narakaḥ sa hi
tannindakastasya pāpaṃ gṛhītvā narakaṃ vrajet
7.27
stotā karmī tu saṃsargāt svayamapyācarettathā
ityaṃ doṣatrayaṃ dṛṣṭvā śiṣṭāḥ pāpaṃ tyajanti hi
7.28
kiñca puṇyarataḥ pūrvaṃ jñānamāpnoti nānyathā
paścācca tadvāsanayā puṇyameva karotyasau
7.28-2
kiṃ bahūktyā tattvavido na bhayaṃ pāralaukikaṃ
upadeśasahastrācca tathācāryairūdīritaṃ
7.30
paralokabhayaṃ yasya nāsti mṛtyubhayaṃ tathā
tasyātmajñasya śocāḥ syuḥ sabrahmendrā apīśvarāḥ
7.31
māṃ jānīhītyevamindraḥ svātmajñāne pravartya taṃ
prāṇo'smītyādivākyena tasmai tattvamavocata
7.32
prāṇaprajñe kriyājñānaśaktī de liṅgadehage
tadadhiṣṭhānarūpatvāttābhyāmātmopalacitaḥ
7.33
prajñātmā prāṇarūpo'smītyevaṃ tasmādavocata
ānando'jara ityādi nirṇayastasya vakṣyate
7.34
atropāyo nāsti kaścidupādhimupalakṣakaṃ
vinātmavācakaḥ śabdo yasmānna kvāpi vīkṣyate
7.35
loke guṇakriyājātirūḍhayaḥ śabdahetavaḥ
nātmanyanyatamo'mīṣāṃ tenātmā nābhidhīyate
7.36
upādhiṣvapi sarveṣu sāmīpyātpratyagātmanaḥ
prāṇaprajñādayaṃ yogyamatyantaṃ tena lakṣyate
7.37
prāṇaśabdo'bhidhāvṛttyā vāyuṃ ceṣṭakamāha hi
prajñāśabdo jñānahetuṃ buddhiṃ vakti svaśaktitaḥ
7.38
taddvānyadhiṣṭhānatayā taddetulopacārataḥ
tābhyāmātmā lakṣyamāṇo jñeyaḥ śākhāgracandravat
7.39
dehendriyādayo bhāvā jñānādivyāpṛticamāḥ
yasya sannidhimātreṇa so'hamityavadhāraya
7.40
ajaḍātmavadābhānti yatsānnidhyājjaḍā api
dehendriyamanaḥprāṇāḥ so'hamityavadhāraya
7.41
upādhilakṣitaṃ tattvaṃ yadi boddhuṃ na śaknuyāḥ
tarhyupādhidvayopetamupāsva guṇasaṃyutaṃ
7.42
āyuṣkramamṛtatvañca guṇau prāṇasya sammatau
ihyāyuḥ prāṇataḥ svarge cāmṛtatvamiti sphuṭaṃ
7.43
satyasaṅkalpatā prajñāguṇe dhyānānusārataḥ
phalamāpnoti kāmī cenniṣkāmastattvamīkṣate
7.44
upāsyaikāgryamāsādya tattvaṃ vocitumāditaḥ
prajñāprāṇāvupādhī tau viviccetāṃ yathātathaṃ
7.45
śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā ghrāṇe dhīndriyapañcakaṃ
vākpāṇipādapāyūpasthāḥ karmendriyapañcakaṃ
7.46
indriyāṇāṃ pravṛttiḥ syātprajñālocanapūrvikā
prāṇavāyupreritā cetyevaṃ loke vyavasthitiḥ
7.47
tatra mūḍhāḥ kecidāṅaryugapaccakṣurādayaḥ
sarve'pi svasvaviṣaye pravarttanta itodṛśaṃ
7.48
tadasannipuṇo'pyatra na śaktaḥ sūkṣmamīkṣituṃ
kālānalpatvena sañcchādya kramaṃ dhūttī viḍambayet
7.49
prajñāprāṇasahāyena vinā naivendriyaṃ kvacit
pravarttate sahāyastu kramabhāvīti niścitaḥ
7.50
anyathā nikhilaṃ vedaṃ dhūttī hyekakṣaṇe paṭhet
yā prajñāprāṇayorvṛttiḥ sā syādāmṛttivatkramāt
7.51
prajñāprāṇānugraheṇa vāgyadāha tadetare
cakṣurādyā hyuparatāstāmanubruvate khalu
7.52
svavyāpāre pravṛttāścetprajñāprāṇānukarṣaṇāt
vāco vighno bhavedvinnavāraṇaṃ hyanuvāditā
7.53
evamanyatrāpi yojyamataḥ sarve'pi saṃhatāḥ
ekaikaviṣayeodyuktā vyavahāraḥ kramādbhavet
7.54
kramabhāvī vicitro'yaṃ vyavahāraścidātmanā
yenaikeneṣyate so'yamanyaḥ sarvebhya dṛśyatāṃ
7.55
prāṇavāgādayaḥ sarve kiṃ samā uta vidyate
śreṣṭhasteṣviti cetprāṇaḥ śreṣṭho jīvanalakṣaṇataḥ
7.56
tasmādupekṣya vāgādīn prāṇopādhiḥ samāśritaḥ
ātmabodhāya kiñcāyaṃ prāṇa utthāpayedvapuḥ
7.57
nanu suptāvayaṃ prāṇo dehaṃ notyāpayatyamuṃ
kintu jāgaraṇe tasmātprajñaivātra prayojikā
7.58
caturbhirhanyate yasmāt sarvaśaktyā śarīrakaṃ
dūlāyate tadevākṣanniyā''ghrātamitocyate
7.56-2
satyameva tataḥ prajñopādhiṃ prāṇavadāśritaḥ
prajñātmā prāṇa evaiko militopādhiriṣyate
7.60
dvayormṛtau jīvane ca sahabhāvāt tadekatā
utthāpakatvāduktyaṃ tadityaikāgryāya cintayet
7.61
taccaikāgrye camā buddhirboddhuṃ tatsākṣiṇaṃ bhavet
jagaddhetutayāpyeṣa prāṇaḥ svātmopalakṣakaḥ
7.62
ekādaśendriyāṇyeṣāṃ viṣayāśca jagat khalu
suptau sarvaṃ jagallīnaṃ prāṇopādhika ātmani
7.63
indriyāṇyeva līyante viṣayā neti cenna tat
prātītikasya jagato bhānābhāvo layo mataḥ
7.64
prātītikatvaṃ vedāntasiddhānte jagataḥ sphuṭaṃ
ataḥ suptau jagallīnaṃ prabodhe jāyate punaḥ
7.65
prāṇapratītirapyasya suptau nāstīti cettadā
prāṇoktiranyadṛṣṭyaiva prāṇenātmopalakṣyate
7.66
prabodhe svātmano'kṣāṇi jāyante visphuliṅgavat
tebhyo'bhimānidevāḥ syurdevebhyo viṣayā ime
7.67
dṛṣṭisṛṣṭimimāṃ brahmānubhavī bahu manyate
svaprabodhātsvasaṃsāro līyate svapnavadyataḥ
7.68
nyāyenānena maraṇe mūrcchāyāṃ cocyatāṃ layaḥ
līnasya punarutpattau vyavahārakramaṃ śṛṇu
7.69
prāṇopādhikajīvātmā yadā vyavajihīrṣati
tadā vāk sṛjate śabdaṃ jīvo vācā bravīti taṃ
7.70
evaṃ sarvatra vijñeyaṃ prāṇe sarvāptirīritā
prajñā prāṇādabhinnā'taḥ tasyāḥ sarvāptirucyate
7.71
vāk prajñāyā ekamaṃśamabhimānākhyamāśritā
prajñābhimānavantaḥ śabdoccāraṇaśaktiyuk
7.72
śarīragā tvagapyevaṃ śaktā'bhūt sparśaje sukhe
ratau prajātāvānande copasthaḥ śaktimānabhūt
7.73
krīḍā cotthāpanaṃ vīryamokṣaścetyuktamidaṃ trayaṃ
dhyeye jñeye ca kāmyādau cittaṃ śaktamabhūt khalu
7.74
sarvendriyeṣu prajñāyā abhimāno'vadhāryatāṃ
anvayavyatirekābhyāmudāhāryo'khileṣvasau
7.75
prajñayā vācamāruhya jīvo nāmāni vakti ca
anyacitto'bhavaṃ tena nāvocamiti cocyate
7.76
vakṣyāmītyabhimāno'yaṃ vāgāroha itāryate
dhyāsyāmītyabhimānāttu cittārohastathā bhavet
7.77
abhimāno'pi dhīvṛttiḥ sāpi pūrvaṃ bhavedatha
dhiyā dhyānādirityekā dhīḥ kramātkurute dvayaṃ
7.78
yathā prāṇe jagatsarvaṃ layotpattyorvyavasthitaṃ
prajñāyāṃ ca tathā sarvaṃ sthitikāle vyavasthitaṃ
7.79
prajñāprāṇau tato mukhyopādhī hyātmāvabodhane
taddvāreṇāvaboddhavyo jīvātmā''dau vivekinā
7.80
vācā nāmābhivadanaṃ yattatsyāt kartṛpūrvakaṃ
kriyātvātkṛṣivat kartā cāhamityabhidhīyate
7.81
śabdādiviṣaye'handhīḥ kenāpi nahi śakyate
dehendriyeṣvapi tathā madīyatvāvabhāsanāt
7.82
ānakhāgramahaṅkāro vapurvyāpyāvatiṣṭhate
cidvimbapratibimbābhyāṃ vyāpto'sau kartṛtāṃ vrajet
7.83
kriyāvāṃścetanaḥ kartā'haṅkārastādṛgucyataḥ
karttā bhūtvā'khilaiścairyāpārān kurute'khilān
7.84
jīvātmānaṃ vivicyetthaṃ cetanaṃ prāṇadhāriṇaṃ
vivicyāt paramātmānamānandaṃ śuddhacetanaṃ
7.85
pratibimbācchrutibhyāṃ bimbaṃ niṣkṛṣya sākṣiṇaṃ
brahmeti vidyātsarvasya tasminnāropitatvataḥ
7.86
cakrasyāreṣvāśritā syānnemirnābhāvarāstathā
aceṣu viṣayāstānī cātmani prāṇalacite
7.87
ceṣṭākalpana hetutvātprāṇe dhīkalpanasya ca
hetutvena bhavetprajñā tataścānanda eva hi
7.88
parapremāspadatayā sarveṣāṃ yo vibhātyasau
nityānandaḥ parātmā syājjarāmaraṇavarjanāt
7.86-2
na puṇyena bhaveddevo na pāpena paśurbhavet
cicchāyāvānahaṅkāra eva syātpuṇyapāpabhāk
7.60-2
tadīye puṇyapāpe dve dehasye ca jarāmṛtau
svātmanyāropayenmūḍhastato devādijanmabhāk
7.81-2
ārope bādhite bodhātkarma syāddagdhabījavat
tato janmāṅkuro nāsti nirlepe paramātmani
7.82-2
kāryopādherabhāve'pi kāraṇopādhimattvataḥ
karmī syāditi ceddoṣaḥ karmādhyakṣo na karmakṛt
7.83-2
kārayitvā puṇyameṣa kartāraṃ svargamāpayet
pāpaṃ tu kārayitvā taṃ narakaṃ prāpayedasau
7.84-2
parjanyavat prerakatvānnāsya vaiṣamyamāpatet
vrīhyādīn bahudhā vṛṣṭirvāpayedviṣamāpi no
7.65-2
uttamādhamabhāvo'tra tattadvījena kāritaḥ
tāratamyaṃ ca jīveṣu svasvavāsanayā kṛtaṃ
7.66-2
mātṛvatpālayellokaṃ śikṣayetpitṛvatprabhuḥ
svāmī syādrājavat so'yaṃ mamātmetyavagamyatāṃ
7.87-2
māyopādhau sthite tasya mithyātvaṃ budhyate tataḥ
saṃsārī jīvavanneśaḥ syānandaikaraso hyayaṃ
7.68-2
akhaṇḍaikarasānando mukto'yaṃ svātmadṛṣṭitaḥ
saṃsāradṛṣṭyā sarveśa iti viddhi pratarddana
7.69-2
indrānugrahataḥ so'bhūt kṛtakṛtyaḥ pratarddanaḥ
etannākhyānatastuṣyādvidyātīrthamaheśvaraḥ
7.69-2.p1
iti śrīvidyāraṇyamuniviracite 'nubhūtiprakāśe kauṣītakyupaniṣadvivaraṇe pratarddanavidyākhyo'ṣṭamo'dhyāyaḥ || 8
Linked texts (3)
- Kaiṣītaki — Sanskrit
- Anubhūtiprakāśa (Sāyaṇācārya) — Sāyaṇācārya, Sanskrit
- Anubhūtiprakāśa (Mādhava) — Mādhava, Sanskrit