Pramāṇa · Search · About · API

Kena Upanishad 4.5

Kenaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 4.5

Language
Sanskrit

4.5

sarvaprakāśakam, svayamekā vidyotate, tathā tat vyadyotata | yathā ca sapadi kṣaṇenaiva alakṣitaviśeṣaṃ1 tirobhavati tathā tirobhūtaṃ iti bhāvaḥ | ā iti prasiddhau it ityanarthako nipātaḥ |
yadvā - cakṣurnyamīmiṣat, svārthe ṇic, nimeṣavyāpāram akarot iti yat, ayamapara upamānopadeśaḥ ityarthaḥ | itaḥ2 samuccayo'rthaḥ | yathā vidyut sahamā āvirbhūya sahasā tirobhavati, yathā ca nimeṣavyāpāraḥ pakṣmaṇoḥ saṃśleṣarūpaḥ, kṣaṇena sahasā bhūtvā sahasā'paiti, tathā brahma āvirbhūtaṃ tirobhūtaṃ ca, iti bhāvaḥ | ityadhidaivatamiti | evaṃ prakāreṇa adhidaivatam - devatāsu bāhyeṣu bhūteṣu, upamānopadeśaḥ kṛtaḥ iti bhāvaḥ |
athādhyātmam, yadeta (na) dgacchatīva ca mano na
(mano'nena) caina (ta) dupasmaratyabhīkṣṇaṃ saṅkalpaḥ ||

4.5.p1

[ brahmaṇaḥ āvirbhāvatirobhāvau manovat cañcalau ]

4.5.p2

pra.dī.- atha adhyātmam iti | atha - anantaram, adhyātmam -

4.5.p3

ātmani, dehe, adhyātmam iti dehasthadṛṣṭāntaḥ ucyate | yadetat iti yat - prasiddham etat - parabrahma prati mano gacchatīva - manogamanamiva ityarthaḥ | yathā manasaḥ brahmaviṣayīkaraṇe cirasthāyitvaṃ nāsti, tadvat yakṣarūpabrahmaṇaḥ āvirbhāvo'pi kṣaṇika eva | acirasthāyitvaṃ darśayati - na cainat iti | saṅkalpaḥ - samyak kalpyante kāmā aneneti saṅkalpaḥ - manaḥ; dhyānaviśeṣa ityarthaḥ | abhīkṣṇam - sārvakālikam | etat - paraṃ brahma nopasmarati - acarikālameva viṣayīkaroti ityarthaḥ |

4.5.p4

[ brahmadhyānānuvṛttirduḥśakā ]

4.5.p5

pra.- athādhyātmam - anantaraṃ dehastho dṛṣṭānta ucyata ityarthaḥ | yadetat gacchatīva ca manaḥ - etat brahma mano gacchatīva | brahmaviṣayakamanogamanamivetyarthaḥ | yathā manaso brahmaviṣayīkaraṇaṃ na cirasthāyi, evameva yakṣasya brahmaṇaḥ prakāśo'pi ityarthaḥ | manasā brahmaviṣayīkaraṇaṃ kṣaṇikameva; na cirānuvṛttamiti darśayati - na caitadupasmaratyabhīkṣṇaṃ saṅkalpaḥ na hi manejanita saṅkalpo dhyānaviśeṣaḥ | abhīkṣṇam - ciram etadbrahmopasmarati; na viṣayīkaroti ityarthaḥ | tataśca1 yathā brahmaṇo manasā viṣayīkaraṇaṃ na cirānuvṛttam, evaṃ yakṣasya brahmaṇaḥ2 prādurbhāvo'pi na cirānuvṛttaḥ | atra dṛṣṭāntoktivyājena brahmadhyānānuvṛttirduḥśakā iti darśitaṃ bhavati |

4.5.p6

ā.bhā.- evamadhidaivatamādeśaṃ darśayitvā adhyātmamapi ādeśaṃ darśayati adhyātmamiti |

4.5.p7

[ manodṛṣṭāntena brahmepāsanam ]

4.5.p8

atha - devatāyāṃ vidyutsvarūpāyām, upamānapradarśanānantaram adhyātmam - ātmani iti adhyātmam | ātmaśabdaḥ śarīravat śarīrāntaḥsthavācī | tathā ca śarīrāntasthe (manasi) brahmaṇa upamānopadeśaḥ tṛtīyaḥ iti adhyātmam iti vākyasyārthaḥ | anena preritaṃ manaḥ etat gacchati yat tadiva, adhyātmamupadeśaḥ ityanvayo yojyaḥ | anena preritaṃ manaḥ - manorūpamāntaramindriyam, etat - brahmaiva gacchati - viṣayīkaroti yat tadiva brahmaṇā preritasya manasaḥ brahma prati gamanamiva, yakṣarūpaṃ brahma āvirbhūtam ityupamānopadeśaḥ | yathā brahmaṇā preritaṃ manaḥ brahmaviṣayīkaroti kṣaṇam, anantaraṃ ca tato nivartate, na cirakālaparyantaṃ brahma viṣayīkartuṃ śaknoti, aticañcalatvāt, tathaiva kiñcitkālameva devānāṃ purastāt prakaṭitamabhūt | brahma prati manogamanam āvirbhūtasya yakṣarūpasya brahmaṇo viṣaye manasaḥ gamanaṃ ca, śarīre eva bhavati | ataḥ ayamupamānopadeśaḥ adhyātmam ityucyate | yena ca brahmaṇā preritaṃ manaḥ gacchati tadbrahma upāsyam iti bhāvaḥ |

4.5.p9

[ prakārāntareṇa upāsanaprakāraḥ ]

4.5.p10

yadvā - anena brahmaṇā preritaṃ manaḥ yadbrahma prati gacchatīva; vastuto na gacchati, yanmanasā na manute yenāhurmano matam (kena.1.6) iti śruteḥ; tadbrahma upāsyam ityartha ḥ |

4.5.p11

nanu - manaḥ yadi vastuto brahma na viṣayīkuryāt kathamupāsakāḥ brahmadhyānaṃ kuryuḥ ? ata āha anena ceti - anenaiva brahmaṇā aniruddhasvarūpeṇa anugṛhītaṃ sat manaḥ etat - brahma upasmarati - viṣayīkaroti abhīkṣṇam - paunaḥpunyena, bhṛśaṃ vā | tanmanaḥ kiṃ svarūpam? ityatrāha saṅkalpa iti | saṅkalpayatīti saṅkalpam, saṅkalpajanakasvarūpam ityarthaḥ | chāndasatvāt pulliṅgatā |

4.5.p12

[ mano'nugrāhakasya brahmaṇo'nusandhānam ]

4.5.p13

yadvā - nityapulliṅgasvabhāva eva saṅkalpaśabdaḥ | etena yadanugrahe brahmasmaraṇasamarthaṃ manaḥ, ananugrahe ca tadasamarthaṃ, tadbrahma upāsyam ityādeśaḥ vyākṛto bhavati | brahmātirikte'pi viṣaye brahmānugrahā'nanugrahābhyāmeva manaḥ smaraṇāsmaraṇakāri bhavatīti upalakṣaṇato'vagantavyam |

4.5.p14

[ manasa iva brahmaṇaḥ āvirbhāvaḥ kṣaṇikaḥ ]

4.5.p15

su.- athādhyātmam - atha śarīrāntarupamānopadeśaḥ kriyata ityarthaḥ | mana etat gacchatīti yat , tadiva, ityadhyātmamādeśa ityanvayaḥ | etat - brahma gacchati - viṣayīkaroti ityetat | mano brahma viṣayīkaroti iti yat tadvadityarthaḥ | yathā manaso brahmaviṣayīkaraṇaṃ na ciratarasthāyi, kintu kṣaṇamātram ; tathā brahmaṇa āvirbhāvo'yamiti bhāvaḥ | manaso brahmaṇi asthairyamevopapādayati - na caitadupasmaratyabhīkṣṇaṃ saṅkalpaḥ | saṅkalpaḥ - manaso vṛttiviśeṣaḥ, abhīkṣṇam asakṛt , avicchedeneti yāvat , etat brahma na smarati hi | co hyarthaḥ | anādiviṣayavāsanādūṣitatayā manasaḥ brahmaṇi balādyojane'pi tadīyā vṛttiḥ kṣaṇaṃ saṃśliṣya sahasaivāpasaratyanyatra iti bhāvaḥ ||

4.5.p16

[ pāṭhāntara yojanā ]

4.5.p17

mano'nena ceti pāṭhe, nanu manaso brahmaṇi ciratarāvasthānābhāve kathamupāsakānāṃ dhyānaṃ ghaṭeta ityāśaṅkāyāmāha - aneneti | saṅkalpaḥ asakṛt enat - brahma smarati iti yat , tattu anena prasannena brahmaṇā | yadyapi brahmaṇi prasanne manaso'vadhānaṃ tasmin bhavet tathāpi anādivāsanāsaṃsṛṣṭatayā prakṛtyā manaso brahmaṇi na cirāvasthānam iti ghaṭeta idamudāharaṇam iti bhāvaḥ ||

4.5.p18

[ sarvaṃ brahmapraśāsanādhīnam ]

4.5.p19

yadvā - tasyaiṣa ādeśaḥ, ādeśaḥ - praśāsanam | yadetadvidyuto vyadyutat - vidyuto vidyotanamiti yat , eṣa tasya parabrahmaṇa ādeśaḥ -

4.5.p20

ājñā | ājñāsādhyatvāt , ājñā iti nirdeśaḥ | idamupalakṣaṇaṃ vicitravyāpārāṇām | tathā ca smaraṇam -

4.5.p21

meghodayaḥ sāgarasannivṛttirindorvibhāgaḥ sphuritāni vāyoḥ |

4.5.p22

vidyudvibhaṅgo gatamuṣṇaraśmerviṣṇorvicitrāḥ prabhavanti 1māyāḥ1 |

4.5.p23

(bha.gī.bhā. 9-6) iti |

4.5.p24

[ nimeṣonmeṣādayaḥ brahmādhīnāḥ ]

4.5.p25

evaṃ vicitravyāpāramuktvā, vicitro vā syādalpo vā syāt , sarvaṃ tadājñāvaśagam | tena vinā kimapi na calatīti aiśvaryaṃ pradarśayitumāha - nyamīmiṣaditi | yacca nimiṣitaṃ tadapi tatsaṅkalpāyattamiti bhāvaḥ | evaṃ bāhyavyāpārasya tadādeśagocaratvamuktvā, āntarasyāpi tathātvamāha - atheti | etanmano gacchatīveti yat , eṣo'pi tasyā''deśa ityanvayaḥ | manaḥ svadeśādapracalitameva nānādeśāt gacchatīveti yat , tadapi tasyājñā ityarthaḥ ||

4.5.p26

mano na pracalati, atha ca gacchatīveti kim ? tadetat sphuṭayannāha - aneneti | etat - manaḥ saṅkalpo bhūtvā, saṅkalpadvāreṇa ityetat | abhīkṣṇam - asakṛt tāṃstānviṣayān smarati, idameva gacchatīveti nirdiṣṭamiti bhāvaḥ | idamapi, anena ca - anena hi brahmaṇā vidyudvibhaṅgaprabhṛticintitanimiṣitāvadhi atyāścaryam atyalpaṃ

4.5.p27

sarvameva vyāpārajātaṃ tatpraśāsanagocaramiti bhāvaḥ | tadevaṃ sthite'rthatattve, yuṣmābhiḥ asmākamevāyaṃ mahimā'smākamevāyaṃ vijaya iti na bhramitavyamiti vyañjitam ||

Linked texts (1)