Madhukanda (Madhukāṇḍa)

मधुकाण्ड

name of Adhys 1,2 of Bṛhadāraṇyaka

Language: Sanskrit
Date: 700 BCE – 200 CE
Extent: 173 passages, 4,022 words
Text: partly digitised
Source: archiveorg · 4. Brihadaranyaka Upanishat Part 1 - Parayana Edition; ed. Vidyananda Giri; Śrī Kailāsa Vidyāloka; Śrī… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

1 — 10 parts
2 atha prathamādhyāyasya udgīthanāmatṛtīyaṃ brāhmaṇam — 28 parts
3 atha prathamādhyāyasya sṛṣṭyādisarvarūpatānāmacaturthaṃ brāhmaṇam — 17 parts
4 atha prathamādhyāyasya saptānnānāmapañcamaṃ brāhmaṇam — 24 parts
5 — 3 parts
6 — 1 part
7 — 21 parts
8 atha dvitīyādhyāyasya śiśunāmadvitīyaṃ brāhmaṇam — 4 parts
9 atha dvitīyādhyāyasya mūrtārmūrttanāmatṛtīyaṃ brāhmaṇam — 1 part
10 — 5 parts
11 — 1 part
12 — 11 parts
13 — 4 parts
14 — 20 parts
15 atha dvitīyādhyāyasya madhuvaṃśanāmaṣaṣṭhaṃ brāhmaṇam — 3 parts
16 — 1 part

Text

1.1

oṃ| uṣā vā aśvasya medhyasya śiraḥ| sūryaścakṣurvātaḥ
prāṇo, vyāttamagnirvaiśvānaraḥ, saṃvatsara ātmā'śvasya
medhyasya| dyauḥ pṛṣṭhamantarikṣamudaraṃ pṛthivī pājasyaṃ
diśaḥ pārśve avāntaradiśaḥ parśava, ṛtavo'ṅgāni,
māsāścārdhamāsāśca parvāṇyahorātrāṇi, pratiṣṭhā,
nakṣatrāṇyasthīni, nabho māṃsāni| ūvadhyathaṃ sikatāḥ
sindhavo gudā, yakṛcca klomānaśca parvatā, oṣadhayaśca
vanaspatayaśca lomānyudyanpūrvādhò nimlocañjaghanārdho,
yadvijṛmbhate tadvidyotate, yadvidhūnute tatstanayati, yanmehati
tadvarṣati, vāgevāsya vāk

1.2

aharvā aśvaṃ purastānmahimānvajāyata, tasya pūrve samudre
yonī, rātrirenaṃ paścānmahimānvajāyata, tasyāpare
samudre yoniretau vā aśvaṃ mahimānāvabhitaḥ saṃbabhūvatuḥ
hayo bhūtvā devānavahadvājī gandharvānarvā'surānaśvo
manuṣyānsamudra evāsya bandhuḥ, samudro yoniḥ

1.1-2

iti prathamādhyāyasya prathamaṃ brāhmaṇaṃ samāptam

1.1-3

naiveha kiṃcanāgra āsīnmṛtyunaivedamāvṛtamāsīt | aśanāyayā'śanāyā hi mṛtyustanmano'kurutā''tmanvī
syāmiti | so'rcannacarattasyārcata āpo'jāyantārthate
vai me kamabhūditi tadevārkasyārkatvaṃ karthaṃ ha vā asmai
bhavati ya evametadarkasyārkatvaṃ veda

1.2-2

āpo vā arkastadyadapām̐ śara āsīttatsamahanyata
sā pṛthivyabhavattasyāmaśrāmyattasya śrāntasya taptasya
tejoraso niravartatāgniḥ

1.3

sa tredhā''tmānaṃ vyakurutā''dityaṃ tṛtīyaṃ vāyuṃ
tṛtīyam̐ sa eṣa prāṇastredhā vihitaḥ | tasya prācī agreḥ
dikśiro'sau cāsau cemau| athāsya pratīcī dikpucchamasau cāsau ca sakthyau dakṣiṇā codīcī ca
pārśve dyauḥ pṛṣṭhamantarikṣamudaramiyamuraḥ sa eṣo'psu
pratiṣṭhito, yatra kva caiti tadeva pratitiṣṭhatyevaṃ
vidvān

1.4

so'kāmayata dvitīyo ma ātmā jāyeteti sa manasā
vācaṃ mithunaṃ samabhavadaśanāyā mṛtyustadyadreta āsītsa
saṃvatsaro'bhavat| na ha purā tataḥ saṃvatsara āsa,
tametāvantaṃ kālamabibhaḥ| yāvānsaṃvatsarastametāvataḥ
kālasya parastādasṛjata| taṃ jātamabhivyādadātsa
bhāṇakarotsaiva vāgabhavat

1.5

sa aikṣata yadi vā imamabhimaṃsye kanīyo'nnaṃ kariṣye
iti sa tayā vācā tenā''tmaneda sarvamasṛjata yadidaṃ
kiṃcarco yajūṃṣi sāmāni chandāṃsi yajñānprajāḥ
paśūn | sa yadyadevāsṛjata tattadattumapriyata sarvaṃ vā
attīti tadaditeradititvaṃ, sarvasyaitasyāttā bhavati
sarvamasyānnaṃ bhavati, ya evametadaditeradititvaṃ veda

1.6

so'kāmayata bhūyasā yajñena bhūyo yajeyeti | so'śrāmyatsa tapo'tapyata tasya śrāntasya taptasya yaśo vīryamudakrāmat | prāṇā vai yaśo vīryaṃ tatprāṇeṣūtkrānteṣu
śarīram̐ śvayitumadhriyata tasya śarīra eva mana
āsīt

1.7

so'kāmayata medhyaṃ ma idam̐ syādātmanvyanena syāmiti| tato'śvaḥ samabhavadyadaśvattanmedhyamabhūditi
tadevāśvamedhasyāśvamedhatvam| eṣa ha vā aśvamedhaṃ veda
ya enamevaṃ veda| tamanavarudhyaivāmanyata| tam̐ saṃvatsarasya parastādātmane ālabhata| paśūndevatābhyaḥ
pratyauhat| tasmātsarvadevatyaṃ prokṣitaṃ prājāpatyamālabhanta eṣa ha vā aśvamedho ya eṣa tapati tasya
saṃvatsara ātmā'yamagnirarkastasyeme lokā ātmānastāvetāvarkāśvamedhau| so punarekaiva devatā bhavati mṛtyurevāpa
punarmṛtyuṃ jayati nainaṃ mṛtyurāpnoti mṛtyurasyā''tmā
bhavatyetāsāṃ devatānāmeko bhavati

1.7.p1

iti prathamādhyāyasya dvitīyaṃ brāhmaṇam||2

atha prathamādhyāyasya udgīthanāmatṛtīyaṃ brāhmaṇam

2.1

dvayā ha prājāpatyā devāścāsurāśca| tataḥ kanīyasā
eva devā, jyāyasā asurāsta eṣu lokeṣvaspardhanta te
ha devā ūcurhantāsurānyajñe udgīthenātyayāmeti

2.2

te ha vācamūcustvaṃ na udgāyeti tatheti tebhyo vāgudagāyata| yo vāci bhogastaṃ devebhya āgāyadyatkalyāṇaṃ
vadati tmātmane| te viduranena vai na udgātrā'tyeṣyantīti tamabhidrutya pāpmanā'vidhyant sa yaḥ sa pāpmā
yadevedamapratirūpaṃ vadati sa eva sa pāpmā

2.3

atha ha ghrāṇamūcustvaṃ na udgāyeti tatheti tebhyaḥ
ghrāṇa udagāyadyaḥ ghrāṇe bhogastaṃ devebhya āgāyadyatkalyāṇaṃ jighrati tadātmane| te viduranena vai na
udgātrā'tyeṣyantīti tamabhidrutya pāpmanā'vidhyansa
yaḥ sa pāpmā yadevedamapratirūpaṃ jighrati sa eva sa
pāpmā

2.4

atha ha cakṣurūcustvaṃ na udgāyeti tatheti tebhyaścakṣurudagāyat| yaścakṣuṣi bhogastaṃ devebhya āgāyadyatkalyāṇaṃ paśyati tadātmane| te viduranena vai na udgātrā'tyeṣyantīti tamabhidrutya pāpmanā'vidhyansa yaḥ
sa pāpmā yadevedamapratirūpaṃ paśyati sa eva sa
pāpmā

2.5

atha ha śrotramūcustvaṃ na udgāyeti tatheti tebhyaḥ
śrotramudagāyadyaḥ śrotre bhogastaṃ devebhya āgāyadyatkalyāṇaṃ śṛṇoti tadātmane| te viduranena vai na
udgātrā'tyeṣyantīti tamabhidrutya pāpmanā'vidhyansa
yaḥ sa pāpmā yadevedamapratirūpa 24 śṛṇoti sa eva sa
pāpmā

2.6

atha ha mana ūcustvaṃ na udgāyeti tatheti tebhyo mana
udagāyadyo manasi bhogastaṃ devebhya āgāyadyatkalyāṇa 24
saṃkalpayati tadātmane| te viduranena vai na udgātrā'tyeṣyantīti tamabhidrutya pāpmanā'vidhyansa yaḥ sa
pāpmā yadevedamapratirūpathaṃ saṃkalpayati sa eva sa
pāpmaivamu khalvetā devatāḥ pāpmabhirupāsṛjannevamenāḥ
pāpmanā'vidhyan

2.7

atha hemamāsanyaṃ prāṇamūcustvaṃ na udgāyeti tatheti
tebhya eṣa prāṇa udagāyatte viduranena vai na udgātrā'tyeṣyantīti tamabhidrutya pāpmanā'vivyatsansa yathā'śmānamṛtvā loṣṭo vidhvaṃsetaivathaṃ haiva vidhvaṃthaṃsamānā viṣvañco vineśustato devā abhavanparā'surā
bhavatyātmanā parā'sya dviṣanbhrātṛvyo bhavati ya evaṃ
veda

2.8

te hocuḥ kva nu so'bhūdyo na itthamasaktetyayamāsye'ntariti so'yāsya āṅgiraso'ṅgānāṃ hi rasaḥ

2.9

sā vā eṣā devatā dūrnāma dūraṃ hyasyā mṛtyurdūraṃ ha
vā asmānmṛtyurbhavati ya evaṃ veda

2.10

sā vā eṣā devataitāsāṃ devatānāṃ pāpmānaṃ mṛtyumapahatya
yatrā''sāṃ diśāmantastadgamayāṃcakāra tadāsāṃ pāpmano
vinyadadhāttasmānna janamiyānnāntamiyānnetpāpmānaṃ
mṛtyumanvavāyānīti

2.19

sā vā eṣā devataitāsāṃ devatānāṃ pāpmānaṃ mṛtyumapahatyāthainā mṛtyunatyavahat

2.12

sa vai vācameva prathamāmatyavahatsā yadā mṛtyumatyamucyata
so'gnirabhavatso'yamagniḥ pareṇa mṛtyumatikrānto
dīpyate

2.13

atha ghrāṇamatyavahatsa yadā mṛtyumatyamucyata sa
vāyurabhavatso'yaṃ vāyuḥ pareṇa mṛtyumatikrāntaḥ pavate

2.14

atha cakṣuratyavahattadyadā mṛtyumatyamucyata so'sāvādityo'bhavatso'sāvādityaḥ pareṇa mṛtyumatikrāntastapati

2.15

atha śrotramatyavahattadyadā mṛtyumatyamucyata sā diśo'bhavaṃstā imā diśaḥ pareṇa mṛtyumatikrāntāḥ

2.16

atha mano'tyavahattadyadā mṛtyumatyamucyata sa candramā abhavatso'sau candraḥ pareṇa mṛtyumatikrānto bhātyevaṃ ha vā enameṣā devatā mṛtyumativahati ya evaṃ veda

2.17

athā''tmane'nnādyamāgāyadyaddhi
kiṃcānna madyate'nenaiva tadadyata iha pratitiṣṭhati

2.18

te devā abruvannetāvadvā ida sarvaṃ yadannaṃ tadātmana
āgāsīranu no'sminnanne ābhajasveti te vai mā'bhisaṃviśateti tatheti ta saṃmantaṃ pariṇyaviśanta | tasmādyadanenānnamatti tenaitāstṛpyantyeva havā ena svā
abhisaṃviśanti bhartā svānā śreṣṭhaḥ pura etā bhavatyannādo'dhipatirya evaṃ veda, ya u haivaṃvida sveṣu prati
pratiburbhūrṣati na haivālaṃ bhāryebhyo bhavatyatha ya evaitamanu bhavati yo vaitamanu bhāryānbubhūrṣati sa haivālaṃ
bhāryebhyo bhavati

2.19-2

so'yāsya āṅgiraso'ṅgānāṃ hi rasaḥ prāṇo vā
aṅgānāṃ rasaḥ prāṇo hi vā aṅgānāṃ rasastasmādyasmātkasmāccāṅgātprāṇa utkrāmati tadeva tacchuṣyatyeṣa
hi vā aṅgānāṃ rasaḥ

2.20

eṣa u eva bṛhaspatirvāgvai bṛhatī tasyā eṣa patistasmādu bṛhaspatiḥ

2.21

eṣa u eva brahmaṇaspatirvāgvai brahma tasyā eṣa
patistasmādu brahmaṇaspatiḥ

2.22

eṣa u eva sāma vāgvai sā'm eṣa sā cāmaśceti
tatsāmnaḥ sāmatvam| yadveva samaḥ pluṣiṇā samo maśakena samo nāgena sama ebhistribhirlokaiḥ samo'nena
sarveṇa tasmādveva sāmāśnute sāmnaḥ sāyujyaṃ salokatāṃ ya evametatsāma veda

2.23

eṣa u vā udgīthaḥ prāṇo vā utprāṇena hīdath‌ sarvamuttabdhaṃ vāgeva gīthocca gīthā ceti sa udgīthaḥ

2.24

taddhāpi brahmadattaścaikitāneyo rājānaṃ bhakṣayannuvācāyaṃ
tyasya rājā mūrdhānaṃ vipātayatādyadito'yāsya
āṅgiraso'nyenodgāyaditi vācā ca hyeva sa prāṇena
codgāyaditi

2.25

tasya haitasya sāmno yaḥ svaṃ veda bhavati hāsya svaṃ
tasya vai svara eva svaṃ tasmādārtvijyaṃ kariṣyanvāci
svaramiccheta tayā vācā svarasaṃpannayā''rtvijyaṃ kuryāttasmādyajñe svaravantaṃ didṛkṣanta eva| atho yasya svaṃ
bhavati bhavati hāsya svaṃ ya evametatsāmnaḥ svaṃ
veda

2.26

tasya haitasya sāmno yaḥ suvarṇaṃ veda bhavati hāsya
suvarṇaṃ tasya vai svara eva suvarṇaṃ bhavati hāsya suvarṇaṃ
ya evametatsāmnaḥ suvarṇaṃ veda

2.27

tasya haitasya sāmno yaḥ pratiṣṭhāṃ veda prati ha tiṣṭhati
tasya vai vāgeva pratiṣṭhā vāci hi khalveṣa etatprāṇaḥ
pratiṣṭhito gīyate'nne ityu haike āhuḥ

2.28

athātaḥ pavamānānāmevābhyārohaḥ sa vai khalu prastotā
sāma prastauti sa yatra prastuyāttadetāni japet| asato
mā sadgamaya, tamaso mā jyotirgamaya, mṛtyormā'mṛtaṃ
gamayeti sa yadāhāsato mā sadgamayeti mṛtyurvā
asatsadamṛtaṃ mṛtyormā'mṛtaṃ gamayāmṛtaṃ mā kurvityevaitadāha tamaso mā jyotirgamayeti mṛtyurvai tamo jyotiramṛtaṃ mṛtyormā'mṛtaṃ gamayāmṛtaṃ mā kurvityevaitadāha
mṛtyormā'mṛtaṃ gamayeti nātra tirohitamivāsti | atha
yānītarāṇi stotrāṇi teṣvātmane'nnādyamāgāyettasmādu
teṣu varaṃ vṛṇīta yaṃ kāmaṃ kāmayeta tam̐ sa eṣa evaṃvidudgātā''tmane vā yajamānāya vā yaṃ kāmaṃ kāmayate
tamāgāyati taddhaitallokajideva na haivālokyatāyā
āśā'sti ya evametatsāma veda

2.28.p1

iti prathamādhyāyasyodgīthanāmatṛtīyaṃ brāhmaṇam ||3

2.28.p2

iti prathamādhyāsyodgīthanāmatṛtīyaṃ brāhmaṇam ||3

atha prathamādhyāyasya sṛṣṭyādisarvarūpatānāmacaturthaṃ brāhmaṇam

3.1

ātmaivedamagra āsītpuruṣavidhaḥ so'nuvīkṣya nānyadātmano'paśyatso'hamasmītyagre vyāharattato'haṃnāmābhavattasmādapyetarhyāmantrito'hamayamityevāgra uktvā'thānyannāma prabrūte yadasya bhavati sa yatpūrvo'smātsarvasmātsarvānpāpmana auṣattasmātpuruṣa oṣati ha vai sa taṃ
yo'smātpūrvo bubhūṣati ya evaṃ veda

3.2

so'bibhettasmādekākī bibheti sa hāyamīkṣāṃcakre
yanmadanyannāsti kasmānnu bibhemīti tata evāsya bhayaṃ
vīyāya kasmāddhayabheṣyadvitīyādvai bhayaṃ bhavati

3.3

sa vai naiva reme tasmādekākī na ramate sa dvitīyamaicchat| sa haitāvānāsa yathā strīpumāṃsau saṃpariṣvaktau sa imamevā''tmānaṃ dvedhā'pātayattataḥ patiśca
patnī cābhavatāṃ tasmādidamardhabṛgalamiva sva iti ha
smā''ha yājñavalkyastasmādayamākāśaḥ striyā pūryata
eva tāṃ samabhavattato manuṣyā ajāyanta

3.4

so heyamīkṣāṃcakre kathaṃ nu mā''tmana eva janayitvā
saṃbhavati hanta tiro'sānīti sā gaurabhavadṛṣabha
itarastām̐ samevābhavattato gāvo'jāyanta vaḍavetarā'bhavadaśvavṛṣa itaro gardabhītarā gardabha itarastām̐
samevābhavattata ekaśaphamajāyatājetarā'bhavadvasta itaro'va Name="other hand" type="inserted" iritā meṣa itarastām̐ samevābhavattato'jāvayo'jāyantaivameva yadidaṃ kiṃca mithunamā pipīlikābhyastatsarvamasṛjata

3.5

so'vedāhaṃ vāva sṛṣṭirasmyaham̐ hīdam̐ sarvamasṛkṣīti
tataḥ sṛṣṭirabhavatsṛṣṭyām̐ hāsyaitasyāṃ bhavati ya evaṃ
veda

3.6

athetyabhyamanthatsa mukhācca yonerhastābhyāṃ cāgnimamṛjata
tasmādetadubhayamalomakamantarato'lomakā hi yonirantarataḥ| tadyadidamāhuramuṃ yajāmuṃ yajetyekaikaṃ devametasyaiva sā visṛṣṭireṣa u hyeva sarve devāḥ| atha
yatkiṃcedamārdraṃ tadretaso'sṛjata tadu soma etāvadvā
ida sarvamannaṃ caivānnādaśca soma evānnamgnirannādaḥ
saiṣā brahmaṇo'tisṛṣṭiḥ| yacchreyaso devānasṛjatātha
yanmartyaḥ sannamṛtānasṛjata tasmādatisṛṣṭiratisṛṣṭyāᳪ
hāsyaitasyāṃ bhavati ya evaṃ veda

3.7

āhuramumagniṃ yajāmumindraṃ yajetyādi nāmaśastrastotrakarmādibhinnatvādvinnamevāgnyādidevamekaikaṃ manyamānā āhurityabhiprāyaḥ| tanna tathā vidyāt| yasmādetasyaiva prajāpateḥ sā visṛṣṭirdevabhedaḥ sarva eṣa u hyeva prajāpatireva prāṇaḥ
sarve devāḥ
taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīttannāmarūpābhyāmeva vyākriyatāsaunāmā'yamidaṃ rūpa iti tadidamapyetarhi nāmarūpābhyāmeva vyākriyate'saunāmā'yamidaṃ rūpa iti sa
eṣa iha praviṣṭaḥ | ā nakhāgrebhyo yathā kṣuraḥ kṣuradhāne'vahitaḥ syādviśvaṃbharo vā viśvaṃbharakulāye taṃ na
paśyanti| akṛtsno hi sa prāṇanneva prāṇo nāma
bhavati| vadanvākpaśyaṃścakṣuḥ śṛṇvañśrotraṃ manvāno
manastānyasyaitāni karmanāmānyeva | sa yo'ta ekaikamupāste, na sa vedākṛtsno hyeṣo'ta ekaikena bhavatyātmetyevopāsītātra hyete sarva ekaṃ bhavanti | tadetatpadanīyamasya sarvasya yadayamātmā'nena hyetatsarvaṃ veda
yathā ha vai padenānuvindedevaṃ kīrtiṃś ślokaṃ vindate ya
evaṃ veda

3.8

yadarthaḥ sarvaśāstrārambho yasminnavidyayā svābhāvikyā kartṛkriyāphalādhyāropaṇā
kṛtā, yaḥ kāraṇaṃ sarvasya jagato, yadātmake nāmarūpe salilādiva svacchānmalamiva
phenamavyākṛte vyākriyete, yaśca tābhyāṃ nāmarūpābhyāṃ vilakṣaṇaḥsvato nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvaḥ, sa eṣo'vyākṛte ātmabhūte nāmarūpe vyākurvanbrahmādistambaparyanteṣu deheṣviha karmaphalāśrayeṣvaśanāyādimatsu praviṣṭaḥ
tadetatpreyaḥ putrātpreyo vittātpreyo'nyasmātsarvasmādantarataraṃ yadayamātmā| sa yo'nyamātmanaḥ
priyaṃ bruvāṇaṃ brūyātpriyathaṃ rotsyatītīśvaro ha
tathaiva syādātmānameva priyamupāsīta sa ya
ātmānameva priyamupāste, na hāsya priyaṃ
pramāyukaṃ bhavati

3.9

tadāhuryadbrahmavidyayā sarvaṃ bhaviṣyanto manuṣyā
manyante kima tadbrahmāvedyasmāttatsarvamabhavaditi

3.10

brahma vā idamagra āsīttadātmānamevāvet
ahaṃ brahmāsmīti | tasmāttatsarvamabhavattadyo
yo devānāṃ pratyabudhyata sa eva tadbhavattatharṣīṇāṃ tathā manuṣyāṇāṃ taddhaitatpaśyannṛṣirvāmadevaḥ pratipede'haṃ manurabhavaṃ sūryaśceti
tadidamapyetarhi ya evaṃ vedāhaṃ brahmāsmīti sa
idam̐sarvaṃ bhavati tasya ha na devāścanābhūtyā
īśate| ātmā hyeṣām̐ sa bhavati| atha yo'nyāṃ devatāmupāste'nyo'sāvanyo'hamasmīti
na sa veda yathā paśurevam̐ sa devānām| yathā
ha vai bahavaḥ paśavo manuṣyaṃ bhuñjyurevamekaikaḥ
puruṣo devānbhunaktyekasminneva paśāvādīyamāne'priyaṃ bhavati kimu bahuṣu, tasmādeṣāṃ tanna
priyaṃ yadetanmanuṣyā vidyuḥ

3.11

brahma vā idamagra āsīdekameva tadekam̐ sanna vyabhavat
tacchreyorūpamatyasṛjata kṣatraṃ yānyetāni devatrā kṣatrāṇīndro varuṇaḥ somo rudraḥ parjanyo yamo mṛtyurīśāna
iti| tasmātkṣatrātparaṃ nāsti tasmādbrāhmaṇaḥ kṣatriyamadhastādupāste rājasūye kṣatra eva tadyaśo dadhāti
saiṣā kṣatrasya yoniryadbrahma | tasmādyadyapi rājā
paramatāṃ gacchati brahmaivāntata upaniśrayati, svāṃ yoniṃ,
ya u enam̐ hinasti, svām̐ sa yonimṛcchati, sa pāpīyānbhavati, yathā śreyām̐sam̐ him̐sitvā

3.12

sa naiva vyabhavatsa viśamasṛjata yānyetāni
devajātāni gaṇaśa ākhyāyante vasavo rudrā
ādityā viśvedevā maruta iti

3.13

sa naiva vyabhavatsa śaudraṃ varṇamasṛjata pūṣaṇamiyaṃ
vai pūṣeyaṃ hīdaṃ sarvaṃ puṣyati yadidaṃ kiṃca

3.14

sa naiva vyabhavattacchreyorūpamatyasṛjata dharmaṃ tadetatkṣatrasya kṣatraṃ yaddharmastasmāddharmātparaṃ nāstyatho
abalīyānbalīyāṃsamāśaṃsate dharmeṇa, yathā
rājñaivaṃ, yo vai sa dharmaḥ satyaṃ vai tattasmātsatyaṃ
vadantamāhurdharmaṃ vadatīti, dharmaṃ vā vadantaṃ satyaṃ
vadatītyetaddhyevaitadubhayaṃ bhavati

3.15

tadetadbrahma kṣatraṃ viṭśūdrastadagnināaiva deveṣu brahmābhavadbrāhmaṇo manuṣyeṣu, kṣatriyeṇa kṣatriyo, vaiśyena
vaiśyaḥ śūndreṇa śūdrastasmādagnāveva deveṣu lokamūcchante
brāhmaṇe manuṣyeṣvetābhyām̐ hi rūpābhyāṃ brahmābhavat
atha yo ha vā asmāllokātsvaṃ lokamadṛṣṭvā praiti
sa enamavidito na bhunakti yathā vedo vā'nanūkto'nyadvā karmākṛtaṃ yadiha vā apyanevaṃvinmahatpuṇyaṃ karma
karoti taddhāsyāntataḥ kṣīyata evā''tmānameva lokamupāsīta sa ya ātmānameva lokamupāste na hāsya
karma kṣīyate| asmāddhyevā''tmano yadyatkāmayate
tattatsṛjate

3.16

atho ayaṃ vā ātmā sarveṣāṃ bhūtānāṃ lokaḥ sa yajjuhoti yadyajate tena devānāṃ loko'tha yadanubrūte tena
ṛṣīṇāmatha yatpitṛbhyo nipṛṇāti yatprajāmicchate tena
pitṝṇāmatha yanmanuṣyānvāsayate yadebhyo'śanaṃ dadāti
tena manuṣyāṇāmatha yatpaśubhyastṛṇodakaṃ vindati tena
paśūnāṃ yadasya gṛheṣu śvāpadā vayāṃsyā pipīlikābhya
upajīvanti tena teṣāṃ loko yathā ha vai svāya lokāyāriṣṭamicchedevaṃ haivaṃvide sarvāṇi bhūtānyaririṣṭamicchanti tadvā etadviditaṃ mīmāṃsitam

3.17

ātmaivedamagra āsīdeka eva so'kāmayata jāyā me
syādatha prajāyeyātha vittaṃ me syādatha karma kurvīyetyetāvānvai kāmo, necchaṃścanāto bhūyo vindettasmādpyetahyaikākī kāmayate jāyā me syādatha prajāyeyātha
vittaṃ me syādatha karma kurvīyeti sa yāvadapyeteṣāmekaikaṃ
na prāpnotyakṛtsna eva tāvanmanyate tasyo kṛtsnatā
mana evāsyā''tmā vāgjāyā prāṇaḥ prajā cakṣurmānuṣaṃ
vittaṃ cakṣuṣā hi tadvindate śrotraṃ daivam̐, śrotreṇa hi
tacchṛṇotyātmaivāsya karmā''tmanā hi karma karoti, sa
eṣa pāṅkto yajñaḥ pāṅktaḥ paśuḥ pāṅktaḥ puruṣaḥ
pāṅktamidam̐ sarvaṃ yadidaṃ kiṃca tadidam̐ sarvamāpnoti
ya evaṃ veda

3.17.p1

iti prathamādhyāye caturthaṃ brāhmaṇam

atha prathamādhyāyasya saptānnānāmapañcamaṃ brāhmaṇam

4.p1

ātmaivedamagra āsīt
so'kāmayata
jāyā
me
syāttayā
athāhaṃ prajāyeya
atha vittaṃ me syātkarmasādhanaṃ
sādhanaṃ karma kurvīya

4.1

4.2

yatsaptānnāni medhayā tapasā'janayatpiteti medhayā hi
tapasā'janayatpitā | ekamasya sādhāraṇamitīdamevāsya
tatsādhāraṇamannaṃ yadidamadyate | sa ya etadupāste na sa
pāpmano vyāvartate miśraṃ hyetat | dve devānabhājāyaditi hutaṃ ca prahutaṃ ca tasmāddevebhyo juhvati ca pra ca
juhvatyatho āhurdarśapūrṇamāsāviti | tasmānneṣṭiyājukaḥ syāt | paśubhya ekaṃ prāyacchaditi tatpayaḥ
payo hyevāgre manuṣyāśca paśavaścopajīvanti tasmātkumāraṃ
jātaṃ ghṛtaṃ vai vāgre pratilehayanti stanaṃ vā'nudhāpayantyatha vatsaṃ jātamāhuratṛṇāda iti| tasminsarvaṃ
pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca neti payasi hīdaṃ
sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ yacca prāṇiti yacca na| tadyadidamāhuḥ
saṃvatsaraṃ payasā juhvadapa punarmṛtyuṃ jayatīti na tathā
vidyādyadahareva juhoti tadahaḥ punarmṛtyumapajayatyevaṃ
vidvānsarvaṃ hi devebhyo'nnādyaṃ prayacchati| kasmāttāni
na kṣīyante'dyamānāni sarvadeti puruṣo vā akṣitiḥ sa
hīdamannaṃ punaḥ punarjanayate| yo vaitāmakṣitiṃ vedeti
puruṣo vā akṣitiḥ sa hīdamannaṃ dhiyā dhiyā janayate
karmabhiryaddhaitanna kuryātkṣīyeta ha so'nnamatti pratīkeneti
mukhaṃ pratīkaṃ mukhenetyetat| sa devānapigacchati sa
ūrjamupajīvatīti praśathaṃsā

4.3

trīṇyātmane'kuruteti mano vācaṃ prāṇaṃ tānyātmane'kurutānyatramanā abhūvaṃ nādarśamanyatramanā abhūvaṃ nāśrauṣamiti
manasā hyeva paśyati manasā śṛṇoti | kāmaḥ saṃkalpo
vicikitsā śraddhā'śraddhā dhṛtiradhṛtirhrīrdhīrbhīrityetatsarvaṃ
mana eva tasmādapi pṛṣṭhata upaspṛṣṭo manasā vijānāti yaḥ kaśca śabdo vāgeva sā| eṣā hyantamāyattaiṣā
hi na prāṇo'pāno vyāna udānaḥ samāno'na ityetatsarvaṃ prāṇa evaitanmayo vā ayamātmā vāṅmayo
manomayaḥ prāṇamayaḥ

4.4

trayo lokā eta eva vāgevāyaṃ loko mano'ntarikṣalokaḥ prāṇo'sau lokaḥ

4.5

trayo vedā eta eva vāgevargvedo mano yajurvedaḥ prāṇaḥ
sāmavedaḥ

4.6

devāḥ pitaro manuṣyā eta eva vāgeva devā manaḥ pitaraḥ
prāṇo manuṣyāḥ

4.7

pitā mātā prajaita eva mana eva pitā vāṅmātā prāṇaḥ
prajā

4.8

vijñātaṃ vijijñāsyamavijñātameta eva yatkiṃca vijñātaṃ
vācastadrūpaṃ vāgghi vijñātā vāgenaṃ tadbhūtvā'vati

4.9

yatkiṃca vijijñāsyaṃ manasastadrūpaṃ mano hi vijijñāsyaṃ
mana enaṃ tadbhūtvā'vati

4.10

yatkiṃcāvijñātaṃ prāṇasya tadrūpaṃ prāṇo hyavijñātaḥ prāṇa
enaṃ tadbhūtvā'vati

4.11

tasyai vācaḥ pṛthivī śarīraṃ jyotīrūpamayamagnistadyāvatyeva vāktāvatī pṛthivī tāvānayamagniḥ

4.12

athaitasya manaso dyauḥ śarīraṃ jyotīrūpamasāvādityastadyāvadeva manastāvatī dyaustāvānasāvādityastau mithuna saṃmaitāṃ tataḥ prāṇo'jāyata sa indraḥ sa eṣo'sapatno,
dvitīyo vai sapatno nāsya sapatno bhavati ya evaṃ
veda

4.13

athaitasya prāṇasyā''paḥ śarīraṃ jyotīrūpamasau candrastadyāvāneva prāṇastāvatya āpastāvanasau candraste ete
sarva eva samāḥ sarve'nantāḥ sa yo haitānantavata upāste'ntavantaṃ sa lokaṃ jayatyatha yo haitānanantānupāste'nantaṃ sa lokaṃ jayati

4.14

sa eṣa saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ ṣoḍaśakalastasya rātraya
eva pañcadaśa kalā dhruvaivāsya ṣoḍaśī kalā sa
rātribhirevā ca pūryate'pa ca kṣīyate so'māvāsyāthaṃ
rātrimetayā ṣoḍaśyā kalayā sarvamidaṃ prāṇabhṛdanupraviśya
tataḥ prātarjāyate tasmādetāthaṃ rātriṃ prāṇabhṛtaḥ prāṇaṃ
na vicchindyādapi kṛkalāsasyaitasyā eva devatāyā
apacityai

4.15

yo vai saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ ṣoḍaśakalo'yameva sa, yo'yamevaṃvitpuruṣastasya vittameva pañcadaśa kalā, ātmaivāsya ṣoḍaśī kalā, sa vittenaivā ca pūryate'pa ca
kṣīyate tadetannabhyaṃ yadayamātmā pradhirvittaṃ tasmādyadyapi
sarvajyāniṃ jīyata ātmanā cejjīvati pradhinā'gādityevā''huḥ

4.16

atha trayo vāva lokā manuṣyalokaḥ pitṛloko devaloka
iti so'yaṃ manuṣyalokaḥ putreṇaiva jayyo nānyena karmaṇā
karmaṇā pitṛloko vidyayā devaloko devaloko vai lokānāṃ
śreṣṭhastasmādvidyāṃ praśam̐santi

4.17

athātaḥ saṃprattiryadā praiṣyanmanyate'tha putramāha tvaṃ brahma
tvaṃ yajñastvaṃ loka iti sa putraḥ pratyāhāhaṃ brahmāhaṃ
yajño'haṃ loka iti yadvai kiṃcānūktaṃ tasya sarvasya brahmetyekatā | ye vai ke ca yajñāsteṣā sarveśāṃ yajña ityekatā
ye vai ke ca lokāsteṣā sarveśāṃ loka ityekataitāvadvā
ida sarvametanmā sarva sannayamato'bhunajaditi tasmātputramanuśiṣṭaṃ lokyamāhustasmādenamanuśāsati sa yadaivaṃvidasmāllokātpraityathaibhireva prāṇaiḥ saha putramāviśati
sa yadyanena kiṃcidakṣaṇayā'kṛtaṃ bhavati tasmādenam̐
sarvasmātputro muñcati tasmātputro nāma sa putreṇaivāsmim̐lloke pratitiṣṭhatyathainamete daivāḥ prāṇā amṛtā
āviśanti

4.18

pṛthivyai cainamagneśca daivī vāgāviśati sā vai daivī
vāgyayā yadyadeva vadati tattadbhavati

4.19

divaścainamādityācca daivaṃ mana āviśati tadvai daivaṃ
mano yenā''nandyeva bhavatyatho na śocati

4.20

adbhyaścainaṃ candramasaśca daivaḥ prāṇa āviśati, sa vai
daivaḥ prāṇo yaḥ saṃcaraṃścāsaṃcaraṃśca na vyathate'tho
na riṣyati sa evaṃvitsarveṣāṃ bhūtānāmātmā bhavati, yathaiṣā
devataivaṃ sa yathaitāṃ devatāṃ sarvāṇi bhūtānyavantyevatham̐
haivaṃvida sarvāṇi bhūtānyavanti| yadu kiṃ cemāḥ
prajāḥ śocantyāmaivā''sāṃ tadbhavati puṇyamevāmuṃ
gacchati na ha vai devānpāpaṃ gacchati

4.21

athāto vratamīmāṃsā prajāpatirha karmāṇi sasṛje
tāni sṛṣṭānyanyonyenāspardhanta vadiṣyāmyevāhamiti
vāgdadhre drakṣyāmyahamiti cakṣuḥ śroṣyāmyahamiti śrotramevamanyāni karmāṇi yathākarma tāni mṛtyuḥ śramo
bhūtvopayeme tānyāpnottānyāptvā mṛtyuravārundha
tasmācchrāmyatyeva vākśrāmyati cakṣuḥ śrāmyati śrotramathemameva nā''pnodyo'yaṃ madhyamaḥ prāṇastāni jñātuṃ
dadhire| ayaṃ vai naḥ śreṣṭho yaḥ saṃcaraṃścāsaṃcaraṃśca na vyathate'tho na riṣyati hantāsyaiva
sarve rūpamasāmeti ta etasyaiva sarve rūpamabhavaṃstasmādete
etenā''khyāyante prāṇā iti tena ha vāva tatkulamācakṣate yasminkule bhavati ya evaṃ veda ya u haivaṃvidā
spardhate'nuśuṣyatyanuśuṣya haivāntato mriyata ityadhyātmam

4.22

athādhidaivataṃ jvaliṣyāmyevāhamityagnirdadhre tapsyāmyahamityādityo bhāsyāmyahamiti candramā evamanyā devatā
yathādaivata1 sa yathaiṣāṃ prāṇānāṃ madhyamaḥ prāṇa evametāsāṃ devatānāṃ vāyumloṃcanti hyanyā devatā na vāyuḥ
saiṣā'nastamitā devatā yadvāyuḥ

4.23

athaiṣa śloko bhavati yataścodeti sūryo'staṃ yatra
ca gacchatīti prāṇādvā eṣa udeti prāṇe'stameti taṃ
devāścakrire dharmaṃ sa evādya sa u śva iti yadvā ete'murhyadhriyante tadevāpyadya kurvanti | tasmādekameva vrataṃ
caretprāṇyāccaivāpānyācca nenmā pāpmā mṛtyurāpnuvaditi yadyu caretsamāpipayiṣetteno etasyai devatāyai
sāyujya sālokatāṃ jayati

5.1

trayaṃ vā idaṃ nāma rūpaṃ karma teṣāṃ nāmnāṃ vāgityetadeṣāmukthamato hi sarvāṇi nāmānyuttiṣṭhanti| etadeṣām̐ sāmaitaddhi sarvairnāmabhiḥ samametadeṣāṃ brahmaitaddhi sarvāṇi nāmāni bibharti

5.2

atha rūpāṇāṃ cakṣurityetadeṣāmukthamato hi sarvāṇi
rūpāṇyuttiṣṭhantyetadeṣāṃ sāmaitaddhi sarvai rūpaiḥ samametadeṣāṃ brahmaitaddhi sarvāṇi rūpāṇi bibharti

5.3

atha karmaṇāmātmetyetadeṣāmukthamato hi sarvāṇi
karmāpyuttiṣṭhantyetadeṣāṃ sāmaitaddhi sarvaiḥ karmabhiḥ
samametadeṣāṃ brahmaitaddhi sarvāṇi karmāṇi bibharti tadetattrayathaṃ sadekamayamātmā''tmo ekaḥ sannetattrayaṃ
tadetadamṛtathaṃ satyena cchannaṃ prāṇo vā amṛtaṃ nāmarūpe
satyaṃ tābhyāmayaṃ prāṇaśchannaḥ

5.3.p1

iti prathamādhyāyasyokthanāmaṣaṣṭhaṃ brāhmaṇam ||6

5.3.p2

iti bṛhadāraṇyakopaniṣadi prathamo'dhyāyaḥ ||1

6.3

bṛhadāraṇyakakrameṇa tṛtīyo'dhyāyaḥ

6.3.p1

satyena

6.3.p2

iti saptamāhnikam||7

6.3.p3

iti bṛhadāraṇyakabhāṣye prathamādhyāyasyokthanāmaṣaṣṭhaṃ brāhmaṇam||6

6.3.p4

iti śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya paramahaṃsaparivrājakācāryasya śrīśaṅkarabhagavataḥ kṛtau bṛhadāraṇyakabhāṣye prathamo'dhyāyaḥ||1

7.1

oṃ || dṛptabālākirhānūcāno gārgya āsa sa hovācājātaśatruṃ kāśyaṃ brahma te bravāṇīti sa hovācājātaśatruḥ
sahasrametasyāṃ vāci dadmo janako janaka iti vai janā
dhāvantīti

7.2

sa hovāca gārgyo ya evāsāvāditye puruṣa etamevāhaṃ
brahmopāsa iti sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā atiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrdhā rājeti vā
ahametamupāsa iti sa ya etamevamupāste'tiṣṭhāḥ sarveṣāṃ
bhūtānāṃ mūrdhā rājā bhavati

7.3

sa hovāca gārgyo ya evāsau candre puruṣa etamevāhaṃ
brahmopāsa iti sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā
bṛhanpāṇḍaravāsāḥ somo rājeti vā ahametamupāsa
iti sa ya etamevamupāste'haraharha sutaḥ prasuto bhavati
nāsyānnaṃ kṣīyate

7.4

sa hovāca gārgyo ya evāsau vidyuti puruṣa etamevāhaṃ
brahmopāsa iti sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhāstejasvīti vā ahametamupāsa iti sa ya etamevamupāste tejasvī ha bhavati tejasvinī hāsya prajā
bhavati

7.5

sa hovāca gārgyo ya evāyamākāśe puruṣa etamevāhaṃ
brahmopāsa iti sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvādiṣṭhāḥ pūrṇamapravartīti vā ahametamupāsa iti sa ya
etamevamupāste pūryate prajayā paśubhirnāsyāsmāllokātprajodvartate

7.6

sa hovāca gārgyo ya evāyaṃ vāyau puruṣa etamevāhaṃ
brahmopāsa iti sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā
indro vaikuṇṭho'parājitā seneti vā ahametamupāsa
iti sa ya etamevamupāste jiṣṇurhāparājiṣṇurbhavatyanyatastyajāyī

7.7

sa hovāca gārgyo ya evāyamagnau puruṣa etamevāhaṃ
brahmopāsa iti sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā viṣāsahiriti vā ahametamupāsa iti sa ya
etamevamupāste viṣāsahirha bhavati viṣāsahirhāsya
prajā bhavati

7.8

sa hovāca gārgyo ya evāyamapsu puruṣa etamevāhaṃ
brahmopāsa iti sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhāḥ pratirūpa iti vā ahametamupāsa iti sa ya
etamevamupāste pratirūpam̐ haivainamupagacchati nāpratirūpamatho pratirūpo'smājjāyate

7.9

sa hovāca gārgyo ya evāyamādarśe puruṣa etamevāhaṃ
brahmopāsa iti sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā
rociṣṇuriti vā ahametamupāsa iti sa ya etamevamupāste rociṣṇurha bhavati rociṣṇurhāsya prajā bhavatyatho
yaiḥ saṃnigacchati sarvām̐stānatirocate

7.10

sa hovāca gārgyo ya evāyaṃ yantaṃ paścācchabdo'nūdetyetamevāhaṃ brahmopāsa iti sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā asuriti vā ahametamupāsa iti sa ya
etamevamupāste sarvam̐ haivāsmim̐lloka āyureti nainaṃ purā
kālātprāṇo jahāti

7.19

sa hovāca gārgyo ya evāyaṃ dikṣu puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā
dvitīyo'napaga iti vā ahametamupāsa iti sa ya etamevamupāste dvitīyavānha bhavati nāsmādgaṇaśchidyate

7.12

sa hovāca gārgyo ya evāyaṃ chāyāmayaḥ puruṣa etamevāhaṃ
brahmopāsa iti sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā mṛtyuriti vā ahametamupāsa iti sa ya etamevamupāste sarvaṃ haivāsmim̐lloka āyureti nainaṃ purā
kālānmṛtyurrāgacchati

7.13

sa hovāca gārgyo ya evāyamātmani puruṣa etamevāhaṃ
brahmopāsa iti sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā ātmanvīti vā ahametamupāsa
iti sa ya etamevamupāsta ātmanvī ha bhavatyātmanvinī hāsya prajā bhavati sa ha tūṣṇīmāsa
gārgyaḥ

7.14

sa hovācājātaśatruretāvannū3 ityetāvaddhīti naitāvatā
viditaṃ bhavatīti sa hovāca gārgya upa tvā
yānīti

7.15

sa hovācājātaśatruḥ pratilomaṃ caitadyadbrāhmaṇaḥ kṣatriyamupeyādbrahma me vakṣyatīti vyeva tvā jñapayiṣyāmīti
taṃ pāṇāvādāyottasthau tau ha puruṣa suptamājagmatustametairnāmabhirānmaṃtrayāṃcakre bṛhanpāṇḍaravāsaḥ soma
rājanniti sa nottasthau taṃ pāṇinā''peṣaṃ bodhayāṃcakāra sa hottasthau

7.16

sa hovācājātaśatruryatraiṣa etatsupto'bhūdya eṣa
vijñānamayaḥ puruṣaḥ kvaiṣa tadā'bhūtkuta etadāgāditi
tadu ha na mene gārgyaḥ

7.17

sa hovācājātaśatruryatraiṣa etatsupto'bhūdya eṣa
vijñānamayaḥ puruṣastadeṣāṃ prāṇānāṃ vijñānena vijñānamādāya ya eṣo'ntarhṛdaya ākāśastasmiñchete tāni
yadā gṛhṇātyatha haitatpuruṣaḥ svapiti nāma tadgṛhīta eva
prāṇo bhavati gṛhītā vāggṛhītaṃ cakṣurgṛhīta1 śrotraṃ
gṛhītaṃ manaḥ

7.18

sa yatraitatsvapnyayā carati te hāsya lokāstaduteva
mahārājo bhavatyuteva mahābrāhmaṇa utevoccāvacaṃ
nigacchati sa yathā mahārājo jānapadāngṛhītvā sve
janapade yathākāmaṃ parivartetaivamevaiṣa etatprāṇāngṛhītvā
sve śarīre yathākāmaṃ parivartate

7.19-2

atha yadā suṣupto bhavati yadā na kasyacana veda hitā
nāma nāḍyo dvāsaptatiḥ sahasrāṇi hṛdayātpurītatamabhipratiṣṭhante tābhiḥ pratyavasṛpya purītati śete
sa yathā kumāro vā mahārājo vā mahābrāhmaṇo vā'tighnīmānandasya gatvā śayītaivamevaiṣa etacchete

7.8-2

ityaṣṭamāhnikam

7.20

sa yathorṇanābhistantunoccaredyathā'gneḥ kṣudrā visphuliṅgā
vyuccarantyevamevāsmādātmanaḥ sarve prāṇāḥ sarve lokāḥ
sarve devāḥ sarvāṇi bhūtāni vyuccaranti tasyopaniṣa -
tsatyasya satyamiti prāṇā vai satyaṃ teṣāmeṣa satyam

7.20.p1

iti bṛhadāraṇyakopaniṣadi dvitīyādhyāyasya ajātaśatrunāmaprathamaṃ brāhmaṇam ||1

atha dvitīyādhyāyasya śiśunāmadvitīyaṃ brāhmaṇam

8.1

yo ha vai śiśugm̐ sādhānagm̐ sapratyādhānagm̐ sasthūṇagm̐
sadāmaṃ veda sapta ha dviṣato bhrātṛvyānavaruṇaddhi | ayaṃ
yo ha vai śiśuṃ sādhānaṃ sapratyādhānaṃ sasthūṇaṃ sadāmaṃ veda
vāva śiśuryo'yaṃ madhyamaḥ prāṇastasyedamevā''dhānamidaṃ
pratyādhānaṃ prāṇaḥ sthūṇā'nnaṃ dāma

8.2

tametāḥ saptākṣitaya upatiṣṭhante tadyā imā akṣanlohinyo rājayastābhirenam̐ rudro'nvāyatto'tha yā
akṣannāpastābhiḥ parjanyo yā kanīnakā tayā''dityo
yatkṛṣṇaṃ tenāgniryacchuklaṃ tenendro'dharayainaṃ vartanyā
pṛthivyanvāyattā, dyauruttarayā, nāsyānnaṃ kṣīyate ya
evaṃ veda

8.3

tadeṣa śloko bhavati| arvāgbilaścamasa ūrdhvabudhnastasminyaśo nihitaṃ viśvarūpam| tasyā''sate ṛṣayaḥ
sapta tīre vāgaṣṭamī brahmaṇā saṃvidāneti| arvāgbilaścamasa ūrdhvabudhna itīdaṃ tacchira eṣa hyarvāgbilaścamasa ūrdhvabudhnastasminyaśo nihitaṃ viśvarūpamiti
prāṇā vai yaśo viśvarūpaṃ prāṇānetadāha tasyā''sat
ṛṣayaḥ sapta tīra iti prāṇā vā ṛṣayaḥ prāṇānetadāha
vāgaṣṭamī brahmaṇā saṃvidāneti vāgghyaṣṭamī brahmaṇā
saṃvitte

8.4

imāveva gotamabharadvājāvayameva gotamo'yaṃ bharadvāja
imāveva viśvāmitrajamadagnī ayameva viśvāmitro'yaṃ
jamadagnirimāveva vasiṣṭhakaśyapāvayameva vasiṣṭho'yaṃ
kaśyapo vāgevātrirvācā hyannamadyate'ttirha vai nāmaitadyadatririti sarvasyāttā bhavati sarvamasyānnaṃ bhavati ya
evaṃ veda

atha dvitīyādhyāyasya mūrtārmūrttanāmatṛtīyaṃ brāhmaṇam

9.1

dve vāva brahmaṇo rūpe mūrttaṃ caivāmūrttaṃ ca martyaṃ cāmṛtaṃ
ca sthitaṃ ca yacca, sacca tyacca

9.1.p1

iti bṛhadāraṇyakopaniṣadbhāṣye dvitīyādhyāyasya dvitīyaṃ brāhmaṇam||2

9.1.p2

iti navamāhnikam ||9

10.2

tadetanmūrttaṃ yadanyadvāyoścāntarikṣāccaitanmartyametsthitametattsattasyaitasya mūrttasyaitasya martyasyaitasya
sthitasyaitasya sataḥ eṣa raso ya eṣa tapati sato
hyeṣa rasaḥ

10.3

athāmūrtaṃ vāyuścāntarikṣaṃ caitadamṛtametadyadetatsatyasyaitasyāmūrtasyaitasyāmṛtasyaitasya yata etasya tyasyaiṣa raso
ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣastasya hyeṣa rasa ityadhidaivatam

10.4

athādhyātmamidameva mūrtaṃ yadanyatprāṇācca yaścāyamantarātmannākāśaḥ, etanmartyametatsthitametatsatattasyaitasya mūrtasyaitasya martyasyaitasya sthitasyaitasya sata eṣa raso
yaccakṣuḥ sato hyeṣa rasaḥ

10.5

athāmūrtaṃ prāṇaśca yaścāyamantarātmannākāśa etadamṛtametadyadetattyattasyaitasyāmūrtasyaitasyāmṛtasyaitasya yata etasya
tyasyaiṣa raso yo'yaṃ dakṣiṇe'kṣanpuruṣastyasya hyeṣa
rasaḥ

10.6

tasya haitasya puruṣasya rūpam| yathā mahārajanaṃ
vāso yathā pāṇḍvāvikaṃ yathendragopo yathā'gnyarciryathā
puṇḍarīkaṃ yathā sakṛdvidyuttaṃ sakṛdvidyutteva ha vā
asya śrīrbhavati, ya evaṃ vedāthāta ādeśo neti
neti na hyetasmāditi netyanyatparamastyatha nāmadheya satyasya satyamiti prāṇā vai satyaṃ teṣāmeṣa satyam

10.6.p1

iti bṛhadāraṇyakopaniṣadi dvitīyādhyāye

11.3

mūrttamūrttanāmatṛtīyaṃ brāhmaṇam

11.3.p1

iti bṛhadāraṇyakopaniṣadbhāṣye dvitīyādhyāyasya mūrttāmūrttanāmatṛtīyaṃ brāhmaṇam ||3

12.1

maitreyīti hovāca yājñavalkya, udyāsyanvā
are'hamasmātsthānādasmi hanta te'nayā kātyāyanyā'ntaṃ karavāṇīti

12.2

sā hovāca maitreyī yannu ma iyaṃ bhagoḥ sarvā
pṛthivī vittena pūrṇā syātkathaṃ tenāmṛtā
syāmiti, neti hovāca yājñavalkyo yathaivopakaraṇavatāṃ jīvitaṃ tathaiva te jīvita1 syādamṛtatvasya tu nā''śā'sti vitteneti

12.3

sā hovāca maitreyī yenāhaṃ nāmṛtā syāṃ kimahaṃ
tena kuryāṃ yadeva bhagavānveda tadeva me brūhīti

12.4

sa hovāca yājñavalkyaḥ priyā batāre naḥ satī
priyaṃ bhāṣasa ehyāssva vyākhyāsyāmi te
vyācakṣāṇasya tu me nididhyāsasveti

12.5

sa hovāca na vā are patyuḥ kāmāya patiḥ
priyo bhavatyātmanastu kāmāya patiḥ priyo
bhavati | na vā are jāyāyai kāmāya jāyā
priyā bhavatyātmanastu kāmāya jāyā priyā
bhavati | na vā are putrāṇāṃ kāmāya putrāḥ
priyā bhavantyātmanastu kāmāya putrāḥ priyā
bhavanti| na vā are vittasya kāmāya vittaṃ priyaṃ
bhavatyātmanastu kāmāya vittaṃ priyaṃ bhavati| na vā are
brahmaṇaḥ kāmāya brahma priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya brahma
priyaṃ bhavati| na vā are kṣatrasya kāmāya kṣatraṃ priyaṃ
bhavatyātmanastu kāmāya kṣatraṃ priyaṃ bhavati| na vā
are lokānāṃ kāmāya lokāḥ priyā bhavantyātmanastu
kāmāya lokāḥ priyā bhavanti| na vā are
devānāṃ kāmāya devāḥ priyā bhavantyātmanastu
kāmāya devāḥ priyā bhavanti| na vā are bhūtānāṃ
kāmāya bhūtāni priyāṇi bhavantyātmanastu kāmāya
bhūtāni priyāṇi bhavanti| na vā are sarvasya kāmāya
sarvaṃ priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavati
ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyo maitreyyātmano vā are darśanena śravaṇena matyā
vijñānenedam̐ sarvaṃ viditam

12.6

brahma taṃ parādādyo'nyatrā''tmano brahma veda kṣatraṃ
taṃ parādādyo'nyatrā''tmanaḥ kṣatraṃ veda lokāstaṃ
parāduryo'nyatrā''tmano lokānveda devāstaṃ
parāduryo'nyatrā''tmano devānveda bhūtāni taṃ
parāduryo'nyatrā''tmano bhūtāni veda sarvaṃ taṃ
parādādyo'nyatrā''tmanaḥ sarvaṃ vededaṃ brahmedaṃ
kṣatramime lokā ime devā imāni bhūtānīdaṃ
sarvaṃ yadayamātmā

12.7

sa yathā dundubherhanyamānasya na bāhyāñśabdāñśaknuyādgrahaṇāya dundubhestu grahaṇena dundubhyāghātasya vā śabdo gṛhītaḥ

12.8

sa yathā śaṅkhasya dhmāyamānasya na bāhyāñśabdāñśaknuyādgrahaṇāya śaṅkhasya tu grahaṇena śaṅkhadhmasya vā śabdo gṛhītaḥ

12.9

sa yathā vīṇāyai vādyamānāyai na bāhyāñśabdāñśaknuyādgrahaṇāya vīṇāyai tu grahaṇena vīṇāvādasya vā śabdo gṛhītaḥ

12.10

sa yathā''rdrendhāgnerabhyāhitātpṛthagdhūmā viniścarantyevaṃ vā are'sya mahato bhūtasya niḥśvasitametadyadṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvāṅgirasa itihāsaḥ
purāṇaṃ vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇyanuvyākhyānāni vyākhyānānyasyaivaitāni niḥśvasitāni

12.11

sa yathā sarvāsāmapāṃ samudra ekāyanamevaṃ sarveṣāṃ
sparśānāṃ tvagekāyanamevaṃ sarveṣāṃ gandhānāṃ nāsike
ekāyanamevaṃ sarveṣāṃ rasānāṃ jihvaikāyanamevaṃ
sarveṣāṃ rūpāṇāṃ cakṣurekāyanamevaṃ sarveṣāṃ śabdānāṃ
śrotramekāyanamevam̐ sarveṣām̐ saṃkalpānāṃ mana ekāyanamevam̐ sarvāsāṃ vidyānām̐ hṛdayamekāyanamevam̐ sarveṣāṃ
karmaṇām̐ hastāvekāyanamevam̐ sarveṣāmānandānāmupastha ekāyanamevam̐ sarveṣāṃ visargāṇāṃ pāyurekāyanamevam̐
sarveṣāmadhvanāṃ pādāvekāyanamevam̐ sarveṣāṃ vedānāṃ
vāgekāyanam

12.11.p1

iti daśamāhnikam ||10

13.12

sa yathā saindhavakhilya udake prāsta udakamevānuvilīyeta
na hāsyodgrahaṇāyeva syāt| yato yatastvādadīta
lavaṇamevaivaṃ vā ara idaṃ mahadbhūtamanantamapāraṃ
vijñānaghana eva| etebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tānyevānu
vinaśyati na pretya saṃjñā'stītyare bravīmīti hovāca
yājñavalkyaḥ

13.12-2

na tatra pretya viśeṣasaṃjñā'sti
nāsti
iti hovāco
yājñavalkyaḥ

13.13

sā hovāca maitreyyatraiva mā bhagavānamūmuhanna pretya
saṃjñā'stīti sa hovāca yājñavalkyo na vā are'haṃ
mohaṃ bravīmyalaṃ vā ara idaṃ vijñānāya

13.14

yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaraṃ jighrati
taditara itaraṃ paśyati taditara itaraśṃ śṛṇoti
taditara itaramabhivadati taditara itaraṃ manute
taditara itaraṃ vijānāti yatra vā asya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ jighrettatkena kaṃ paśyettatkena kaśṃ śṛṇuyāttatkena kamabhivadettatkena kaṃ
manvīta tatkena kaṃ vijānīyāt| yenedaśṃ sarvaṃ
vijānāti taṃ kena vijānīyādvijñātāramare kena
vijānīyāditi

13.14.p1

iti bṛhadāraṇyakopaniṣadi dvitīyādhyāye

14.4

maitreyīnāmacaturthaṃ brāhmaṇam

14.1

iyaṃ pṛthivī sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhvasyai pṛthivyai
sarvāṇi bhūtāni madhu yaścāyamasyāṃ pṛthivyāṃ
tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ
śārīrastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva
yo'yamātmedamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam

14.2

imā āpaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhvāsāmapāthaṃ
sarvāṇi bhūtāni madhu yaścāyamāsvapsu tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmathaṃ raitasastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmedamamṛtamidaṃ brahmeda sarvam

14.3

ayam‌gniḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhvasyāgneḥ sarvāṇi
bhūtāni madhu yaścāyamasminnagnau tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ vāṅmayastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmedamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam‌

14.4-2

ayaṃ vāyuḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhvasya vāyoḥ
sarvāṇi bhūtāni madhu yaścāyamasminvāyau tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ prāṇastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmedamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam

14.5

ayamādityaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhvasyā''dityasya sarvāṇi bhūtāni madhu yaścāyamasminnāditye tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ
cākṣuṣastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmedamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam

14.6

imā diśaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhvāsāṃ diśāṃ
sarvāṇi bhūtāni madhu yaścāyamāsu dikṣu tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ śrotraḥ
prātiśrutkastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa
yo'yamātmedamamṛtamidaṃ brahmeda sarvam

14.7

ayaṃ candraḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhvasya candrasya
sarvāṇi bhūtāni madhu yaścāyamasmiṃścandre tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ mānasastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmedamamṛtamidaṃ brahmeda sarvam

14.8

iyaṃ vidyutsarveṣāṃ bhūtānāṃ madhvasyai vidyutaṃ sarvāṇi
bhūtāni madhu yaścāyamasyāṃ vidyuti tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ taijasastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmedamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam

14.9

ayam̐ stanayitnuḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhvasya stanayitnoḥ sarvāṇi bhūtāni madhu yaścāyamasminstanayitnau tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmam̐ śābdaḥ sauvarastejomayo'mṛtamayaḥ
puruṣo'yameva sa yo'yamātmedamamṛtamidaṃ brahmedam̐
sarvam

14.10

ayamākāśaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhvasyā''kāśasya sarvāṇi bhūtāni madhu yaścāyamasminnākāśe
tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ
hṛdyākāśastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa
yo'yamātmedamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam

14.11

ayaṃ dharmaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhvasya dharmasya
sarvāṇi bhūtāni madhu yaścāyamasmindharme tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ ghārmastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmedamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam

14.12

idam̐ satyam̐ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhvasya satyasya
sarvāṇi bhūtāni madhu yaścāyamasminsatye tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmam̐ sātyastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmedamamṛtamidaṃ brahmedam̐ sarvam

14.13

idaṃ mānuṣa sarvveṣāṃ bhūtānāṃ madhvasya mānuṣasya
sarvvāṇi bhūtāni madhu yaścāyamasminmānuṣe tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ mānuṣastejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmedamamṛtamidaṃ
brahmeda sarvvam

14.14

ayamātmā sarvveṣāṃ bhūtānāṃ madhvasyā''tmanaḥ
sarvvāṇi bhūtāni madhu yaścāyamasminnātmani
tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamātmā tejomayo'mṛtamayaḥ puruṣo'yameva sa yo'yamātmedamamṛtamidaṃ brahmedaṃ sarvam

14.15

sa vā ayamātmā sarveṣāṃ bhūtānāmadhipatiḥ
sarveṣāṃ bhūtānāṃ rājā tadyathā rathanābhau ca
rathanemau cārāḥ sarve samarpitā evamevāsminnātmani sarvāṇi bhūtāni sarve devāḥ sarve lokāḥ
sarve prāṇāḥ sarva eta ātmānaḥ samarpitāḥ

14.16

idaṃ vai tanmadhu dadhyaṅṅātharvaṇo'śvibhyāmuvāca
tadetadṛṣiḥ paśyannavocat | tadvāṃ narā sanaye
daṃsa ugramāviṣkṛṇomi tanyaturna vṛṣṭim
dadhyaṅ ha yanmadhvātharvaṇo vāmaśvasya śīrṣṇā
pra yadīmuvāceti

14.17

idaṃ vai tanmadhu dadhyaṅṅātharvaṇo'śvibhyāmuvāca
tadetadṛṣiḥ paśyannavocat | ātharvaṇāyāśvinā
dadhīce'śvyam̐ śiraḥ pratyairayatam | sa vāṃ
madhu pravocadṛtāyantvāṣṭraṃ yaddasrāvapi kakṣyaṃ
vāmiti

14.18

idaṃ vai tanmadhu dadhyaṅṅātharvaṇo'śvibhyāmuvāca
tadetadṛṣiḥ paśyannavocat| puraścakre dvipadaḥ puraścakre catuṣpadaḥ| puraḥ sa pakṣī bhūtvā puraḥ
puruṣa āviśaditi| sa vā ayaṃ puruṣaḥ sarvāsu
pūrṣu puriśayo nainena kiṃcanānāvṛtaṃ nainena
kiṃcanāsaṃvṛtam

14.19

idaṃ vai tanmadhu dadhyaṅṅātharvaṇo'śvibhyāmuvāca
tadetadṛṣiḥ paśyannavocat | rūpaṃ rūpaṃ
pratirūpo babhūva tadasya rūpaṃ praticakṣaṇāya
indro māyābhiḥ pururūpa īyate yuktā hyasya
harayaḥ śatā daśeti | ayaṃ vai harayo'yaṃ vai daśa
ca sahasrāṇi bahūni cānantāni ca tadetadbrahmāpūrvamanaparamanantaramabāhyamayamātmā brahma sarvānubhūrityanuśāsanam

atha dvitīyādhyāyasya madhuvaṃśanāmaṣaṣṭhaṃ brāhmaṇam

15.1

atha vaṃśaḥ| pautimāṣyo gaupavanādgaupavanaḥ pautimāṣyātpautimāṣyo gaupavanādgaupavanaḥ kauśikātkauśikaḥ
kauṇḍinyātkauṇḍinyaḥ śāṇḍilyācchāṇḍilyaḥ kauśikācca gautamācca gautamaḥ

15.2

vaṃśa varṇana se 4 lābha : ① vidyāstuti ② brahmavidyā utpatti ③ pratidina pāṭha se jāpa se apūrva. ④ adhyayana adhyāpana.
āgniveśyādāgniveśyaḥ śāṇḍilyāccānabhimlātāccānabhimlāta ānabhimlātādānabhimlāta ānabhimlātādānabhimlāto gautamādgautamaḥ saitavaprācīnayogyābhyāṃ saitavaprācīnayogyau pārāśaryātpārāśaryo bhāradvājāddvā radvājo bhāradvājācca gautamācca gautamo bhāradvājādbhāradvājaḥ pārāśaryātpārāśaryo baijavāpāyanādbaijavāpāyanaḥ kauśikāyaneḥ kauśikāyaniḥ

15.3

ghṛtakauśikādghṛtakauśikaḥ pārāśaryāyaṇātpārāśaryāyaṇaḥ pārāśaryātpārāśaryo jātūkarṇyājjātūkarṇya āsurāyaṇācca yāskāccā''surāyaṇastraivaṇestraivaṇiraupajandhaneraupajandhanirāsurerāsurirbhāradvājādbhāradvājaśāṇḍilyācchāṇḍilyaḥ kaiśoryātkāpyātkaiśoryaḥ kāpyaḥ kumārahāritātātreyādātreyo māṇṭermāṇṭirgautamādgautamo gautamādgautamo vātsyādvātsyaḥ
kumārahārito gālavādgālavo vidarbhīkauṇḍinyādvidarbhīkauṇḍinyo vatsanapāto bābhravādvatsanapādbābhravaḥ pathaḥ saubharātpanthāḥ saubharo'yāsyādāṅgirasādayāsya āṅgirasa ābhūtestvāṣṭrādābhūtistvāṣṭro viśvarūpāttvāṣṭrādviśvarūpastvāṣṭro'śvibhyāmaśvinau dadhīca ātharvaṇāddadhyaṅṅātharvaṇo'tharvaṇo daivādatharvā daivo mṛtyoḥ prādhvaya̍ṃsanānmṛtyuḥ prādhva̍ṃsanaḥ pradhva̍ṃsanātpradhva̍ṃsana ekarṣerekarṣirvipracittervipracittirvyaṣṭervyaṣṭiḥ sanāroḥ
sanāruḥ ^sanā̍tanātsanātanaḥ sanagātsanagaḥ parameṣṭhinaḥ parameṣṭhī brahmaṇo brahma
svayaṃbhu brahmaṇe namaḥ