Mahaitareya 15: atha dvitīyapraghaṭṭake caturtho'dhyāyaḥ
Mahaitareya 15
- Language
- Sanskrit
atha dvitīyapraghaṭṭake caturtho'dhyāyaḥ
15.p1
yo havai yajñe yajñaṃ vedāhanyahardeveṣu devamadhyūḷhaṃ sa samprativideṣa vai yajñe yajño'hanyahardeveṣu devo'dhyūḷho yadetanmahadukthaṃ tadetat pañcavidhaṃ trivṛt pañcadaśaṃ saptadaśamekaviṃśaṃ pañcaviṃśamiti stomato gāyatraṃ rathantaraṃ bṛhad bhadraṃ rājanamiti sāmato gāyatryuṣṇig bṛhatī triṣṭub dvipadeti cchandastaḥ śiro dakṣiṇaḥ pakṣa uttaraḥ pakṣaḥ pucchamātmetyākhyānam
15.p2
pañcakṛtvaḥ prastauti pañcakṛtva udgāyati pañcakṛtvaḥ pratiharati pañcakṛtva upadravati pañcakṛtvo nidhanamupayanti
15.p3
tat stobhasahasraṃ bhavatyevaṃ hotāḥ pañcavidhā anuśāsyante yat prāk tṛcāśītibhyaḥ saikā vidhā tisrastṛcāśītayo yadūrdhvaṃ sā pañcamī || upaniṣat-
15.p4
bṛhatīsahasraṃ sahasranāmavyākhyānam
15.p5
tadetat sahasram | tat sarvaṃ tāni daśa daśeti vai sarvam
15.p6
viṣṇoḥ sahasranāmnastu yad tad rūpasahasrakam | bṛhatīsahasrametacca tad vakti hi pṛthak pṛthak || sahasraśabdo'pyamitaṃ yato vaktyamitānyataḥ | nāmāni viṣṇorucyante sahasramiti cā'khyayā || anantanāmavacane tvaśaktatvāt sahasrakam | nāmnāṃ pṛthagidaṃ proktamanantatanuvācakam || viṣṇoranantarūpāṇāmuktyā pañcaśatadvaye | āsīt sahasramityākhyā sahasraṃ mukhyato'mitam || brahma yāvat tāvatī vāgiti vedapramāṇataḥ | sahaivānantarūpaistu saraṇena sahasrakam || nāmnā saha sṛtereva rūpāṇāṃ vā sahasratā | bṛhatīsahasraṃ caitasmād rūpānantābhidhāyakam || pṛthak pṛthagaghi nāmārthā ṛca etāḥ prakīrtitāḥ | sarvanāmātmakaṃ tasmād ṛksahasramidaṃ hareḥ || sarvarūpāṇyato viṣṇoḥ saṃstutānyamunaiva hi
15.p7
upaniṣat-
15.p8
bṛhatīsahasraṃ sāma ca matsyādināmavyākhyānarūpam
15.p9
etāvatī hi saṅkhyā daśadaśatastacchataṃ daśa śatāni || tat sahasraṃ tat sarvam
15.p10
annamiva prītikaraṃ bṛhatīsahasram
15.p11
tāni trīṇi cchandāṃsi bhavanti tredhā vihitaṃ vā idamannamaśanaṃ pānaṃ khādastadetairāpnoti || bhāṣyammatsyakūrmavarāhanarasiṃhavāmanabhārgavāḥ || kṛṣṇabuddhau ca kalkīti rūpāṇāṃ daśakaṃ hareḥ | pañcabhedavibhinnena hyṛksahasreṇa śaṃsyate || rūpāṇāṃ pañcakaṃ pūrvamaparaṃ pañcakaṃ hareḥ | prastāvādyairānidhanaiḥ stūyate sāmabhaktibhiḥ || tāni rūpāṇyasya daśa sarvarūpātmakāni ca | daśanāmāni cāsyaiva sarvarūpābhidhānyapi || pañcakaṃ sāmabhaktīnāmṛksahasraṃ ca taddvayam | stāvakaṃ sarvarūpāṇāmata eva ramāpateḥ
15.p12
bhāṣyam-
15.p13
trivṛdādistomanāmasamanvayaḥ
15.p14
trividho hyaniruddho'sāvadhyātmādivibhedataḥ | atastrivṛditi proktastathā pañcadaśātmakaḥ || pradyumnaḥ pañcabhūteṣu hyadhyātmādivibhedataḥ | liṅgasaptadaśasthatvāt tāvān saṅkarṣaṇaḥ śrutaḥ || ṣaḍdhātuṣu saṃsthaḥ sannadhyātmādivibhedataḥ | ekaviṃśo vāsudevo manaādicatuṣṭaye || guṇatraye ca prakṛtāvadhyātmādivibhedataḥ | mūlarūpeṇa ca saha pañcaviṃśātmakaḥ prabhuḥ || nārāyaṇastvacintyātmā sa eko'pi hyanantadhā
15.p15
gāyakānāṃ trāṇato'sau gāyatramaniruktakaḥ || pradyumno hi rathārūḍhastena cokto rathantaram | bṛhadrūpo bṛhannāmā tathā saṅkarṣaṇaḥ prabhuḥ || bhadraṃ tu vāsudevo'sau bhadramokṣaprado yataḥ | nārāyaṇo rājanaṃ syād rājayatyeṣa mokṣiṇaḥ
15.p16
gāyatrī tvaniruddho'sau trikāle gīyate yataḥ | uṣṇigguṣṇasvarūpatvāt pradyumno'gyādisaṃsthitaḥ || strīrūpo bṛhatīnāmā bṛhatsaṅkarṣaṇaḥ prabhuḥ | vāsudevastathā triṣṭup trivedaiḥ stūyate yataḥ || nārāyaṇastu strīrūpo dvidhaivāsau vyavasthitaḥ | dvipadeti tato nāma sarvacchando'bhidhā ime || vanitātanavaḥ proktā ................
15.p17
.................. madhyaṃ nārāyaṇaḥ prabhuḥ | vāsudevo'sya pucchaṃ ca vāmadakṣau ca pakṣakau || saṅkarṣaṇaśca pradyumnaḥ kramādevaṃ prakīrtitau | aniruddhaḥ śiraścaiva tathaiko'pi hi pañcadhā || prastāvanāmā'niruddho rakṣan saṃstūyate yataḥ | bhāṣyamsṛjan jagacca ramayā pradyumnastatra gīyate || udgīthanāmā tenāsau jagadudgamanena vā | saṃhārāt pratihārākhyastathā saṅkarṣaṇaḥ prabhuḥ || mocayitvā samīpaṃ hi drāvayed vāsudevakaḥ | tenopadravāmāsau nidhīyante yato'khilāḥ || muktā nārāyaṇe deve tenāsau nidhanābhidhaḥ || ityādi ca || stūyamānatvāt stomaḥ | samatvāt sāma | chandyatvācchandaḥ
15.p18
tad vā idaṃ bṛhatīsahasraṃ sampannaṃ tadbhaitadeke nānācchandasāṃ sahasraṃ pratijānate kimanyat sadanyad brūyāmeti triṣṭupsahasrameke jagatīsahasrameke'nuṣṭupsahasrameke
15.p19
upaniṣat-
15.p20
anuṣṭupchandomahimā
15.p21
taduktamṛṣiṇā- anuṣṭubhamanu carcyūryamāṇamindraṃ nicikyuḥ kavayo manīṣeti || vāci vai tadaindraṃ prāṇaṃ nyacāyannityetat taduktaṃ bhavati
15.p22
nṛsiṃhānuṣṭummantropāsam
15.p23
meghasaṃsthaṃ haṃsarūpaṃ taṃ viṣṇuṃ parameśvaram | viriñcaśivapūrvebhyo nṛsiṃhānuṣṭubhaṃ parām || uccārayantamarthāṃśca vyācakṣāṇaṃ samantataḥ | daddaśurmunayo divyā ācāryaṃ brahmaśarvayoḥ || evaṃ vāyuṃ ca daddaśustatra haṃsasvarūpiṇam | śivādibhyo vyāharantaṃ tāmevānuṣṭubhaṃ parām || ityādi ca || vāgākhyāyāmanuṣṭubhyuccāryamāṇāyāṃ hi munayo viṣṇuṃ dadṛśuḥ| ato brahmādayo'pi viṣṇoḥ sakāśādanuṣṭubharthaṃ sadā śṛṇvantīti jñāyate'to'nuṣṭuveva cchandasāṃ vareti coktaṃ bhavati
15.p24
ṭippaṇī -
15.p25
upaniṣat-
15.p26
anuṣṭupsahasrapaṭhanaphalam
15.p27
sa heśvaro yaśasvī kalyāṇakīrtirbhavitorīśvaro ha tu purā''yuṣaḥ praitoriti ha smā'hā
15.p28
upaniṣat-
15.p29
bṛhatīcchandomahimā
15.p30
akṛtsno hyeṣa ātmā yad vāgabhi hi prāṇena manasesyamāno vācā nānubhavati bṛhatīmabhisampādayedeṣa vai kṛtsna ātmā yad bṛhatī || upaniṣat-
15.p31
chandassu bṛhatī śreṣṭhā
15.p32
so'yamātmā sarvataḥ śarīraiḥ parivṛtastad yathā'yamātmā sarvataḥ śarīraiḥ parivṛta evameva bṛhatī sarvataśchandobhiḥ parivṛtā madhyaṃ hyeṣāmajñānāmātmā madhyaṃ chandasāṃ bṛhatī saheśvaro yaśasvī kalyāṇakīrtirbhaṃvitorīśvaro ha tu purā''yuṣaḥ praitoriti ha smā'ha kṛtsno hyeṣa ātmā yad bṛhatī tasmād bṛhatīmevābhisampādayet
15.p33
bhāṣyamaṅgebhya eva sambhūtānyanyacchandāṃsi cābjajāt | madhyāttu bṛhatī jātā tasmāt sā madhyamucyate || paṭhyate tena madhye sā cchandasāṃ pravarā satī | chandāṃsyanyānyaṅgavat syurmadhyavad bṛhatī parā || saptacchandāṃsi caivaṃ hi pratimā vaiṣṇavī matā | gāyatrīdevatātvaṃ ca lakṣmyā yatrābhidhīyate || bṛhatīdevatā tatra bhagavān puruṣottamaḥ | ādhikyaṃ chandasāṃ yatra gāyatryāstu vivakṣitam || tatra tatputrako vāyurbṛhatīdevatā matā | ṛcāmādhikyayogārthaṃ nāṅgīkartavyamatra tat || pradhānatvād bṛhatyāstu jagatyādyaṃ na yujyate
15.p34
sampādanād bṛhatyāstanmukto bhavitumīśvaraḥ || syāt prasiddhaḥ sukīrtiśca cchandomṛtyurguṇādhikaḥ | iti prāha svayaṃ viṣṇurmahidāsābhidhaḥ prabhuḥ || ityādi ca || ito'nyat sat kimityāhurnācchandastvavādinaḥ | anyat sad rūpamityāhustriṣṭubvādina eva te
15.p35
tad vā idaṃ bṛhatīsahasraṃ sampannaṃ tasya vā etasya bṛhatīsahasrasya sampannasyaikādaśānuṣṭubhāṃ śatāni bhavanti || pañcaviṃśatiścānuṣṭubha āttaṃ vai bhūyasā kanīyaḥ
15.p36
taduktamṛṣiṇā vācamaṣṭāpadīmahamityaṣṭau hi caturakṣarāṇi bhavanti navasraktimiti bṛhatī sampadyamānā navasraktyṛtaspṛśamiti satyaṃ vai vāgṛcā spṛṣṭendrāt pari tanvaṃ mama iti || tad yadevaitad bṛhatīsahasramanuṣṭup sampannaṃ bhavati tasmāt tadaindrāt prāṇād bṛhatyai vācamanuṣṭubhaṃ tanvaṃ sannirmimīte
15.p37
yāvat sahasraṃ bṛhatī tāvacchaṃsedanuṣṭubhām| chandasāṃ vā tadanyeṣāṃ bṛhatītvaṃ smaret tataḥ|| tena sarvagato viṣṇuḥ sarvasmādadhiko'rcitaḥ| bhavedevaṃ jānatastu kṛtā ca pratimā bhavet|| tathā vāyorapi kṛtā vāyurhi pratimā hareḥ| tasmād vāyukṛtaṃ sarvaṃ kriyate viṣṇunaiva hi|| bṛhatīsahasraṃ sampannamekādaśaśataṃ punaḥ| anuṣṭubhāṃ smaret pañcaviṃśottaramudāradhīḥ|| tena vāyorumotpattiḥ samyag jñānāt smṛtā bhavet| tato dvitīyapratimā viṣṇoreva kṛtā bhavet|| viṣṇunānupraviṣṭau yadumā vāyuśca tadvaśau|| ityādi ca
15.p38
sa vā eṣa vācaḥ paramo vikāro yadetanmahaduktham
15.p39
vikāritvaṃ ca nānyat syānnityā vedā yato'khilāḥ || vācakeṣu tathā viṣṇoḥ sahasrabṛhatīmayam | ukthamuttamamuddiṣṭaṃ vyākhyā'kārasya sā parā || anye'pi śabdāḥ sarve'pi hyakārārthābhidhāyinaḥ | yeṣāṃ paramamukthaṃ tat ......................
15.p40
tadetat pañcavidhaṃ mitamamitaṃ svaraḥ satyānṛte ityṛg gāthā kumbyā tanmitam || yajurnigado vṛthā vāk tadamitaṃ sāmātho yaḥ kaśca geṣṇaḥ sa svara omiti satyaṃ netyanṛtaṃ tadetat puṣpaṃ phalaṃ vāco yat satyaṃ sa heśvaro yaśasvī kalyāṇakīrtirbhavitoḥ puṣpaṃ hi phalaṃ vācaḥ satyaṃ vadatyathaitanmūlaṃ vāco yadanṛtam || tad yathā vṛkṣa āvirmūlaḥ śuṣyati sa udvartata evamevānṛtaṃ vadannāvirmūlamātmānaṃ karoti sa śuṣyati sa udvartate tasmādanṛtaṃ na vaded dayeta tvenena parāg vā etad riktamakṣaraṃ yadetadomiti || tad yatkiścomityāhātraivāsmai tad ricyate sa yat sarvamoṅkuryād ricyādātmānaṃ sa kāmebhyo nālaṃ syādathaitat pūrṇamabhyātmaṃ yanneti || sa yat sarvaṃ neti brūyāt pāpikā'sya kīrtirjāyeta sainaṃ tatraiva tasmāt kāla eva dadyāt kāle na dadyāt | tat satyānṛte mithukīkaroti | tayormithunāt pra jāyate bhūyān bhavati || yo vai tāṃ vācaṃ veda yasyā eṣa vikāraḥ sa sampratividakāro vai sarvā vāk saiṣā sparśoṣmabhiryajyamānā bahvī nānārūpā bhavati || tasyai yadupāṃśu sa prāṇo'tha yaducaistaccharīraṃ tasmāt tat tira iva tira iva hyaśarīramaśarīro hi prāṇo'tha yaducaistaccharīraṃ tasmāt tadāvirāvirhi śarīram
15.p41
uccairmantroccāraṇaṃ na praśasyate
15.p42
akārasya tathopāṃśorabhimānī tu mārutaḥ| dehendriyāntaḥkaraṇanāmno'sya dvividhasya ca|| sthūlasūkṣmaśarīrasya sarveṣāmabhimāninī| bhāratyuccoditasyāpi hyakārasyābhimāninī|| tasmāduccādupāṃśurhi japādiṣu phalādhikaḥ| vāyuḥ patirhi bhāratyā upāṃśordevatā mataḥ
15.p43
akāravyākhyānaparaḥ oṅkāraḥ
15.p44
akārasya vikāro'yamoṅkāra iti kathyate| adhikoccatvamānaṃ hi tasyārthaḥ samudīritaḥ|| akāreṇaiva tat sarvamuktamādhikyavaktṛtaḥ| adhikoccasvarūpo'sau mātā cādhika eva hi
15.p45
akāravyākhyānaparo nārāyaṇaśabdaḥ
15.p46
ekārthatvādakāro'sau nakāratvamupāgataḥ| dīrghībhūtaḥ punastenaivākāreṇa saha sthitaḥ|| abhāvavācyakārasya hyartho rephaḥ kṣayaṃ vadan| so'pyakāreṇa sahito dīrghatvaṃ samupāgataḥ|| abhāvavācyakāraḥ sa aikārthyād gatyabhāvayoḥ| yakāratvaṃ gatastasmācco rephasyottaratvataḥ|| ṇatvaṃ gato hyakāro'sau no viruddhārthavācakaḥ| anyatvāt sarvajīvebhyo jaḍebhyaśca sadaiva hi|| sarvadoṣo'jñitatvācca sarvato'pyadhikatvataḥ| nirāsanācca doṣāṇāṃ svabhaktebhyaḥ samantataḥ|| sarvadoṣaviruddho'ruguṇapūrṇasvarūpataḥ| nārāyaṇa iti prokto hyakārārtho'yameva hi|| tasmādakāravījeyaṃ viṣṇornārāyaṇābhidhā| praṇavaśca ............................
15.p47
harireva akāravācyaḥ
15.p48
.......tato'kāraḥ pradhānaṃ nāma cakriṇaḥ
15.p49
akāranāmā nānyo'sti tamṛte puruṣottamam | brahmarudrādināmāni brahmādiṣvapyamukhyataḥ || vartante na tvakāro'yaṃ vartate keśavaṃ vinā | nārāyaṇādināmāni nṛṇāṃ nāmakriyāsvapi || vihitānyakāro naivāyaṃ vihitastamṛte prabhum | vāyurbrahmā'pi cā'kāradevate natu nāminau || yathā vedābhidheyo'nyo vedākhyā devatā'parā | evaṃ nāmābhimānī tu vāyurvācyo janārdanaḥ || tasmāda iti nāmaitad viṣṇoḥ kevalameva hi
15.p50
viśeṣato'sya vyākhyānaṃ bṛhatīnāṃ sahasrakam || tasmāt prīto bhaved viṣṇuḥ śaṃsanādasya sarvadā | tasmād yajñe'pi vā śaṃsedayajñe'pi rahaḥ pumān || dhyātvā nārāyaṇaṃ devaṃ viṣṇorannaṃ hi tat param || ityādi brahmasāre
15.p51
paramavikāreṇa saha vikāramātrasyāpi prastutatvāt 'tadetat pañcavidham' iti parāmarśaḥ
15.p52
svarāṇāṃ niyamo yatra hrūco nāmaiva tāḥ smṛtāḥ | anyā mitākṣarā yāstu tā gāthāḥ parikīrtitāḥ || khaṇḍavākyāni kumbhyāḥ syurasamāni parasparam | yajñāṅgaṃ yajuruddiṣṭaṃ nigadaṃ vākyamātrakam || ityādi śabdanirṇaye || akārasyoṅkāratā tvakāralopenaiva jāteti satyoṅkāraḥ| akārasyā''dau sthititvena ca yathārtharūpatvāt| ukārādivikārasahitatvāt puṣpaphalātmakaśca| akārasyārtharūpaḥ sanneva ca bhagavāṃstamevoṅkāro vakti| ataśca satyamevoṅkāraḥ| yamarthamakāro vakti tameva vaktīti| nakārastvacchiraskatvānmūlabhūtasyākārasyānte sthitirūpatvād ayathāsthiterasatyarūpaḥ| tathā'pyakārasya nakārasya caikārthatvānmūlabhūtaśca| tasmādakārasyaitad vṛthā vāgādikamapi vyākhyānam| tasmād vijānataḥ sarvamapi bhagavannāmaiva
15.p53
tad vā idaṃ bṛhatīsahasraṃ sampannaṃ tad yaśaḥ sa indraḥ sa bhūtānāmadhipatiḥ sa ya evametamindraṃ bhūtānāmadhipatiṃ veda visrasā haivāsmāllokāt praitīti ha smā'ha mahidāsa aitareyaḥ
15.p54
bṛhatīsahasraṃ tadyaśaḥ tasya nārāyaṇasya yaśaḥ| yasya nārāyaṇasyaitad yaśaḥ sa bhagavānevendranāmā| sa hi yat prathamata indro babhūva svecchayā yajñanāmā| tasmāt tameva vedā indraśabdena vadanti mukhyataḥ| 'idi paramaiśvarye' iti dhātośca| tasyaiva hi paramaiśvaryam| anyeṣāṃ tu dvādaśānāṃ tena dattamevendratvaṃ na tu mukhyataḥ
15.p55
vedeṣu viṣṇurevendraśabdavācyaḥ
15.p56
ato viṣṇāvevendraśabdaṃ prayuṅkte śrutiḥ- 'matsi soma varuṇaṃ matsi mitraṃ matsīndramindo pavamāna viṣṇum' iti
15.p57
tatprasādādathendratvaṃ dvādaśānye prapedire | purandarastveka eva vāsudevaprasādataḥ || dvivāramindratāmāpa tasmād dvādaśa te pare || agrajatvādadityāṃ tu mahendro nāma cābhavat | mahāvrataṃ karma kṛtvā caiva nāmnā mahendrakaḥ || mahattvaṃ mukhyato viṣṇornānyasya kadācana | evaṃ yo veda taṃ viṣṇuṃ visrasto vandhato'khilāt | asmāllokāddharerlokameti nāstyatra saṃśayaḥ || ityāha bhagavān viṣṇurmahidāsasvarūpakaḥ
15.p58
upaniṣat-
15.p59
ramāramaṇasya ratikrīḍāprakāraḥ kīdṛśaḥ ?
15.p60
pretyendro bhūtvaiṣu lokeṣu rājati tadāhuryadanena rūpeṇāmuṃ lokamabhisambhavatī3 || atha kena rūpeṇemaṃ lokamā bhavatī3
15.p61
tad yadetat striyāṃ lohitaṃ bhavatyagnestad rūpam || tasmāt tasmānna bībhatsetātha yadetat puruṣe reto bhavatyādityasya tadrūpaṃ tasmāt tasmānna bībhatseta so'yamātmemamātmānamamuṣmā ātmane samprayacchatyasāvātmā'mumātmānamasmā ātmane samprayacchati tāvanyonyamabhisambhavato'nenā ha rūpeṇāmuṃ lokamabhisambhavatyamunā rūpeṇemaṃ lokamā bhavati
15.p62
tat sa sūryagato viṣṇuḥ puṃretaḥsthasya cā''tmanaḥ| dyāt bhūmigatasyaiva rūpadvayamidaṃ tataḥ| parasparaṃ sambhavati viṣṇorniṃtyukhātmakam| prādurbhāvasthitaṃ rūpaṃ yacca bhūmau pumātmakam| viṣṇostadapi devīṣu sthitastrīrūpakātmanā| evamanyonyato viṣṇū rataḥ svasmin nacānyataḥ
15.p63
ramayā ramamāṇo'pi tatsthenaiva striyātmanā| ramate nānyataḥ kāpi ratirviṣṇoḥ sukhātmanaḥ| ramayā ramaṇaṃ tasmād ramāyā ratipātratā| naivāsyā ratidātṛtvaṃ viṣṇornahyanyato ratiḥ|| ityādi ca
15.p64
'asāvātmā' ityātmaśabdācca bhagavāneeti jñāyate| ātmaśabdaḥ pare viṣṇau nānyatra kacidiṣyate| guṇapūrtyabhidhāyī sa nānyasya guṇapūrṇatā || amuravyātmāna evāto brahmādyāḥ sarva eva hi || ityādi ca brahmāṇḍe
15.p65
'yadakṣaraṃ pañcavidhaṃ sameti', 'satyasya satyamanu yatra yujyate' ityādinoktārthaviṣaya udāhṛtaiḥ ślokairapi bhagavata eva svarūpāṇāṃ parasparayogasyoktatvāt| 'gāyatryuṣṇig bṛhatī' ityādinā bhagavata eva pañcavidhasya strīrūpasya mahidāsādipañcapurūpāṇāṃ ca prastutatvācca
15.p66
upaniṣat-
15.p67
bhagavataḥ strī-puruṣarūpāṇāṃ sambandhaḥ
15.p68
tatraite ślokāḥ || yadakṣaraṃ pañcavidhaṃ sameti yujo yuktā abhi yat saṃ vahanti | satyasya satyamanu yatra yujyate tatra devāḥ sarva ekaṃ bhavanti
15.p69
yadakṣarādakṣaramiti yuktaṃ yujo yuktā abhi yat saṃ vahanti | satyasya satyamanu yatra yujyate tatra devāḥ sarva ekaṃ bhavanti
15.p70
upaniṣat-
15.p71
viṣṇoḥ sarvaśabdavācyatvajñāne muktiprāptiḥ
15.p72
yad vāca omiti yacca neti yaccāsyāḥ krūraṃ yadu colbaṇiṣṇu | tad viyūyā kavayo'nvavindan nāmāyattā samatṛpyacchṛte'dhi | yasminnāmā samatṛpyacchṛte'dhi tatra devāḥ sarvayujo bhavanti || tena pāpmānamapahatya brahmaṇā svargaṃ lokamapyeti vidvān
15.p73
bhāṣyam-
15.p74
śrīhareramaravaraiḥ rathotsavaḥ
15.p75
nārāyaṇādirūpeṇa paśyadhaiṣa hariḥ sthitaḥ | tannāmabhiśca strīrūpaiḥ sameti svaiḥ sa keśavaḥ || yatsyandanaṃ vahantyete devāḥ bhāryāsamanvitāḥ| adhidaive tathā'dhyātme jīvadehātmakaṃ ratham| sa sūryaḥ sūryabhāryā ca cakṣurdvayasamāśritau| vahato'śvātmakau dehaṃ nārāyaṇarathātmakam| somaśca rohiṇī caiva dakṣavāmaśrutisthitau| ubhayoḥ pakṣayoḥ sthitvā vahato'śvātmakau tayoḥ| uddhāraṇārthameteṣāmumā vāci samāsthitā| nāgākāraiva raśmitvamagamad vaiṣṇave rathe| manasi sthitaḥ śivaścātra manonāmā mahābalaḥ| abhavat sārathirviṣṇorviṣṇurvāyuśca taṃ ratham| prakṛṣṭānandarūpatvāt prāṇākhyāvadhitiṣṭhataḥ| tāveva cāśvināmānau hyāsyau jagadīśvarau || ityādi gāruḍe
15.p76
'tasyopaniṣat satyasya satyamiti prāṇā vai satyaṃ teṣāmeṣa satyam' iti ca śrutiḥ
15.p77
sarvasādhuguṇatvāttu vāyuḥ satya itīryate | tasyāpi satyatādātā sādhupūrṇaguṇo hariḥ | satyasya satya etasmāt ..........
15.p78
..................strīpuṃrūpaḥ sa keśavaḥ | yasmin svātmani yuktaḥ sa ramate strīpumātmanā | munigandharvapitrādyairna tat prāpyaṃ kathañcana | āpnuvanti surāḥ sarve tadrūpaṃ jājvalat sadā | ardhanārīpumākāraṃ tasya vāmasthitāni ca | strīrūpāṇi tu sarvāṇi viṣṇoratyadbhutāni ca | viṣṇoryāni tu puṃrūpāṇyāsthitānyasya dakṣiṇe | tānyasyaiva tu rūpāṇi yujyante'tra parasparam
15.p79
eṣa nārāyaṇo devo hyardhanārīpumātmakaḥ | sarve devāḥ sabhāryāśca taṃ prāpya puruṣottamam | ekībhāvaṃ svabhāryābhirdhanārīpumātmanā | prāpyaivopāsate viṣṇuṃ muktāḥ saṃsārasāgarāt | modante ca ramante ca vibhāgaṃ cecchayā''prayuḥ | bahudhā ca bhavantyete strīpumātmapṛthaktvataḥ | prasādād vāsudevasya bhāgaiḥ strīpuṃsvarūpiṇaḥ| tenaiva niyatā nityaṃ tadvaśāstatparāyaṇāḥ| ramante'nanyagamyo'sau deśo viṣṇoḥ parātmanaḥ
15.p80
mitādipaścarūpaṃ yad vākyaṃ loke'thatrā śrutau | nārāyaṇasya nāmaitaditi jānanti devatāḥ | manovākkarmabhistasmād yogamāpsyanti tatra te | sarvaśabdān harau netuṃ kasya devānṛte balam | vācyantāstāratamyena viṣṇunāmārthavedinaḥ | samyag vettā māruto'tra tasmānmuktebhya eva ca | surebhyo'dhikamānandaṃ nityaṃ bhuṅkte hareranu || 'ityādyardhanārīnārāyaṇatantre'
15.p81
bhāṣyam-
15.p82
na ca śūnyamakārārthaḥ
15.p83
na ca śūnyasyāśavdārthatā | śūnyāṅgīkāre hyakārasyābhāvatārakhya eka evārtha iti siddhyati | viṣṇoraṅgīkāre tvabhāvatā'nyatā virodhiteti trayo'pyarthāḥ samyageva siddhyanti | tasmādakārasya bhagavānneva mukhyorthaḥ | na śūnyam | ekadeśārthatvāt | tasmādamukhyārthatvādanyayuktenaivākāreṇābhāva ityeva taducyate | natva ityeva kenacit kvacit | na ca tathā prayogo'sti | tasmāt pāratantryālpaguṇatvādisarvavastusvabhāvaviruddhasvabhāvaṃ svatantraṃ pūrṇaguṇaṃ sarvajīvajaḍebhyo'nyadajñānaduḥkhalpatvapāratantryotpattināśādisarvadoṣavarjitaṃ brahmaivāśabdārthaḥ | pūrṇaṃ hi brahmaśabdasyārthaḥ | na ca doṣayuktasya pūrṇatā | na ca jīvajaḍādyapūrṇavastvabhinnasya pūrṇatvaṃ bhavati | tasmādakāraśabdārtha eva brahmaśabdārthaḥ | tadetaduktam- 'a iti brahma' iti | nābhāvavācyakāraḥ syādarthatrayayuto yataḥ| ekārthātmā hyabhāvaḥ syānniṣedhaikasvarūpataḥ| anyatā ca niṣedhaśca viruddhatvamiti trayaḥ| akārārthā hyabhāvastu niṣedhaikasvarūpakaḥ| ekadeśasvarūpatvānnākāreṇaiva bhaṇyate| kintvabhāva iti tveva tenākārodito hariḥ|| iti ca
15.p84
pradyumnādyān nādapūrvāḥ sarvān nārāyaṇātmakān | padmanābhādikā eva mūrtīrnārāyaṇottarāḥ | praṇavo'yaṃ vadatyaṣṭau tasmānnānyābhidhāyakaḥ ||' iti tattvasāre
15.p85
upaniṣat-
15.p86
akāravācyo bhagavān
15.p87
aḥ iti brahma tatrā'gatamahamiti
15.p88
tānyāpnoti ca puṃrūpaistairevākṣaragāni ca | strīrūpāṇi jagannāthaḥ prāpnotyātmecchayā prabhuḥ | puṃrūpaḥ pramadārūpaḥ svarūpai ramate svayam | ekīkṛtya ca tānyeva dvirūpo ramate tathā | sa eva ramate māyāṃ sthitātmastrītanau hariḥ | prāṇasyotpattikāmaḥ sannanecchāmāranāmakaḥ ||' ityādyardhanārīnārāyaṇatantre
15.p89
puruṣāyuḥ
15.p90
taddhā idaṃ bṛhatīsahasraṃ sampannaṃ tasya vā etasya bṛhatīsahasrasya sampannasya ṣaṭtriṃśatamakṣarāṇāṃ sahasrāṇi bhavanti tāvanti puruṣāyuṣo'hnāṃ sahasrāṇi bhavanti || jīvākṣareṇaiva jīvāharāpnoti jīvāhnā jīvākṣaramityanakāmamāraḥ
15.p91
tatprasādāddhi tapasā paścānmantrān prapedire | brahmādyā brāhmaṇaṃ paścāt tairiṣṭamṛṣibhiḥ pṛthak | mantrāścopaniṣaccaiva nākṛtvā sumahat tapaḥ | prathamaṃ tadyāsyena dṛṣṭaṃ kenacidīkṣyate | vinā pṛthak tapo dṛśyed brāhmaṇaṃ munibhiryataḥ | mantrāścopaniṣaccaiva brāhmaṇāduttamāstataḥ | tatrāpyupaniṣacchreṣṭhā yuktāvasthādhigamyataḥ ||' ityādi pramāṇaviveke
15.p92
ādityā vasavo rudrā viśve ṛbhava ityapi | sarvadevasamākhyā ca dvādaśāṣṭādikeṣvapi || iti śabdanirṇaye || nirmito daivataiḥ sarvairviṣṇunā vāyunā saha | adhiṣṭhito ratho divyaḥ so'dhyātmaṃ dehanāmakaḥ | samyag yogo yadā tasya manovākkarmabhirbhavet | dehākhyasya rathasyaiva tadā nārāyaṇāt prabhoḥ | vividhaṃ vāsavattvāttu vivasvannāmakācchubham | saṃsāravārakaṃ jñānaṃ divoduhitṛnāmakam | viṣṇutattvāparokṣākhyamahanī dve ca śobhane | jñānāvasthā muktyavasthetyubhe evāhanī pare
15.p93
vāyubhāratyoḥ prādurbhavaḥ
15.p94
jāyante devatāstveṣā bhāratī vāyureva ca | jīvanmukteśca mukteśca dātā rūpadvayī prabhuḥ¹ | sarvastrīṇāmuttamatvād dyaurnāma śrīrudāhṛtā | ²duhitā'syā bhāratī tu nityāheyasvarūpataḥ | aharityucyate vāyurjñānātmatvāt tathaiva ca | ³adhidaive rathe'pyete viṣṇorlakṣmyāṃ prajajñire
15.p95
jñānārthinaḥ prārthanā
15.p96
rathena tena deveśau viṣṇuvāyū jagatpatī | āyātamiti haivaitau prārthayed yajñakarmaṇi | ⁴anyathā'pyarthayedetau jñānecchuḥ puruṣaḥ sadā | ⁵japan mantradvayaṃ nityamā tena nimiṣastathā | rakṣaṇaṃ vā samīpe syānmametyadhyātmameva ca | hayāsyatvādaśvinau tāvityāha paramā śrutiḥ | aindrāgneyādikāścaivaṃ sarve mantrā hariṃ param | vadanti mukhyato nānyaṃ sarvanāmānamacyutam
15.p97
upaniṣat-
15.p98
atha deho devarathaḥ
15.p99
atha devarathastasya vāguddhiḥ śrotre pakṣasī cakṣuṣī yukte manaḥ saṅgṛhītā tadayaṃ prāṇo'dhitiṣṭhati | taduktamṛṣiṇā || ā tena yātaṃ manaso javīyasā nimiṣaścijjavīyaseti javīyaseti
15.p100
upaniṣat-
15.p101
pralaye śrīharireka evāsīt
15.p102
ātmā vā idameka evāgra āsīnnānyat kiñcana miṣat
15.p103
sa īkṣatemān lokānnu sṛjā iti sa imān lokānasṛjatāmbho marīcīrmaramāpo'do'mbhaḥ pareṇadivaṃ dyauḥ pratiṣṭhāntarikṣaṃ marīcayaḥ pṛthivī maro yā adhastāt tā āpaḥ sa īkṣateme nu lokā lokapālānnu sṛjā iti || so'ndya eva puruṣaḥ samuddhṛtyāmūrcchayat
15.p104
sarvajīvādhikatvāttu brahmāṇaṃ puruṣābhidham| aṃśenodbhṛtya rudrādyaiḥ saha cainamayojayat| tathaivācetanānāṃ ca bhāgānudbhṛtya piṇḍavat| cetanācetanaṃ rāśimekasthaṃ vidadhe prabhuḥ
15.p105
tamabhyatapat tasyābhitaptasya mukhaṃ nirabhidyata yathāṇḍaṃ mukhād vāg vāco'gnirnāsike nirabhidyetām|| nāsikābhyāṃ prāṇaḥ prāṇād vāyurakṣiṇī nirabhidyetāmakṣibhyāṃ cakṣuścakṣuṣa ādityaḥ karṇau nirabhidyetāṃ karṇābhyāṃ śrotraṃ śrotrād diśastvaṅ nirabhidyata tvaco lomāni lomabhya oṣadhivanaspatayo hṛdayaṃ nirabhidyata hṛdayānmano manasaścandramā nābhirnirabhidyata nābhyā apāno'pānānmṛtyuḥ śiśnaṃ nirabhidyata śiśnād reto retasa āpaḥ
15.p106
iti prathamaḥ khaṇḍaḥ
Linked texts (4)
- Aitareyāraṇyaka — Sanskrit
- Tantrasārasaṅgraha — Madhva, Sanskrit
- Daśopaniṣad — Sanskrit
- Dvitīyāraṇyaka — Sanskrit