Kena Upanishad 4.5
Kenaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 4.5
- Language
- Sanskrit
4.5
sarvaprakāśakam, svayamekā vidyotate, tathā tat vyadyotata | yathā ca sapadi kṣaṇenaiva alakṣitaviśeṣaṃ1 tirobhavati tathā tirobhūtaṃ iti bhāvaḥ | ā iti prasiddhau it ityanarthako nipātaḥ |
yadvā - cakṣurnyamīmiṣat, svārthe ṇic, nimeṣavyāpāram akarot iti yat, ayamapara upamānopadeśaḥ ityarthaḥ | itaḥ2 samuccayo'rthaḥ | yathā vidyut sahamā āvirbhūya sahasā tirobhavati, yathā ca nimeṣavyāpāraḥ pakṣmaṇoḥ saṃśleṣarūpaḥ, kṣaṇena sahasā bhūtvā sahasā'paiti, tathā brahma āvirbhūtaṃ tirobhūtaṃ ca, iti bhāvaḥ | ityadhidaivatamiti | evaṃ prakāreṇa adhidaivatam - devatāsu bāhyeṣu bhūteṣu, upamānopadeśaḥ kṛtaḥ iti bhāvaḥ |
athādhyātmam, yadeta (na) dgacchatīva ca mano na
(mano'nena) caina (ta) dupasmaratyabhīkṣṇaṃ saṅkalpaḥ ||
4.5.p1
[ brahmaṇaḥ āvirbhāvatirobhāvau manovat cañcalau ]
4.5.p2
pra.dī.- atha adhyātmam iti | atha - anantaram, adhyātmam -
4.5.p3
ātmani, dehe, adhyātmam iti dehasthadṛṣṭāntaḥ ucyate | yadetat iti yat - prasiddham etat - parabrahma prati mano gacchatīva - manogamanamiva ityarthaḥ | yathā manasaḥ brahmaviṣayīkaraṇe cirasthāyitvaṃ nāsti, tadvat yakṣarūpabrahmaṇaḥ āvirbhāvo'pi kṣaṇika eva | acirasthāyitvaṃ darśayati - na cainat iti | saṅkalpaḥ - samyak kalpyante kāmā aneneti saṅkalpaḥ - manaḥ; dhyānaviśeṣa ityarthaḥ | abhīkṣṇam - sārvakālikam | etat - paraṃ brahma nopasmarati - acarikālameva viṣayīkaroti ityarthaḥ |
4.5.p4
[ brahmadhyānānuvṛttirduḥśakā ]
4.5.p5
pra.- athādhyātmam - anantaraṃ dehastho dṛṣṭānta ucyata ityarthaḥ | yadetat gacchatīva ca manaḥ - etat brahma mano gacchatīva | brahmaviṣayakamanogamanamivetyarthaḥ | yathā manaso brahmaviṣayīkaraṇaṃ na cirasthāyi, evameva yakṣasya brahmaṇaḥ prakāśo'pi ityarthaḥ | manasā brahmaviṣayīkaraṇaṃ kṣaṇikameva; na cirānuvṛttamiti darśayati - na caitadupasmaratyabhīkṣṇaṃ saṅkalpaḥ na hi manejanita saṅkalpo dhyānaviśeṣaḥ | abhīkṣṇam - ciram etadbrahmopasmarati; na viṣayīkaroti ityarthaḥ | tataśca1 yathā brahmaṇo manasā viṣayīkaraṇaṃ na cirānuvṛttam, evaṃ yakṣasya brahmaṇaḥ2 prādurbhāvo'pi na cirānuvṛttaḥ | atra dṛṣṭāntoktivyājena brahmadhyānānuvṛttirduḥśakā iti darśitaṃ bhavati |
4.5.p6
ā.bhā.- evamadhidaivatamādeśaṃ darśayitvā adhyātmamapi ādeśaṃ darśayati adhyātmamiti |
4.5.p7
[ manodṛṣṭāntena brahmepāsanam ]
4.5.p8
atha - devatāyāṃ vidyutsvarūpāyām, upamānapradarśanānantaram adhyātmam - ātmani iti adhyātmam | ātmaśabdaḥ śarīravat śarīrāntaḥsthavācī | tathā ca śarīrāntasthe (manasi) brahmaṇa upamānopadeśaḥ tṛtīyaḥ iti adhyātmam iti vākyasyārthaḥ | anena preritaṃ manaḥ etat gacchati yat tadiva, adhyātmamupadeśaḥ ityanvayo yojyaḥ | anena preritaṃ manaḥ - manorūpamāntaramindriyam, etat - brahmaiva gacchati - viṣayīkaroti yat tadiva brahmaṇā preritasya manasaḥ brahma prati gamanamiva, yakṣarūpaṃ brahma āvirbhūtam ityupamānopadeśaḥ | yathā brahmaṇā preritaṃ manaḥ brahmaviṣayīkaroti kṣaṇam, anantaraṃ ca tato nivartate, na cirakālaparyantaṃ brahma viṣayīkartuṃ śaknoti, aticañcalatvāt, tathaiva kiñcitkālameva devānāṃ purastāt prakaṭitamabhūt | brahma prati manogamanam āvirbhūtasya yakṣarūpasya brahmaṇo viṣaye manasaḥ gamanaṃ ca, śarīre eva bhavati | ataḥ ayamupamānopadeśaḥ adhyātmam ityucyate | yena ca brahmaṇā preritaṃ manaḥ gacchati tadbrahma upāsyam iti bhāvaḥ |
4.5.p9
[ prakārāntareṇa upāsanaprakāraḥ ]
4.5.p10
yadvā - anena brahmaṇā preritaṃ manaḥ yadbrahma prati gacchatīva; vastuto na gacchati, yanmanasā na manute yenāhurmano matam (kena.1.6) iti śruteḥ; tadbrahma upāsyam ityartha ḥ |
4.5.p11
nanu - manaḥ yadi vastuto brahma na viṣayīkuryāt kathamupāsakāḥ brahmadhyānaṃ kuryuḥ ? ata āha anena ceti - anenaiva brahmaṇā aniruddhasvarūpeṇa anugṛhītaṃ sat manaḥ etat - brahma upasmarati - viṣayīkaroti abhīkṣṇam - paunaḥpunyena, bhṛśaṃ vā | tanmanaḥ kiṃ svarūpam? ityatrāha saṅkalpa iti | saṅkalpayatīti saṅkalpam, saṅkalpajanakasvarūpam ityarthaḥ | chāndasatvāt pulliṅgatā |
4.5.p12
[ mano'nugrāhakasya brahmaṇo'nusandhānam ]
4.5.p13
yadvā - nityapulliṅgasvabhāva eva saṅkalpaśabdaḥ | etena yadanugrahe brahmasmaraṇasamarthaṃ manaḥ, ananugrahe ca tadasamarthaṃ, tadbrahma upāsyam ityādeśaḥ vyākṛto bhavati | brahmātirikte'pi viṣaye brahmānugrahā'nanugrahābhyāmeva manaḥ smaraṇāsmaraṇakāri bhavatīti upalakṣaṇato'vagantavyam |
4.5.p14
[ manasa iva brahmaṇaḥ āvirbhāvaḥ kṣaṇikaḥ ]
4.5.p15
su.- athādhyātmam - atha śarīrāntarupamānopadeśaḥ kriyata ityarthaḥ | mana etat gacchatīti yat , tadiva, ityadhyātmamādeśa ityanvayaḥ | etat - brahma gacchati - viṣayīkaroti ityetat | mano brahma viṣayīkaroti iti yat tadvadityarthaḥ | yathā manaso brahmaviṣayīkaraṇaṃ na ciratarasthāyi, kintu kṣaṇamātram ; tathā brahmaṇa āvirbhāvo'yamiti bhāvaḥ | manaso brahmaṇi asthairyamevopapādayati - na caitadupasmaratyabhīkṣṇaṃ saṅkalpaḥ | saṅkalpaḥ - manaso vṛttiviśeṣaḥ, abhīkṣṇam asakṛt , avicchedeneti yāvat , etat brahma na smarati hi | co hyarthaḥ | anādiviṣayavāsanādūṣitatayā manasaḥ brahmaṇi balādyojane'pi tadīyā vṛttiḥ kṣaṇaṃ saṃśliṣya sahasaivāpasaratyanyatra iti bhāvaḥ ||
4.5.p16
[ pāṭhāntara yojanā ]
4.5.p17
mano'nena ceti pāṭhe, nanu manaso brahmaṇi ciratarāvasthānābhāve kathamupāsakānāṃ dhyānaṃ ghaṭeta ityāśaṅkāyāmāha - aneneti | saṅkalpaḥ asakṛt enat - brahma smarati iti yat , tattu anena prasannena brahmaṇā | yadyapi brahmaṇi prasanne manaso'vadhānaṃ tasmin bhavet tathāpi anādivāsanāsaṃsṛṣṭatayā prakṛtyā manaso brahmaṇi na cirāvasthānam iti ghaṭeta idamudāharaṇam iti bhāvaḥ ||
4.5.p18
[ sarvaṃ brahmapraśāsanādhīnam ]
4.5.p19
yadvā - tasyaiṣa ādeśaḥ, ādeśaḥ - praśāsanam | yadetadvidyuto vyadyutat - vidyuto vidyotanamiti yat , eṣa tasya parabrahmaṇa ādeśaḥ -
4.5.p20
ājñā | ājñāsādhyatvāt , ājñā iti nirdeśaḥ | idamupalakṣaṇaṃ vicitravyāpārāṇām | tathā ca smaraṇam -
4.5.p21
meghodayaḥ sāgarasannivṛttirindorvibhāgaḥ sphuritāni vāyoḥ |
4.5.p22
vidyudvibhaṅgo gatamuṣṇaraśmerviṣṇorvicitrāḥ prabhavanti 1māyāḥ1 |
4.5.p23
(bha.gī.bhā. 9-6) iti |
4.5.p24
[ nimeṣonmeṣādayaḥ brahmādhīnāḥ ]
4.5.p25
evaṃ vicitravyāpāramuktvā, vicitro vā syādalpo vā syāt , sarvaṃ tadājñāvaśagam | tena vinā kimapi na calatīti aiśvaryaṃ pradarśayitumāha - nyamīmiṣaditi | yacca nimiṣitaṃ tadapi tatsaṅkalpāyattamiti bhāvaḥ | evaṃ bāhyavyāpārasya tadādeśagocaratvamuktvā, āntarasyāpi tathātvamāha - atheti | etanmano gacchatīveti yat , eṣo'pi tasyā''deśa ityanvayaḥ | manaḥ svadeśādapracalitameva nānādeśāt gacchatīveti yat , tadapi tasyājñā ityarthaḥ ||
4.5.p26
mano na pracalati, atha ca gacchatīveti kim ? tadetat sphuṭayannāha - aneneti | etat - manaḥ saṅkalpo bhūtvā, saṅkalpadvāreṇa ityetat | abhīkṣṇam - asakṛt tāṃstānviṣayān smarati, idameva gacchatīveti nirdiṣṭamiti bhāvaḥ | idamapi, anena ca - anena hi brahmaṇā vidyudvibhaṅgaprabhṛticintitanimiṣitāvadhi atyāścaryam atyalpaṃ
4.5.p27
sarvameva vyāpārajātaṃ tatpraśāsanagocaramiti bhāvaḥ | tadevaṃ sthite'rthatattve, yuṣmābhiḥ asmākamevāyaṃ mahimā'smākamevāyaṃ vijaya iti na bhramitavyamiti vyañjitam ||
Linked texts (1)
- Kenopaniṣad — Sanskrit