Kena Upanishad 3.12
Kenaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 3.12
- Language
- Sanskrit
3.12
sa tasminnevākāśe striyamājagāma
bahuśobhamānāmumāṃ haimavatīm | tāṃ hovāca
kimetadyakṣamiti ||
3.12.p1
[ indrasya yakṣasamīpagamanam, yakṣatirodhānam lakṣmyā saha saṃvādaḥ ]
3.12.p2
pra.dī. - athendramabruvan, maghavan ityārabhya tathetyabhyadravat ityantaṃ pūrvavadarthaḥ | idi paramaiśvarye (dhā.pā.63) iti dhātoḥ paramaiśvaryaviśiṣṭaḥ indraḥ iti; tam abruvan | mahyate pūjyata iti maghavā; sarvalokapūjya iti | maghavan! iti saṃbodhanam | maha-pūjāyām iti (dhā.pā.730) dhātuḥ | tasmāt - etādṛśagarvaviśiṣṭendrasakāśāt, yadvā, indraḥ etādṛśagarvaviśiṣṭaḥ iti hetorvā | tadbrahma tirodadhe - antardhānaṃ gatam | agnivāyvoriva indrasyāpi garvabhaṅgo mābhūt iti kṛpayā antardhānaṃ gatamiti bhāvaḥ | saḥ - indraḥ, tasminnevākāśe sthitaḥ , yasmin yakṣarūpaṃ brahma asti, tasminnākāśa ityarthaḥ | yadvā - tasminnevākāśe yakṣasthitākāśe; prādurbhūtām iti śeṣaḥ | haimavatīm1 hiraṇyavikārabhūṣaṇavatīm; ata eva bahuśobhamānāṃ mām - lakṣmīrūpāṃ puruṣakārabhūtāṃ striyam u - tadu candramā (tai.nā.7 ) itivat sthānapramāṇāt2 ukāra evakārārthakaḥ | lakṣmīṃ puruṣakāratve dhṛtavanto varānana (?) iti | mama saṃśayanivartakī iyameveti ājagāma - āgatavān ityarthaḥ | jijñāsyaṃ pṛcchati tām - ityādinā | tām - puruṣakāratve prasiddhāṃ lakṣmīṃ nityānapāyinīm uvāca, ha iti prasiddhau | kimetadyakṣamiti - etadyakṣasvarūpaṃ kim - kīdṛśam? ityuvāca iti purveṇānvayaḥ |
3.12.p3
[ umāvirbhāvaḥ indrasya yakṣaviṣayaka praśnaśca ]
3.12.p4
pra.- tasmāttirodadhe | tasmāt maghonassannidheḥ, etasya garvabhaṅgo mā bhūditi tirohitam abhavat ityarthaḥ | tasminnevākāśo striyamājagāma bahuśobhamānām umāṃ2 haimavatīm3 | tāṃ hovāca kimetadyakṣamiti | tasminneva pradeśe himavatputrīṃ bahubhirābharaṇaiḥ śobhamānāṃ pārvatīṃsarvajñāmindrānugrahāya4 prādurbhūtāṃ dṛṣṭvā tatsamīpamāgatya, iyaṃ sarvaṃ jānāti iti manyamānaḥ, kimetat yakṣamiti papraccha ityarthaḥ |
3.12.p5
[ yakṣatirodhānam ]
3.12.p6
ā.bhā. - atha - vigatagarvasya yakṣadeśāt parāvṛttasya vāyoḥ yakṣā'vijñānāvabodhakavacanaśravaṇānantaram, devāḥ indram - devarājam abruvan - uktavantaḥ | he madhavan - indra, etat vijānīhi kimetadyakṣamiti | purvavadvyakhyā kāryā | devaiḥ nivedito devendraḥ tatheti - bhavaduktaṃ kariṣyāmi iti uktavān | evamuktvā mahendraḥ tat - yakṣam abhyadravat - (yakṣa) samīpaṃ gatavāt | indrasya āgamanānantaraṃ tasmāta - indrāt tirodadhe - antarhitam abhūt; tadyakṣarūpam iti śeṣaḥ |
3.12.p7
yadvā - tasmāt - yasmin pradeśe yakṣarūpaṃ brahma pūrvaṃ dṛśyamānam āsīt, tasmāt pradeśāt tirodadhe - antardhānaṃ cakāra yakṣarūpam ityarthaḥ | indro hi devarājaḥ , nāsya mānabhaṅgaḥ vahnivāyvoriva bhavatu iti vicāyaiva antardhānamājagāma iti bhāvaḥ |
3.12.p8
[ yakṣaviṣayakajijñāsā ]
3.12.p9
saḥ - indraḥ tasminneva - pūrvaṃ yakṣādhiṣṭhite eva ākāśe - avakāśapradeśe, yakṣarūpaṃ kva gatam? ityādi vimṛśan vismitamanāḥ san tasthau iti śeṣaḥ | tataḥ kiyati kāle prādurbhūtā strī yakṣeṇa indrasya anugrāhārthaṃ preṣitā | dṛṣṭvā ta tām striyam ājagāma - tatsamīpaṃ gatavān indraḥ yakṣasya vṛttaṃ praṣṭukāmaḥ | āgatya ca bahuśobhamānām - adhikakantimatīm,
3.12.p10
haimavatīm - himavato nagādhirājasya putrīm, umām - umābhidhānām uvāca - savinayaṃ pṛṣṭavān | ha - niścaye | kimetadyakṣamiti atra pradeśe purvam asmābhirapi dṛśyamānam, idānīṃ ca antarbhūtam etadyakṣarūpaṃ kim - deveṣu katamat? iti |
3.12.p11
[ yakṣatirobhāvaḥ ]
3.12.p12
su. - athendramabruvan - atha - sarve devā devarājamabruvan | maghavan! kimetadyakṣam ? iti vijānīhi iti | tatheti uktvā tadabhyadravat | indrasya mānabhaṅgo mā bhūditi brahma svayaṃ tasmāt - indrāt. deśādvā; tirodadhe - antarhitamabhūt |
3.12.p13
[ indraprārthanā ]
3.12.p14
sa.- indraḥ tasminnevākāśe - prāgyakṣādhiṣṭhita eva pradeśe; āvirbhūtām iti śeṣaḥ | bahuśobhamānām - himavatputrīm umām, ājagāma - dṛṣṭvā tatsannidhimāgacchat iti bhāvaḥ | āgatya kimetadyakṣamiti - savinayaṃ tām uvāca - apṛcchata iti bhāvaḥ |
3.12.p15
tṛtīyakhaṇḍaḥsamāptaḥ
Linked texts (1)
- Kenopaniṣad — Sanskrit