Pramāṇa · Search · About · API

Kena Upanishad 4.3

Kenaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 4.3

Language
Sanskrit

4.3

adhikamahimatve kāraṇāntaramāha - te - agnivāyumahendrāḥ hi yasmāt enat - brahma prathamaḥ - chāndasaḥ liṅgavyatyāsaḥ | prathamam itaradevāpekṣayā pūrvam ityarthaḥ | vidāñcakāra - chāndasaḥ vacanavyatyāsaḥ | vidāñcakruḥ - jñātavantaḥ | tatra indrasya devīvacanāt jñānam, agnivāyvostu indravākyāditi vivekaḥ |
[ deveṣu agnivāyvindrāṇāṃ śreṣṭhatā ]
su.- yat iti pratyekaṃ sambadhyate liṅgavyatyayaśchāndasaḥ | tasmādvā - tasmādeva ete devā anyān devān, atitarāmiva - mahimnā atiśerata ityarthaḥ | iva iti anarthakam, evārthakaṃ vā | ke te devāḥ? ityatrāha - yadagniḥ iti | yo'gniḥ yo vāyuḥ yaḥ indraḥ | kasmātte'nyebhyo atiśayitāḥ? ityatrāha - te hi - yasmāt te agnyādayaḥ, enannediṣṭham - samīpagataṃ pasparśuḥ - sparśaśca atra sannidhigamanasaṃvādādirūpaḥ sambandhaḥ | hi - yasmāt te enat - brahma, prathamaḥ -prathamam, vidāñcakāra - vidāñcakruḥ | vacanavyatyayaḥ chāndasaḥ | umāvacanena indrasya, indravākyena ca agnivāyvoḥ tatparijñānam; anye tu paścādeva vyajānanta | ime prathamaṃ vyajānan ityucyate |
tasmādvā indra'titarāmivānyān devān |
sa hyenannediṣṭhaṃ pasparśa | sa hyenat prathamo
vidāñcakāra brahmeti ||

4.3.p1

[ indrasya yogyatādhikyapradarśanam ]

4.3.p2

pra.dī.- tasmādveti | tasmādeva hetoḥ, agnyādibhyaḥ prathamam indrasya parabrahmajñānasadbhāvāddhetoḥ, indraḥ anyān sarvān devān atitarāmiva paraṃ brahma pasparśa - dadarśa ityarthaḥ | sa hi - indro hi enat - yakṣasvarūpaṃ prathamaḥ1 ādau ityarthaḥ | brahmeti vidāñcakāra - jñātavān | yadvā sa hi indro hi prathamaḥ - agryaḥ ataḥ sarvadevātiśāyīti bhāvaḥ |

4.3.p3

[ agnivāyvapekṣayā indrasya atiśāyitvam ]

4.3.p4

pra - tasmādvā indro'titarāmivānyān devān | sa hyenannediṣṭhaṃ pasparśa | sa hyenat prathamo vidāñcakāra brahmeti | agnivāyvindraṇāṃ madhye yasmādindraḥ sannihitaṃ brahma dṛṣṭavān, sarvebhyaḥ purastāt pārvatīmukhāt idaṃ brahmeti jñātavāt, ataḥ sarvātiśāyītyarthaḥ |

4.3.p5

[ indrasya sarvadevatādhikya hetuḥ ]

4.3.p6

ā.bhā.- agnivāyvapekṣayā'pi indrasyādhikamahattavaṃ sādhayati - tasmāt yakṣarūpabrahmaṇaḥ samīpadeśagāmiṣu agnivāyumahendreṣu indra eva prathamaḥ umāvākyāt brahma jñātavāt, tasmāddhetoḥ vai niścayena indraḥ anyān - svavyatiriktān agnivāyuvaruṇādīn atitarāmiva- atiśayena atikramya vartate eśvaryādinā ityarthaḥ | sa - indraḥ hi - yasmāt enat - brahma nediṣṭhaṃpasparśa - tatsamīpaṃ gatavān, umādevyāsaha brahmaviṣayakasaṃvādaṃ ca kṛtavān | anyamapi śreṣṭhatve hetumāha saḥ - indraḥ hi - yasmāt enat - brahma prathamam agnivāyubhyāṃ yakṣeṇakṛtasaṃvādābhyāmapi pūrvam umāvākyāt brahmeti vidāñcakāra - yadetat dṛṣṭaṃ yakṣasvarūpam antarhitaṃ tat brahmaiveti viditavān | sarvataḥ prathamaṃ brahmajñānaṃ indrasyaiva jātam | ataḥ indraḥ sarvebhyo devebhyo garīyān aiśvarya balabuddhyādibhiḥ iti bhāvaḥ |

4.3.p7

[ indrasya sarvaśreṣṭhatā ]

4.3.p8

su.- agnyādiṣvapi indrasya śraiṣṭhyamāha - tasmāt iti | sphuṭam | tasyaiṣa ādeśo yadetadvidyuto vyadyutadā iti,

Linked texts (1)