Pramāṇa · Search · About · API

Madhukanda 4: atha prathamādhyāyasya saptānnānāmapañcamaṃ brāhmaṇam

Madhukāṇḍa 4

Language
Sanskrit

atha prathamādhyāyasya saptānnānāmapañcamaṃ brāhmaṇam

4.p1

ātmaivedamagra āsīt
so'kāmayata
jāyā
me
syāttayā
athāhaṃ prajāyeya
atha vittaṃ me syātkarmasādhanaṃ
sādhanaṃ karma kurvīya

4.1

yattaptānnāni medhayā tapasā'janayatpitā| ekamasya
sādhāraṇam| dve devānabhājayat| trīṇyātmane'kuruta| paśubhya
ekaṃ prāyacchat| tasminsarvaṃ pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti
yacca na| kasmāttāni na kṣīyante'dyamānāni sarvadā
yo vaitāmakṣitiṃ veda| so'nnamatti pratīkena| sa devānapigacchati sa ūrjamupajīvatīti ślokāḥ

4.2

yatsaptānnāni medhayā tapasā'janayatpiteti medhayā hi
tapasā'janayatpitā | ekamasya sādhāraṇamitīdamevāsya
tatsādhāraṇamannaṃ yadidamadyate | sa ya etadupāste na sa
pāpmano vyāvartate miśraṃ hyetat | dve devānabhājāyaditi hutaṃ ca prahutaṃ ca tasmāddevebhyo juhvati ca pra ca
juhvatyatho āhurdarśapūrṇamāsāviti | tasmānneṣṭiyājukaḥ syāt | paśubhya ekaṃ prāyacchaditi tatpayaḥ
payo hyevāgre manuṣyāśca paśavaścopajīvanti tasmātkumāraṃ
jātaṃ ghṛtaṃ vai vāgre pratilehayanti stanaṃ vā'nudhāpayantyatha vatsaṃ jātamāhuratṛṇāda iti| tasminsarvaṃ
pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca neti payasi hīdaṃ
sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca na| tadyadidamāhuḥ
saṃvatsaraṃ payasā juhvadapa punarmṛtyuṃ jayatīti na tathā
vidyādyadahareva juhoti tadahaḥ punarmṛtyumapajayatyevaṃ
vidvānsarvaṃ hi devebhyo'nnādyaṃ prayacchati| kasmāttāni
na kṣīyante'dyamānāni sarvadeti puruṣo vā akṣitiḥ sa
hīdamannaṃ punaḥ punarjanayate| yo vaitāmakṣitiṃ vedeti
puruṣo vā akṣitiḥ sa hīdamannaṃ dhiyā dhiyā janayate
karmabhiryaddhaitanna kuryātkṣīyeta ha so'nnamatti pratīkeneti
mukhaṃ pratīkaṃ mukhenetyetat| sa devānapigacchati sa
ūrjamupajīvatīti praśathaṃsā

4.3

trīṇyātmane'kuruteti mano vācaṃ prāṇaṃ tānyātmane'kurutānyatramanā abhūvaṃ nādarśamanyatramanā abhūvaṃ nāśrauṣamiti
manasā hyeva paśyati manasā śṛṇoti | kāmaḥ saṃkalpo
vicikitsā śraddhā'śraddhā dhṛtiradhṛtirhrīrdhīrbhīrityetatsarvaṃ
mana eva tasmādapi pṛṣṭhata upaspṛṣṭo manasā vijānāti yaḥ kaśca śabdo vāgeva sā| eṣā hyantamāyattaiṣā
hi na prāṇo'pāno vyāna udānaḥ samāno'na ityetatsarvaṃ prāṇa evaitanmayo vā ayamātmā vāṅmayo
manomayaḥ prāṇamayaḥ

4.4

trayo lokā eta eva vāgevāyaṃ loko mano'ntarikṣalokaḥ prāṇo'sau lokaḥ

4.5

trayo vedā eta eva vāgevargvedo mano yajurvedaḥ prāṇaḥ
sāmavedaḥ

4.6

devāḥ pitaro manuṣyā eta eva vāgeva devā manaḥ pitaraḥ
prāṇo manuṣyāḥ

4.7

pitā mātā prajaita eva mana eva pitā vāṅmātā prāṇaḥ
prajā

4.8

vijñātaṃ vijijñāsyamavijñātameta eva yatkiṃca vijñātaṃ
vācastadrūpaṃ vāgghi vijñātā vāgenaṃ tadbhūtvā'vati

4.9

yatkiṃca vijijñāsyaṃ manasastadrūpaṃ mano hi vijijñāsyaṃ
mana enaṃ tadbhūtvā'vati

4.10

yatkiṃcāvijñātaṃ prāṇasya tadrūpaṃ prāṇo hyavijñātaḥ prāṇa
enaṃ tadbhūtvā'vati

4.11

tasyai vācaḥ pṛthivī śarīraṃ jyotīrūpamayamagnistadyāvatyeva vāktāvatī pṛthivī tāvānayamagniḥ

4.12

athaitasya manaso dyauḥ śarīraṃ jyotīrūpamasāvādityastadyāvadeva manastāvatī dyaustāvānasāvādityastau mithuna saṃmaitāṃ tataḥ prāṇo'jāyata sa indraḥ sa eṣo'sapatno,
dvitīyo vai sapatno nāsya sapatno bhavati ya evaṃ
veda

4.13

athaitasya prāṇasyā''paḥ śarīraṃ jyotīrūpamasau candrastadyāvāneva prāṇastāvatya āpastāvanasau candraste ete
sarva eva samāḥ sarve'nantāḥ sa yo haitānantavata upāste'ntavantaṃ sa lokaṃ jayatyatha yo haitānanantānupāste'nantaṃ sa lokaṃ jayati

4.14

sa eṣa saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ ṣoḍaśakalastasya rātraya
eva pañcadaśa kalā dhruvaivāsya ṣoḍaśī kalā sa
rātribhirevā ca pūryate'pa ca kṣīyate so'māvāsyāthaṃ
rātrimetayā ṣoḍaśyā kalayā sarvamidaṃ prāṇabhṛdanupraviśya
tataḥ prātarjāyate tasmādetāthaṃ rātriṃ prāṇabhṛtaḥ prāṇaṃ
na vicchindyādapi kṛkalāsasyaitasyā eva devatāyā
apacityai

4.15

yo vai saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ ṣoḍaśakalo'yameva sa, yo'yamevaṃvitpuruṣastasya vittameva pañcadaśa kalā, ātmaivāsya ṣoḍaśī kalā, sa vittenaivā ca pūryate'pa ca
kṣīyate tadetannabhyaṃ yadayamātmā pradhirvittaṃ tasmādyadyapi
sarvajyāniṃ jīyata ātmanā cejjīvati pradhinā'gādityevā''huḥ

4.16

atha trayo vāva lokā manuṣyalokaḥ pitṛloko devaloka
iti so'yaṃ manuṣyalokaḥ putreṇaiva jayyo nānyena karmaṇā
karmaṇā pitṛloko vidyayā devaloko devaloko vai lokānāṃ
śreṣṭhastasmādvidyāṃ praśam̐santi

4.17

athātaḥ saṃprattiryadā praiṣyanmanyate'tha putramāha tvaṃ brahma
tvaṃ yajñastvaṃ loka iti sa putraḥ pratyāhāhaṃ brahmāhaṃ
yajño'haṃ loka iti yadvai kiṃcānūktaṃ tasya sarvasya brahmetyekatā | ye vai ke ca yajñāsteṣā sarveśāṃ yajña ityekatā
ye vai ke ca lokāsteṣā sarveśāṃ loka ityekataitāvadvā
ida sarvametanmā sarva sannayamato'bhunajaditi tasmātputramanuśiṣṭaṃ lokyamāhustasmādenamanuśāsati sa yadaivaṃvidasmāllokātpraityathaibhireva prāṇaiḥ saha putramāviśati
sa yadyanena kiṃcidakṣaṇayā'kṛtaṃ bhavati tasmādenam̐
sarvasmātputro muñcati tasmātputro nāma sa putreṇaivāsmim̐lloke pratitiṣṭhatyathainamete daivāḥ prāṇā amṛtā
āviśanti

4.18

pṛthivyai cainamagneśca daivī vāgāviśati sā vai daivī
vāgyayā yadyadeva vadati tattadbhavati

4.19

divaścainamādityācca daivaṃ mana āviśati tadvai daivaṃ
mano yenā''nandyeva bhavatyatho na śocati

4.20

adbhyaścainaṃ candramasaśca daivaḥ prāṇa āviśati, sa vai
daivaḥ prāṇo yaḥ saṃcaraṃścāsaṃcaraṃśca na vyathate'tho
na riṣyati sa evaṃvitsarveṣāṃ bhūtānāmātmā bhavati, yathaiṣā
devataivaṃ sa yathaitāṃ devatāṃ sarvāṇi bhūtānyavantyevatham̐
haivaṃvida sarvāṇi bhūtānyavanti| yadu kiṃ cemāḥ
prajāḥ śocantyāmaivā''sāṃ tadbhavati puṇyamevāmuṃ
gacchati na ha vai devānpāpaṃ gacchati

4.21

athāto vratamīmāṃsā prajāpatirha karmāṇi sasṛje
tāni sṛṣṭānyanyonyenāspardhanta vadiṣyāmyevāhamiti
vāgdadhre drakṣyāmyahamiti cakṣuḥ śroṣyāmyahamiti śrotramevamanyāni karmāṇi yathākarma tāni mṛtyuḥ śramo
bhūtvopayeme tānyāpnottānyāptvā mṛtyuravārundha
tasmācchrāmyatyeva vākśrāmyati cakṣuḥ śrāmyati śrotramathemameva nā''pnodyo'yaṃ madhyamaḥ prāṇastāni jñātuṃ
dadhire| ayaṃ vai naḥ śreṣṭho yaḥ saṃcaraṃścāsaṃcaraṃśca na vyathate'tho na riṣyati hantāsyaiva
sarve rūpamasāmeti ta etasyaiva sarve rūpamabhavaṃstasmādete
etenā''khyāyante prāṇā iti tena ha vāva tatkulamācakṣate yasminkule bhavati ya evaṃ veda ya u haivaṃvidā
spardhate'nuśuṣyatyanuśuṣya haivāntato mriyata ityadhyātmam

4.22

athādhidaivataṃ jvaliṣyāmyevāhamityagnirdadhre tapsyāmyahamityādityo bhāsyāmyahamiti candramā evamanyā devatā
yathādaivata1 sa yathaiṣāṃ prāṇānāṃ madhyamaḥ prāṇa evametāsāṃ devatānāṃ vāyumloṃcanti hyanyā devatā na vāyuḥ
saiṣā'nastamitā devatā yadvāyuḥ

4.23

athaiṣa śloko bhavati yataścodeti sūryo'staṃ yatra
ca gacchatīti prāṇādvā eṣa udeti prāṇe'stameti taṃ
devāścakrire dharmaṃ sa evādya sa u śva iti yadvā ete'murhyadhriyante tadevāpyadya kurvanti | tasmādekameva vrataṃ
caretprāṇyāccaivāpānyācca nenmā pāpmā mṛtyurāpnuvaditi yadyu caretsamāpipayiṣetteno etasyai devatāyai
sāyujya sālokatāṃ jayati

Linked texts (15)