Kena Upanishad 4.3
Kenaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 4.3
- Language
- Sanskrit
4.3
adhikamahimatve kāraṇāntaramāha - te - agnivāyumahendrāḥ hi yasmāt enat - brahma prathamaḥ - chāndasaḥ liṅgavyatyāsaḥ | prathamam itaradevāpekṣayā pūrvam ityarthaḥ | vidāñcakāra - chāndasaḥ vacanavyatyāsaḥ | vidāñcakruḥ - jñātavantaḥ | tatra indrasya devīvacanāt jñānam, agnivāyvostu indravākyāditi vivekaḥ |
[ deveṣu agnivāyvindrāṇāṃ śreṣṭhatā ]
su.- yat iti pratyekaṃ sambadhyate liṅgavyatyayaśchāndasaḥ | tasmādvā - tasmādeva ete devā anyān devān, atitarāmiva - mahimnā atiśerata ityarthaḥ | iva iti anarthakam, evārthakaṃ vā | ke te devāḥ? ityatrāha - yadagniḥ iti | yo'gniḥ yo vāyuḥ yaḥ indraḥ | kasmātte'nyebhyo atiśayitāḥ? ityatrāha - te hi - yasmāt te agnyādayaḥ, enannediṣṭham - samīpagataṃ pasparśuḥ - sparśaśca atra sannidhigamanasaṃvādādirūpaḥ sambandhaḥ | hi - yasmāt te enat - brahma, prathamaḥ -prathamam, vidāñcakāra - vidāñcakruḥ | vacanavyatyayaḥ chāndasaḥ | umāvacanena indrasya, indravākyena ca agnivāyvoḥ tatparijñānam; anye tu paścādeva vyajānanta | ime prathamaṃ vyajānan ityucyate |
tasmādvā indra'titarāmivānyān devān |
sa hyenannediṣṭhaṃ pasparśa | sa hyenat prathamo
vidāñcakāra brahmeti ||
4.3.p1
[ indrasya yogyatādhikyapradarśanam ]
4.3.p2
pra.dī.- tasmādveti | tasmādeva hetoḥ, agnyādibhyaḥ prathamam indrasya parabrahmajñānasadbhāvāddhetoḥ, indraḥ anyān sarvān devān atitarāmiva paraṃ brahma pasparśa - dadarśa ityarthaḥ | sa hi - indro hi enat - yakṣasvarūpaṃ prathamaḥ1 ādau ityarthaḥ | brahmeti vidāñcakāra - jñātavān | yadvā sa hi indro hi prathamaḥ - agryaḥ ataḥ sarvadevātiśāyīti bhāvaḥ |
4.3.p3
[ agnivāyvapekṣayā indrasya atiśāyitvam ]
4.3.p4
pra - tasmādvā indro'titarāmivānyān devān | sa hyenannediṣṭhaṃ pasparśa | sa hyenat prathamo vidāñcakāra brahmeti | agnivāyvindraṇāṃ madhye yasmādindraḥ sannihitaṃ brahma dṛṣṭavān, sarvebhyaḥ purastāt pārvatīmukhāt idaṃ brahmeti jñātavāt, ataḥ sarvātiśāyītyarthaḥ |
4.3.p5
[ indrasya sarvadevatādhikya hetuḥ ]
4.3.p6
ā.bhā.- agnivāyvapekṣayā'pi indrasyādhikamahattavaṃ sādhayati - tasmāt yakṣarūpabrahmaṇaḥ samīpadeśagāmiṣu agnivāyumahendreṣu indra eva prathamaḥ umāvākyāt brahma jñātavāt, tasmāddhetoḥ vai niścayena indraḥ anyān - svavyatiriktān agnivāyuvaruṇādīn atitarāmiva- atiśayena atikramya vartate eśvaryādinā ityarthaḥ | sa - indraḥ hi - yasmāt enat - brahma nediṣṭhaṃpasparśa - tatsamīpaṃ gatavān, umādevyāsaha brahmaviṣayakasaṃvādaṃ ca kṛtavān | anyamapi śreṣṭhatve hetumāha saḥ - indraḥ hi - yasmāt enat - brahma prathamam agnivāyubhyāṃ yakṣeṇakṛtasaṃvādābhyāmapi pūrvam umāvākyāt brahmeti vidāñcakāra - yadetat dṛṣṭaṃ yakṣasvarūpam antarhitaṃ tat brahmaiveti viditavān | sarvataḥ prathamaṃ brahmajñānaṃ indrasyaiva jātam | ataḥ indraḥ sarvebhyo devebhyo garīyān aiśvarya balabuddhyādibhiḥ iti bhāvaḥ |
4.3.p7
[ indrasya sarvaśreṣṭhatā ]
4.3.p8
su.- agnyādiṣvapi indrasya śraiṣṭhyamāha - tasmāt iti | sphuṭam | tasyaiṣa ādeśo yadetadvidyuto vyadyutadā iti,
Linked texts (1)
- Kenopaniṣad — Sanskrit