Kaushitakopanishad 8
Kauṣītakopaniṣad 8
- Language
- Sanskrit
8.1
rājā bālākye prāha viprāya brahmavedanaṃ
kauṣītakyākhyaśākhāyāmatra spaṣṭīkaromi tat
8.2
dṛpto bālākiraparabrahmavit sa kadācana
ajātaśatruṃ kāśyeśaṃ bubodhayiṣurāgataḥ
8.3
rājan bubhutsave tubhyaṃ paraṃ brahma bravāṇyahaṃ
ityuktvādityapuruṣaṃ brahmopāsyetyavocata
8.4
rājā nivāryya taṃ prāha phalaṃ dhyeyaguṇānapi
evaṃ pañcadaśa brahmāṇyathacāsāvavocata
8.5
candre vidyuti meghe khe vāgvāvagnau jale'pi ca
ādarśe śravaṇe gantṛśabde chāyākṛtāvapi
8.6
dehe khapne dakṣiṇe'kṣiṇyapi vāme 'bravītkramāt
sarvatra rājā pratyukto viprastūṣṇīmavasthitaḥ
8.7
paraṃ brahma vadiṣyāmītyuktistva mṛṣā'bhavat
jagataḥ puruṣāṇāñca kartṛ brahmeti budhyatāṃ
8.8
bālākiḥ paravidyārtha rājānamupasannavān
rājā nāṅgīcakāraitat svajāteradhamalataḥ
8.6-2
gurutvaṃ nāsti me tubhyaṃ brahma vijñāpayāmyahaṃ
ityuktā pāṇinā vipramādāyāntaḥpuraṃ gataḥ
8.10
sūtrātmaiva paraṃ brahma prāṇo jīva itīdṛśaḥ
bālākervismayastasya vyāvṛttyai suptamāgatau
8.11
suṣupte puruṣe prāṇo na līnaścakṣurādivat
jīvaścet pratibudhyeta samāhūtaḥ svanāmabhiḥ
8.12
iti matvāṅhayatprāṇaṃ śāstroktaistasya nāmabhiḥ
nottasthau sa pumān kintu śiṣya evāca pūrvavat
8.13
yaṣṭā'sau tāḍitaḥ suptaḥ samuttasthau tvarānvitaḥ
yathā bhasmāvṛto vahnirvāyunā jvālyate tathā
8.14
prāṇo nātmā bodhahīno ghaṭavadyastu budhyate
indriyaiḥ sahito bhoktā jīvo'sau cetanatvataḥ
8.15
dvā suparṇeti mantreṇa cetanī dvāvudīritau
tayoranyataro bhoktā'naśnannanyaḥ prakāśate
8.16
cicchāyāvānahaṅkāro vyāpno jāgaraṇe pumān
indriyairviṣayān bhuṅkte taṃ bhoktāramabudhyata
8.17
prāṇātmavādyasau bhoktṛbodhenaivātivismitaḥ
buddhaṃ brahmeti santuṣṭo nānyatpraṣṭumapekṣate
8.18
jñāpayiṣye'hamityevaṃ rājñā tasmai pratiśrutaṃ
śiṣṭaṃ bodhayituṃ tasmātsvayaṃ praśnaṃ cakāra saḥ
8.18-2
mandadhīrapi yaḥ śrotā śraddhālurvinayānvitaḥ
apṛṣṭenāpi vaktavyā tasmai vidyeti śāstradhīḥ
8.20
yo bhoktā'cetayitaḥ so'yaṃ kā'śayiṣṭa purā kva vā
abhūccharīrahitā suptiḥ kuto vā''gādayaṃ punaḥ
8.21
bālākinā na vijñātamidaṃ sarvamiti svayaṃ
niścitya citayasyāsya nirṇayaṃ spaṣṭamabravīt
8.22
hṛdayaṃ kamalākāraṃ dehamadhye'styadhomukhaṃ
nāḍyastasmādvinirgatya prāpnuvantyakhilaṃ vapuḥ
8.23
ahaṅkāropādhirātmā jīvo bhūtvā hṛdi sthitaḥ
nāḍībhiḥ prasṛtaiḥ so'kṣairjānan jāgaraṇe sthitaḥ
8.24
vāhyabhogapradaṃ karma yadā kṣīṇaṃ tadā punaḥ
vāsanābhogade karmaṇyudbuddhe svapnabhāgbhavet
8.25
svapnaṃ nāḍīṣvavekṣyātha karmaṇo'syāpi saṅkṣayāt
hṛdi saṅkocamāpnoti sā suṣuptiritīryate
8.26
nāḍīmūlāni hṛtyagre purītaddeṣṭite 'vasan
yāni teṣu praviśyāntarlīyate paramātmani
8.27
paramātmā svataḥ pūrṇaḥ saccidānandalakṣaṇaḥ
so'haṅkāraparicchinno jīvatvāropavān bhavet
8.28
ajñānakāryo'haṅkāro'vasthitaḥ phalabhuktaye
phalade karmaṇi kṣīṇe līyate'sau svakāraṇe
8.28-2
pūrgenaikamavāpnoti paricchinno yathā ghaṭe
naṣṭe tadākāśa aikyaṃ vibhutā mahatā vrajet
8.30
yadā na kañcana svapnaṃ paśyet suptastadākhilaṃ
viṣayendriyajātaṃ yattat prāṇe pravilīyate
8.31
prāṇaśabdo vāyumāha paramātmānamapyasau
praklṛṣṭaceṣṭāhetutvamubhayatrāpi vidyate
8.32
vāyau śvāsakriyā sarvasṛṣṭistu paramātmani
dṛṣṭibhedādvayoścācalyo vaktuṃ hi śakyate
8.33
suptasyācalyaḥ prāṇavāyāviti taṭasthadhīḥ
advaite dvaitavilayaṃ manyate supta utthitaḥ
8.34
suptābhiprāyamāśritya parātmani jagallayaḥ
śrutyoktastena pūrvoktapraśnayoruttaraṃ bhavet
8.35
kaiṣo'śayiṣṭa kuceyaṃ suptistaceottaraṃ kramāt
parātmanyaśayiṣṭā'bhūdajñāne suptirityadaḥ
8.36
paricchinnasya pūrkhātmatādātmyaṃ śayanaṃ bhavet
sāhaṅkārasya jagato vilayaḥ suptirucyate
8.37
kuta āgāditi praśnasyottaraṃ dṛśyatāmidaṃ
ajñānenāvṛtāt pūrṇādāgacchati parātmanaḥ
8.38
yadā prabudhyate suptastadā'gnervisphuliṅgavat
prāṇā yathāyathaṃ tasmājjāyante paramātmanaḥ
8.39
prāṇābhimānidevānāmanyādīnāṃ janastataḥ
lokānte viṣayā añcaiste devebhyaḥ samudgatāḥ
8.40
sarvasādhāraṇaḥ sarga ekaḥ prātisviko 'paraḥ
ākāśādikramādādyaḥ prāṇādikramato 'paraḥ
8.41
sarveṣāṃ prāṇināṃ karmakṣaye syāt pralayo mahān
punaḥ karmodbhave teṣāṃ syātsvāśātsṛṣṭirīśvarāt
8.42
ekasya karmaṇi kṣīṇe layaḥ syāt suptināmabhṛt
punaḥ karmodbhave tasya sṛṣṭiḥ syājjāgarābhidhā
8.43
advaitatattvabodhāya sṛṣṭiḥ sarvatra kathyate
alpā sā mahatī vā'stu sadvaitaṃ vibudhyate
8.44
prauḍhasya rājagṝhasya dvāraṃ syāt purato mahat
pṛṣṭhato'ntaḥpuradvāraṃ coradvārākhyamalpakaṃ
8.45
mahādvāreṇa sahasā durlabhaṃ rājadarśanaṃ
janasammardabāhulyād dārāṇāñca bahutvataḥ
8.46
alpadvāre svāmibhakto haṭhādrājānamīkṣate
dṛṣṭisṛṣṭyā'nubhūtyarthī vettyātmānaṃ tathā haṭhāt
8.47
mahāsṛṣṭyā tatpadārthamādau jñātvā tathā punaḥ
tvaṃpadārthaṃ śodhayitvā vākyādbodho vilambate
8.48
tasmādihājātaśatrurbālākera vilambataḥ
pratyagbrahmātmabodhārthaṃ dṛṣṭisṛṣṭimavocata
8.49
suptāvāsīdyadajñānamahaṅkāralayo'tra hi
so'haṅkāraḥ karmabhogakāle syātpunarudgataḥ
8.50
tenāvacchinna ātmāpi kartā bhoktāpi pūrvavat
bhokturātmana utpannaṃ bhogasādhanamindriyaṃ
8.51
indriyaprerako devānugrahaḥ srata udgataḥ
acetyo'nugrahotebhyo lokā bhānti samudgatāḥ
8.52
seyaṃ prātītikī sṛṣṭisañjātā tataḥ svayaṃ
jagatkartā parātmeti caṇādbālo'pi budhyate
8.53
īśvaro mahimopetaḥ so'pyanya iti vāsanā
dhīmatāṃ ciramārūḍhā viyadādikramastataḥ
8.54
kiṃ bahuktyā'stu yā kācit sṛṣṭiḥ sā māyikī tataḥ
ahitīyānanda ātmā suṣuptāvanubhūyate
8.55
ahaṅkāro māyiko yastadavacchinnacetanaḥ
ātmā jāgaraṇe kṛtsnaṃ manasā vyāpyathādapuḥ
8.56
gūḍho'gniraraṇau vyāpī tathā suptau citirvapuḥ
vyāpnotyavicayā gūḍhā jāgare curavat sthitā
8.57
nāpitasya curādhāne spṛṣṭā bhānti pṛthak curāḥ
cacurādiṣu cillīnāḥ spṛṣṭā bhānti pṛthaktathā
8.58
sarve'pi karaṇātmānaḥ karcātmānamimaṃ sadā
anusṛtyaiva tiṣṭhanti śreṣṭhinaṃ svajanā iva
8.58-2
putramitrādibhiḥ svīyaiḥ sārdhaṃ śreṣṭho dhanau sadā
bhuṅkte te'pi tadiṣṭārthaṃ kurvanto bhojayanti taṃ
8.60
evaṃ jīvaḥ svakīyaistaiḥ sārdhaṃ śabdādikān sadā
bhuṅkte'cāṇi ca śabdādīn gṛhṇanti svāmituṣṭaye
8.61
yatra tiṣṭhati bhoktāsau suptau jāgaraṇe punaḥ
yasmādudeti so'dvaitaḥ paramātmeti budhyatāṃ
8.62
itthamadvaitabodhārthamahaṅkāre pareśvaraḥ
sūryyasvapratibimbo'bhūditi śrutyantare śrutaṃ
8.63
yāvadadvaitamātmānamindro naiva vijñāttivān
asurā bahirantaḥsthāstāvadabhyabhavannimaṃ
8.64
bahiḥṣṭhā asurāḥ kharge sthitamenaṃ babādhire
āntarā asurāścitte kāmādyā duḥkhadāyinaḥ
8.65
yadā vijñāvātmānamasurātnakhilāṃstadā
hatvā jayena devānāṃ śraiṣṭhyaṃ svārājyamāptavān
8.66
ajātaśatrutāmemi jātabrahmātmabodhataḥ
antarbahirvā kaḥ śatrumama sarvātmadarśinaḥ
8.67
brahmādyāḥ sthāvarāṃtā ye prāṇino mama te vapuḥ
kāmakrodhādayo doṣā jāyeranme kuto'nyataḥ
8.68
asurāṇāṃ svātmatāptāvasuratvaṃ hataṃ bhavet
ayameva jayastasya deveṣu śreṣṭhatā tataḥ
8.69
advaitamaparādhīnaṃ kharāṭ svāttena tattvavit
ātmānaṃ bodhayitvaiṣāmadhipo'dhikapālanāt
8.70
naitadindrasya māhātmyaṃ kintu jñānasya tattvataḥ
anyo'pyadvaitamātmānaṃ vetti cedindravadbhavet
8.71
ajātaśatrurbālākiṃ vipramityamabūbudhat
tathaivottamatāgarvaṃ tyaktvā 'jānīta buddhimān
8.72
vidvānapyupasannāya dadyādvidyāṃ mahādarāt
deyātnābhyāṃ svabhāvaṃ taṃ vidyātīrthamaheśvaraḥ
Linked texts (3)
- Kaiṣītaki — Sanskrit
- Anubhūtiprakāśa (Sāyaṇācārya) — Sāyaṇācārya, Sanskrit
- Anubhūtiprakāśa (Mādhava) — Mādhava, Sanskrit