Kena Upanishad 4.2

Kenaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 4.2

Language: Sanskrit

4.2

svakṛtavijayanimittaṃ yat pūrvamamahīyadhvaṃ tadadhunā tyajata; svavijayanimittaṃ garvaṃ muñjateti bhāvaḥ | tataḥ ha - niścayena eva - tasmādumāvākyādeva brahma vidāñcakāra - yadetat yakṣarūpamāsīt, tat brahmaiva yakṣarūpeṇa āvirbhūtam āsīt iti jñātavān | indra iti śeṣaḥ |
[ brahmakartṛkaḥ asuravijayaḥ ]
sā - umā, indreṇa pṛṣṭā satī brahmeti - etadyakṣasvarūpamāvirbhūtaṃ brahma ityuvāca | evamuktvā idamapi uvāca | brahmaṇaḥ etadvijaye - brahmakartṛke asminvijaye yūyaṃ mahīyadhvam - mahimānaṃ prāpnuta | na asmākaṃ vijayaḥ; api tu asmadantaryāmiṇa evā'yam iti mahimānaṃ prāpnuta1; asmākamevāyaṃ vijayaḥ ityabhimānaṃ tyajata, iti bhāvaḥ | tato ha vai - tadānīmeva, brahmeti vidāñcakāra|
tasmādvā ete devā atitarāmivānyān devān;
yadagnirvāyurindraḥ | te hyenannediṣṭhaṃ paspṛśuḥ |
te (sa) hyenat prathamo vidāñcakāra brahmeti ||

4.2.p1

[ devatāsu agnivāyvindraṇām utkṛṣṭatvapratipādanam ]

4.2.p2

pra.dī.- tasmādvā iti | vā śabdaḥ evakārārthakaḥ | tasmādeva hetoḥ, parabrahmasamīpagamanatatsaṃvādādisambandhahetoḥ | ete devāḥ- agnivāyvindrādevāḥ anyān devān atitarāmiva - yogyatābhiḥ atikrāntā eva | yat - yasmāddhetoḥ te - pūrvoktāḥ agnirvāyurindraḥ |

4.2.p3

enannediṣṭham | enat - etatparaṃbrahmaṇo nediṣṭham - samīpaṃ paspṛśuḥ- spṛṣṭavantaḥ | te hi - indrādayo hi etat - yakṣarūpam, prathamaḥ - ādau brahmeti vidāñcakāra - paraṃ brahmeti viduḥ |

4.2.p4

[ agnivāyvindrāṇām atiśāyitvam ]

4.2.p5

pra.- tasmādvā ete devā atitarāmivānyān devān, yadagnirvāyurindraḥ | te hyenannediṣṭhaṃ paspṛśuḥ | te hyenat prathamo vidāñcakāra brahmeti - tasmādeva hetoḥ eta evāgnivāyvindrāḥ itarān devān atiśerata iva | iva śabdaḥ evārthaḥ | atiśerata eva ityarthaḥ | yasmāddhetoḥ nediṣṭham2 samīpe vartamānaṃ tat brahma. paspṛśuḥ - dṛṣṭavantaḥ, yataśca hetoḥ prathamo vidāñcakāra - prathamāssanto brahmeti vidāñcakruḥ3; ata evaite devatāntarāpekṣayā agnivāyvindrāḥ atiśayitavantaḥ4 ityarthaḥ |

4.2.p6

vacanavyatyayaḥ5 chāndasaḥ6 |

4.2.p7

[ varuṇādyapekṣayā agnyādīnām ādhikyam ]

4.2.p8

ā.bhā.- vai iti niścaye | tasmādvai - tasmādeva, ete - agnivāyumahendrāḥ yato hetoḥ agniḥ vāyuśca yakṣarūpeṇa brahmaṇā saṃvādaṃ cakratuḥ, indraśca umāvākyāt niścayaṃ prāptavān, tasmāt hetoḥ anyān varuṇakuberādīn devān atitarāmiva atiśayena atikramyeva vartante iti śeṣaḥ; varuṇādidevebhyaḥ agnivāyumahendrāḥ mahimnā adhikā ityarthaḥ | iva iti nipātaḥ evārthaḥ, anartho7 vā atra bodhyaḥ | ke te devāḥ ? ityatrāha - yadagnirvāyurindraḥ yacchabdaḥ pratyekamanveti | yaḥ agniḥ yo vāyuḥ yaḥ indraḥ ityarthaḥ | chāndasaḥ yat ityatra liṅgavyatyayaḥ | te - agnīndravāyavaḥ hi niścayena etat - yakṣarūpeṇāvasthitaṃ brahma nediṣṭham - atiśayasamīpaṃ paspṛśuḥ- tatsamīpaṃ gatā ityarthaḥ |

4.2.p9

[ agnivāyvindrāṇāṃ brahmajñānaviṣaye vivekaḥ ]

4.2.p10

yadvā - paspṛśuḥ- parāmarśaṃ kṛtavantaḥ; yadvā paspṛśuḥ sparśaṃ kṛtavantaḥ; sa ca sparśaḥ agnivāyvoḥ samīpagamanayakṣasaṃvādarūpaḥ; indrasya tu samīpagamana umāsaṃvādarūpaḥ | agnivāyumahendrāṇām itaradevāpekṣayā

Linked texts (1)

Kenopaniṣad — Sanskrit