Pramāṇa · Search · About · API

Kena Upanishad 3.12

Kenaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 3.12

Language
Sanskrit

3.12

sa tasminnevākāśe striyamājagāma
bahuśobhamānāmumāṃ haimavatīm | tāṃ hovāca
kimetadyakṣamiti ||

3.12.p1

[ indrasya yakṣasamīpagamanam, yakṣatirodhānam lakṣmyā saha saṃvādaḥ ]

3.12.p2

pra.dī. - athendramabruvan, maghavan ityārabhya tathetyabhyadravat ityantaṃ pūrvavadarthaḥ | idi paramaiśvarye (dhā.pā.63) iti dhātoḥ paramaiśvaryaviśiṣṭaḥ indraḥ iti; tam abruvan | mahyate pūjyata iti maghavā; sarvalokapūjya iti | maghavan! iti saṃbodhanam | maha-pūjāyām iti (dhā.pā.730) dhātuḥ | tasmāt - etādṛśagarvaviśiṣṭendrasakāśāt, yadvā, indraḥ etādṛśagarvaviśiṣṭaḥ iti hetorvā | tadbrahma tirodadhe - antardhānaṃ gatam | agnivāyvoriva indrasyāpi garvabhaṅgo mābhūt iti kṛpayā antardhānaṃ gatamiti bhāvaḥ | saḥ - indraḥ, tasminnevākāśe sthitaḥ , yasmin yakṣarūpaṃ brahma asti, tasminnākāśa ityarthaḥ | yadvā - tasminnevākāśe yakṣasthitākāśe; prādurbhūtām iti śeṣaḥ | haimavatīm1 hiraṇyavikārabhūṣaṇavatīm; ata eva bahuśobhamānāṃ mām - lakṣmīrūpāṃ puruṣakārabhūtāṃ striyam u - tadu candramā (tai.nā.7 ) itivat sthānapramāṇāt2 ukāra evakārārthakaḥ | lakṣmīṃ puruṣakāratve dhṛtavanto varānana (?) iti | mama saṃśayanivartakī iyameveti ājagāma - āgatavān ityarthaḥ | jijñāsyaṃ pṛcchati tām - ityādinā | tām - puruṣakāratve prasiddhāṃ lakṣmīṃ nityānapāyinīm uvāca, ha iti prasiddhau | kimetadyakṣamiti - etadyakṣasvarūpaṃ kim - kīdṛśam? ityuvāca iti purveṇānvayaḥ |

3.12.p3

[ umāvirbhāvaḥ indrasya yakṣaviṣayaka praśnaśca ]

3.12.p4

pra.- tasmāttirodadhe | tasmāt maghonassannidheḥ, etasya garvabhaṅgo mā bhūditi tirohitam abhavat ityarthaḥ | tasminnevākāśo striyamājagāma bahuśobhamānām umāṃ2 haimavatīm3 | tāṃ hovāca kimetadyakṣamiti | tasminneva pradeśe himavatputrīṃ bahubhirābharaṇaiḥ śobhamānāṃ pārvatīṃsarvajñāmindrānugrahāya4 prādurbhūtāṃ dṛṣṭvā tatsamīpamāgatya, iyaṃ sarvaṃ jānāti iti manyamānaḥ, kimetat yakṣamiti papraccha ityarthaḥ |

3.12.p5

[ yakṣatirodhānam ]

3.12.p6

ā.bhā. - atha - vigatagarvasya yakṣadeśāt parāvṛttasya vāyoḥ yakṣā'vijñānāvabodhakavacanaśravaṇānantaram, devāḥ indram - devarājam abruvan - uktavantaḥ | he madhavan - indra, etat vijānīhi kimetadyakṣamiti | purvavadvyakhyā kāryā | devaiḥ nivedito devendraḥ tatheti - bhavaduktaṃ kariṣyāmi iti uktavān | evamuktvā mahendraḥ tat - yakṣam abhyadravat - (yakṣa) samīpaṃ gatavāt | indrasya āgamanānantaraṃ tasmāta - indrāt tirodadhe - antarhitam abhūt; tadyakṣarūpam iti śeṣaḥ |

3.12.p7

yadvā - tasmāt - yasmin pradeśe yakṣarūpaṃ brahma pūrvaṃ dṛśyamānam āsīt, tasmāt pradeśāt tirodadhe - antardhānaṃ cakāra yakṣarūpam ityarthaḥ | indro hi devarājaḥ , nāsya mānabhaṅgaḥ vahnivāyvoriva bhavatu iti vicāyaiva antardhānamājagāma iti bhāvaḥ |

3.12.p8

[ yakṣaviṣayakajijñāsā ]

3.12.p9

saḥ - indraḥ tasminneva - pūrvaṃ yakṣādhiṣṭhite eva ākāśe - avakāśapradeśe, yakṣarūpaṃ kva gatam? ityādi vimṛśan vismitamanāḥ san tasthau iti śeṣaḥ | tataḥ kiyati kāle prādurbhūtā strī yakṣeṇa indrasya anugrāhārthaṃ preṣitā | dṛṣṭvā ta tām striyam ājagāma - tatsamīpaṃ gatavān indraḥ yakṣasya vṛttaṃ praṣṭukāmaḥ | āgatya ca bahuśobhamānām - adhikakantimatīm,

3.12.p10

haimavatīm - himavato nagādhirājasya putrīm, umām - umābhidhānām uvāca - savinayaṃ pṛṣṭavān | ha - niścaye | kimetadyakṣamiti atra pradeśe purvam asmābhirapi dṛśyamānam, idānīṃ ca antarbhūtam etadyakṣarūpaṃ kim - deveṣu katamat? iti |

3.12.p11

[ yakṣatirobhāvaḥ ]

3.12.p12

su. - athendramabruvan - atha - sarve devā devarājamabruvan | maghavan! kimetadyakṣam ? iti vijānīhi iti | tatheti uktvā tadabhyadravat | indrasya mānabhaṅgo mā bhūditi brahma svayaṃ tasmāt - indrāt. deśādvā; tirodadhe - antarhitamabhūt |

3.12.p13

[ indraprārthanā ]

3.12.p14

sa.- indraḥ tasminnevākāśe - prāgyakṣādhiṣṭhita eva pradeśe; āvirbhūtām iti śeṣaḥ | bahuśobhamānām - himavatputrīm umām, ājagāma - dṛṣṭvā tatsannidhimāgacchat iti bhāvaḥ | āgatya kimetadyakṣamiti - savinayaṃ tām uvāca - apṛcchata iti bhāvaḥ |

3.12.p15

tṛtīyakhaṇḍaḥsamāptaḥ

Linked texts (1)