Pramāṇa · Search · About · API

Mahaitareya 15: atha dvitīyapraghaṭṭake caturtho'dhyāyaḥ

Mahaitareya 15

Language
Sanskrit

atha dvitīyapraghaṭṭake caturtho'dhyāyaḥ

15.p1

yo havai yajñe yajñaṃ vedāhanyahardeveṣu devamadhyūḷhaṃ sa samprativideṣa vai yajñe yajño'hanyahardeveṣu devo'dhyūḷho yadetanmahadukthaṃ tadetat pañcavidhaṃ trivṛt pañcadaśaṃ saptadaśamekaviṃśaṃ pañcaviṃśamiti stomato gāyatraṃ rathantaraṃ bṛhad bhadraṃ rājanamiti sāmato gāyatryuṣṇig bṛhatī triṣṭub dvipadeti cchandastaḥ śiro dakṣiṇaḥ pakṣa uttaraḥ pakṣaḥ pucchamātmetyākhyānam

15.p2

pañcakṛtvaḥ prastauti pañcakṛtva udgāyati pañcakṛtvaḥ pratiharati pañcakṛtva upadravati pañcakṛtvo nidhanamupayanti

15.p3

tat stobhasahasraṃ bhavatyevaṃ hotāḥ pañcavidhā anuśāsyante yat prāk tṛcāśītibhyaḥ saikā vidhā tisrastṛcāśītayo yadūrdhvaṃ sā pañcamī || upaniṣat-

15.p4

bṛhatīsahasraṃ sahasranāmavyākhyānam

15.p5

tadetat sahasram | tat sarvaṃ tāni daśa daśeti vai sarvam

15.p6

viṣṇoḥ sahasranāmnastu yad tad rūpasahasrakam | bṛhatīsahasrametacca tad vakti hi pṛthak pṛthak || sahasraśabdo'pyamitaṃ yato vaktyamitānyataḥ | nāmāni viṣṇorucyante sahasramiti cā'khyayā || anantanāmavacane tvaśaktatvāt sahasrakam | nāmnāṃ pṛthagidaṃ proktamanantatanuvācakam || viṣṇoranantarūpāṇāmuktyā pañcaśatadvaye | āsīt sahasramityākhyā sahasraṃ mukhyato'mitam || brahma yāvat tāvatī vāgiti vedapramāṇataḥ | sahaivānantarūpaistu saraṇena sahasrakam || nāmnā saha sṛtereva rūpāṇāṃ vā sahasratā | bṛhatīsahasraṃ caitasmād rūpānantābhidhāyakam || pṛthak pṛthagaghi nāmārthā ṛca etāḥ prakīrtitāḥ | sarvanāmātmakaṃ tasmād ṛksahasramidaṃ hareḥ || sarvarūpāṇyato viṣṇoḥ saṃstutānyamunaiva hi

15.p7

upaniṣat-

15.p8

bṛhatīsahasraṃ sāma ca matsyādināmavyākhyānarūpam

15.p9

etāvatī hi saṅkhyā daśadaśatastacchataṃ daśa śatāni || tat sahasraṃ tat sarvam

15.p10

annamiva prītikaraṃ bṛhatīsahasram

15.p11

tāni trīṇi cchandāṃsi bhavanti tredhā vihitaṃ vā idamannamaśanaṃ pānaṃ khādastadetairāpnoti || bhāṣyammatsyakūrmavarāhanarasiṃhavāmanabhārgavāḥ || kṛṣṇabuddhau ca kalkīti rūpāṇāṃ daśakaṃ hareḥ | pañcabhedavibhinnena hyṛksahasreṇa śaṃsyate || rūpāṇāṃ pañcakaṃ pūrvamaparaṃ pañcakaṃ hareḥ | prastāvādyairānidhanaiḥ stūyate sāmabhaktibhiḥ || tāni rūpāṇyasya daśa sarvarūpātmakāni ca | daśanāmāni cāsyaiva sarvarūpābhidhānyapi || pañcakaṃ sāmabhaktīnāmṛksahasraṃ ca taddvayam | stāvakaṃ sarvarūpāṇāmata eva ramāpateḥ

15.p12

bhāṣyam-

15.p13

trivṛdādistomanāmasamanvayaḥ

15.p14

trividho hyaniruddho'sāvadhyātmādivibhedataḥ | atastrivṛditi proktastathā pañcadaśātmakaḥ || pradyumnaḥ pañcabhūteṣu hyadhyātmādivibhedataḥ | liṅgasaptadaśasthatvāt tāvān saṅkarṣaṇaḥ śrutaḥ || ṣaḍdhātuṣu saṃsthaḥ sannadhyātmādivibhedataḥ | ekaviṃśo vāsudevo manaādicatuṣṭaye || guṇatraye ca prakṛtāvadhyātmādivibhedataḥ | mūlarūpeṇa ca saha pañcaviṃśātmakaḥ prabhuḥ || nārāyaṇastvacintyātmā sa eko'pi hyanantadhā

15.p15

gāyakānāṃ trāṇato'sau gāyatramaniruktakaḥ || pradyumno hi rathārūḍhastena cokto rathantaram | bṛhadrūpo bṛhannāmā tathā saṅkarṣaṇaḥ prabhuḥ || bhadraṃ tu vāsudevo'sau bhadramokṣaprado yataḥ | nārāyaṇo rājanaṃ syād rājayatyeṣa mokṣiṇaḥ

15.p16

gāyatrī tvaniruddho'sau trikāle gīyate yataḥ | uṣṇigguṣṇasvarūpatvāt pradyumno'gyādisaṃsthitaḥ || strīrūpo bṛhatīnāmā bṛhatsaṅkarṣaṇaḥ prabhuḥ | vāsudevastathā triṣṭup trivedaiḥ stūyate yataḥ || nārāyaṇastu strīrūpo dvidhaivāsau vyavasthitaḥ | dvipadeti tato nāma sarvacchando'bhidhā ime || vanitātanavaḥ proktā ................

15.p17

.................. madhyaṃ nārāyaṇaḥ prabhuḥ | vāsudevo'sya pucchaṃ ca vāmadakṣau ca pakṣakau || saṅkarṣaṇaśca pradyumnaḥ kramādevaṃ prakīrtitau | aniruddhaḥ śiraścaiva tathaiko'pi hi pañcadhā || prastāvanāmā'niruddho rakṣan saṃstūyate yataḥ | bhāṣyamsṛjan jagacca ramayā pradyumnastatra gīyate || udgīthanāmā tenāsau jagadudgamanena vā | saṃhārāt pratihārākhyastathā saṅkarṣaṇaḥ prabhuḥ || mocayitvā samīpaṃ hi drāvayed vāsudevakaḥ | tenopadravāmāsau nidhīyante yato'khilāḥ || muktā nārāyaṇe deve tenāsau nidhanābhidhaḥ || ityādi ca || stūyamānatvāt stomaḥ | samatvāt sāma | chandyatvācchandaḥ

15.p18

tad vā idaṃ bṛhatīsahasraṃ sampannaṃ tadbhaitadeke nānācchandasāṃ sahasraṃ pratijānate kimanyat sadanyad brūyāmeti triṣṭupsahasrameke jagatīsahasrameke'nuṣṭupsahasrameke

15.p19

upaniṣat-

15.p20

anuṣṭupchandomahimā

15.p21

taduktamṛṣiṇā- anuṣṭubhamanu carcyūryamāṇamindraṃ nicikyuḥ kavayo manīṣeti || vāci vai tadaindraṃ prāṇaṃ nyacāyannityetat taduktaṃ bhavati

15.p22

nṛsiṃhānuṣṭummantropāsam

15.p23

meghasaṃsthaṃ haṃsarūpaṃ taṃ viṣṇuṃ parameśvaram | viriñcaśivapūrvebhyo nṛsiṃhānuṣṭubhaṃ parām || uccārayantamarthāṃśca vyācakṣāṇaṃ samantataḥ | daddaśurmunayo divyā ācāryaṃ brahmaśarvayoḥ || evaṃ vāyuṃ ca daddaśustatra haṃsasvarūpiṇam | śivādibhyo vyāharantaṃ tāmevānuṣṭubhaṃ parām || ityādi ca || vāgākhyāyāmanuṣṭubhyuccāryamāṇāyāṃ hi munayo viṣṇuṃ dadṛśuḥ| ato brahmādayo'pi viṣṇoḥ sakāśādanuṣṭubharthaṃ sadā śṛṇvantīti jñāyate'to'nuṣṭuveva cchandasāṃ vareti coktaṃ bhavati

15.p24

ṭippaṇī -

15.p25

upaniṣat-

15.p26

anuṣṭupsahasrapaṭhanaphalam

15.p27

sa heśvaro yaśasvī kalyāṇakīrtirbhavitorīśvaro ha tu purā''yuṣaḥ praitoriti ha smā'hā

15.p28

upaniṣat-

15.p29

bṛhatīcchandomahimā

15.p30

akṛtsno hyeṣa ātmā yad vāgabhi hi prāṇena manasesyamāno vācā nānubhavati bṛhatīmabhisampādayedeṣa vai kṛtsna ātmā yad bṛhatī || upaniṣat-

15.p31

chandassu bṛhatī śreṣṭhā

15.p32

so'yamātmā sarvataḥ śarīraiḥ parivṛtastad yathā'yamātmā sarvataḥ śarīraiḥ parivṛta evameva bṛhatī sarvataśchandobhiḥ parivṛtā madhyaṃ hyeṣāmajñānāmātmā madhyaṃ chandasāṃ bṛhatī saheśvaro yaśasvī kalyāṇakīrtirbhaṃvitorīśvaro ha tu purā''yuṣaḥ praitoriti ha smā'ha kṛtsno hyeṣa ātmā yad bṛhatī tasmād bṛhatīmevābhisampādayet

15.p33

bhāṣyamaṅgebhya eva sambhūtānyanyacchandāṃsi cābjajāt | madhyāttu bṛhatī jātā tasmāt sā madhyamucyate || paṭhyate tena madhye sā cchandasāṃ pravarā satī | chandāṃsyanyānyaṅgavat syurmadhyavad bṛhatī parā || saptacchandāṃsi caivaṃ hi pratimā vaiṣṇavī matā | gāyatrīdevatātvaṃ ca lakṣmyā yatrābhidhīyate || bṛhatīdevatā tatra bhagavān puruṣottamaḥ | ādhikyaṃ chandasāṃ yatra gāyatryāstu vivakṣitam || tatra tatputrako vāyurbṛhatīdevatā matā | ṛcāmādhikyayogārthaṃ nāṅgīkartavyamatra tat || pradhānatvād bṛhatyāstu jagatyādyaṃ na yujyate

15.p34

sampādanād bṛhatyāstanmukto bhavitumīśvaraḥ || syāt prasiddhaḥ sukīrtiśca cchandomṛtyurguṇādhikaḥ | iti prāha svayaṃ viṣṇurmahidāsābhidhaḥ prabhuḥ || ityādi ca || ito'nyat sat kimityāhurnācchandastvavādinaḥ | anyat sad rūpamityāhustriṣṭubvādina eva te

15.p35

tad vā idaṃ bṛhatīsahasraṃ sampannaṃ tasya vā etasya bṛhatīsahasrasya sampannasyaikādaśānuṣṭubhāṃ śatāni bhavanti || pañcaviṃśatiścānuṣṭubha āttaṃ vai bhūyasā kanīyaḥ

15.p36

taduktamṛṣiṇā vācamaṣṭāpadīmahamityaṣṭau hi caturakṣarāṇi bhavanti navasraktimiti bṛhatī sampadyamānā navasraktyṛtaspṛśamiti satyaṃ vai vāgṛcā spṛṣṭendrāt pari tanvaṃ mama iti || tad yadevaitad bṛhatīsahasramanuṣṭup sampannaṃ bhavati tasmāt tadaindrāt prāṇād bṛhatyai vācamanuṣṭubhaṃ tanvaṃ sannirmimīte

15.p37

yāvat sahasraṃ bṛhatī tāvacchaṃsedanuṣṭubhām| chandasāṃ vā tadanyeṣāṃ bṛhatītvaṃ smaret tataḥ|| tena sarvagato viṣṇuḥ sarvasmādadhiko'rcitaḥ| bhavedevaṃ jānatastu kṛtā ca pratimā bhavet|| tathā vāyorapi kṛtā vāyurhi pratimā hareḥ| tasmād vāyukṛtaṃ sarvaṃ kriyate viṣṇunaiva hi|| bṛhatīsahasraṃ sampannamekādaśaśataṃ punaḥ| anuṣṭubhāṃ smaret pañcaviṃśottaramudāradhīḥ|| tena vāyorumotpattiḥ samyag jñānāt smṛtā bhavet| tato dvitīyapratimā viṣṇoreva kṛtā bhavet|| viṣṇunānupraviṣṭau yadumā vāyuśca tadvaśau|| ityādi ca

15.p38

sa vā eṣa vācaḥ paramo vikāro yadetanmahaduktham

15.p39

vikāritvaṃ ca nānyat syānnityā vedā yato'khilāḥ || vācakeṣu tathā viṣṇoḥ sahasrabṛhatīmayam | ukthamuttamamuddiṣṭaṃ vyākhyā'kārasya sā parā || anye'pi śabdāḥ sarve'pi hyakārārthābhidhāyinaḥ | yeṣāṃ paramamukthaṃ tat ......................

15.p40

tadetat pañcavidhaṃ mitamamitaṃ svaraḥ satyānṛte ityṛg gāthā kumbyā tanmitam || yajurnigado vṛthā vāk tadamitaṃ sāmātho yaḥ kaśca geṣṇaḥ sa svara omiti satyaṃ netyanṛtaṃ tadetat puṣpaṃ phalaṃ vāco yat satyaṃ sa heśvaro yaśasvī kalyāṇakīrtirbhavitoḥ puṣpaṃ hi phalaṃ vācaḥ satyaṃ vadatyathaitanmūlaṃ vāco yadanṛtam || tad yathā vṛkṣa āvirmūlaḥ śuṣyati sa udvartata evamevānṛtaṃ vadannāvirmūlamātmānaṃ karoti sa śuṣyati sa udvartate tasmādanṛtaṃ na vaded dayeta tvenena parāg vā etad riktamakṣaraṃ yadetadomiti || tad yatkiścomityāhātraivāsmai tad ricyate sa yat sarvamoṅkuryād ricyādātmānaṃ sa kāmebhyo nālaṃ syādathaitat pūrṇamabhyātmaṃ yanneti || sa yat sarvaṃ neti brūyāt pāpikā'sya kīrtirjāyeta sainaṃ tatraiva tasmāt kāla eva dadyāt kāle na dadyāt | tat satyānṛte mithukīkaroti | tayormithunāt pra jāyate bhūyān bhavati || yo vai tāṃ vācaṃ veda yasyā eṣa vikāraḥ sa sampratividakāro vai sarvā vāk saiṣā sparśoṣmabhiryajyamānā bahvī nānārūpā bhavati || tasyai yadupāṃśu sa prāṇo'tha yaducaistaccharīraṃ tasmāt tat tira iva tira iva hyaśarīramaśarīro hi prāṇo'tha yaducaistaccharīraṃ tasmāt tadāvirāvirhi śarīram

15.p41

uccairmantroccāraṇaṃ na praśasyate

15.p42

akārasya tathopāṃśorabhimānī tu mārutaḥ| dehendriyāntaḥkaraṇanāmno'sya dvividhasya ca|| sthūlasūkṣmaśarīrasya sarveṣāmabhimāninī| bhāratyuccoditasyāpi hyakārasyābhimāninī|| tasmāduccādupāṃśurhi japādiṣu phalādhikaḥ| vāyuḥ patirhi bhāratyā upāṃśordevatā mataḥ

15.p43

akāravyākhyānaparaḥ oṅkāraḥ

15.p44

akārasya vikāro'yamoṅkāra iti kathyate| adhikoccatvamānaṃ hi tasyārthaḥ samudīritaḥ|| akāreṇaiva tat sarvamuktamādhikyavaktṛtaḥ| adhikoccasvarūpo'sau mātā cādhika eva hi

15.p45

akāravyākhyānaparo nārāyaṇaśabdaḥ

15.p46

ekārthatvādakāro'sau nakāratvamupāgataḥ| dīrghībhūtaḥ punastenaivākāreṇa saha sthitaḥ|| abhāvavācyakārasya hyartho rephaḥ kṣayaṃ vadan| so'pyakāreṇa sahito dīrghatvaṃ samupāgataḥ|| abhāvavācyakāraḥ sa aikārthyād gatyabhāvayoḥ| yakāratvaṃ gatastasmācco rephasyottaratvataḥ|| ṇatvaṃ gato hyakāro'sau no viruddhārthavācakaḥ| anyatvāt sarvajīvebhyo jaḍebhyaśca sadaiva hi|| sarvadoṣo'jñitatvācca sarvato'pyadhikatvataḥ| nirāsanācca doṣāṇāṃ svabhaktebhyaḥ samantataḥ|| sarvadoṣaviruddho'ruguṇapūrṇasvarūpataḥ| nārāyaṇa iti prokto hyakārārtho'yameva hi|| tasmādakāravījeyaṃ viṣṇornārāyaṇābhidhā| praṇavaśca ............................

15.p47

harireva akāravācyaḥ

15.p48

.......tato'kāraḥ pradhānaṃ nāma cakriṇaḥ

15.p49

akāranāmā nānyo'sti tamṛte puruṣottamam | brahmarudrādināmāni brahmādiṣvapyamukhyataḥ || vartante na tvakāro'yaṃ vartate keśavaṃ vinā | nārāyaṇādināmāni nṛṇāṃ nāmakriyāsvapi || vihitānyakāro naivāyaṃ vihitastamṛte prabhum | vāyurbrahmā'pi cā'kāradevate natu nāminau || yathā vedābhidheyo'nyo vedākhyā devatā'parā | evaṃ nāmābhimānī tu vāyurvācyo janārdanaḥ || tasmāda iti nāmaitad viṣṇoḥ kevalameva hi

15.p50

viśeṣato'sya vyākhyānaṃ bṛhatīnāṃ sahasrakam || tasmāt prīto bhaved viṣṇuḥ śaṃsanādasya sarvadā | tasmād yajñe'pi vā śaṃsedayajñe'pi rahaḥ pumān || dhyātvā nārāyaṇaṃ devaṃ viṣṇorannaṃ hi tat param || ityādi brahmasāre

15.p51

paramavikāreṇa saha vikāramātrasyāpi prastutatvāt 'tadetat pañcavidham' iti parāmarśaḥ

15.p52

svarāṇāṃ niyamo yatra hrūco nāmaiva tāḥ smṛtāḥ | anyā mitākṣarā yāstu tā gāthāḥ parikīrtitāḥ || khaṇḍavākyāni kumbhyāḥ syurasamāni parasparam | yajñāṅgaṃ yajuruddiṣṭaṃ nigadaṃ vākyamātrakam || ityādi śabdanirṇaye || akārasyoṅkāratā tvakāralopenaiva jāteti satyoṅkāraḥ| akārasyā''dau sthititvena ca yathārtharūpatvāt| ukārādivikārasahitatvāt puṣpaphalātmakaśca| akārasyārtharūpaḥ sanneva ca bhagavāṃstamevoṅkāro vakti| ataśca satyamevoṅkāraḥ| yamarthamakāro vakti tameva vaktīti| nakārastvacchiraskatvānmūlabhūtasyākārasyānte sthitirūpatvād ayathāsthiterasatyarūpaḥ| tathā'pyakārasya nakārasya caikārthatvānmūlabhūtaśca| tasmādakārasyaitad vṛthā vāgādikamapi vyākhyānam| tasmād vijānataḥ sarvamapi bhagavannāmaiva

15.p53

tad vā idaṃ bṛhatīsahasraṃ sampannaṃ tad yaśaḥ sa indraḥ sa bhūtānāmadhipatiḥ sa ya evametamindraṃ bhūtānāmadhipatiṃ veda visrasā haivāsmāllokāt praitīti ha smā'ha mahidāsa aitareyaḥ

15.p54

bṛhatīsahasraṃ tadyaśaḥ tasya nārāyaṇasya yaśaḥ| yasya nārāyaṇasyaitad yaśaḥ sa bhagavānevendranāmā| sa hi yat prathamata indro babhūva svecchayā yajñanāmā| tasmāt tameva vedā indraśabdena vadanti mukhyataḥ| 'idi paramaiśvarye' iti dhātośca| tasyaiva hi paramaiśvaryam| anyeṣāṃ tu dvādaśānāṃ tena dattamevendratvaṃ na tu mukhyataḥ

15.p55

vedeṣu viṣṇurevendraśabdavācyaḥ

15.p56

ato viṣṇāvevendraśabdaṃ prayuṅkte śrutiḥ- 'matsi soma varuṇaṃ matsi mitraṃ matsīndramindo pavamāna viṣṇum' iti

15.p57

tatprasādādathendratvaṃ dvādaśānye prapedire | purandarastveka eva vāsudevaprasādataḥ || dvivāramindratāmāpa tasmād dvādaśa te pare || agrajatvādadityāṃ tu mahendro nāma cābhavat | mahāvrataṃ karma kṛtvā caiva nāmnā mahendrakaḥ || mahattvaṃ mukhyato viṣṇornānyasya kadācana | evaṃ yo veda taṃ viṣṇuṃ visrasto vandhato'khilāt | asmāllokāddharerlokameti nāstyatra saṃśayaḥ || ityāha bhagavān viṣṇurmahidāsasvarūpakaḥ

15.p58

upaniṣat-

15.p59

ramāramaṇasya ratikrīḍāprakāraḥ kīdṛśaḥ ?

15.p60

pretyendro bhūtvaiṣu lokeṣu rājati tadāhuryadanena rūpeṇāmuṃ lokamabhisambhavatī3 || atha kena rūpeṇemaṃ lokamā bhavatī3

15.p61

tad yadetat striyāṃ lohitaṃ bhavatyagnestad rūpam || tasmāt tasmānna bībhatsetātha yadetat puruṣe reto bhavatyādityasya tadrūpaṃ tasmāt tasmānna bībhatseta so'yamātmemamātmānamamuṣmā ātmane samprayacchatyasāvātmā‌'mumātmānamasmā ātmane samprayacchati tāvanyonyamabhisambhavato'nenā ha rūpeṇāmuṃ lokamabhisambhavatyamunā rūpeṇemaṃ lokamā bhavati

15.p62

tat sa sūryagato viṣṇuḥ puṃretaḥsthasya cā''tmanaḥ| dyāt bhūmigatasyaiva rūpadvayamidaṃ tataḥ| parasparaṃ sambhavati viṣṇorniṃtyukhātmakam| prādurbhāvasthitaṃ rūpaṃ yacca bhūmau pumātmakam| viṣṇostadapi devīṣu sthitastrīrūpakātmanā| evamanyonyato viṣṇū rataḥ svasmin nacānyataḥ

15.p63

ramayā ramamāṇo'pi tatsthenaiva striyātmanā| ramate nānyataḥ kāpi ratirviṣṇoḥ sukhātmanaḥ| ramayā ramaṇaṃ tasmād ramāyā ratipātratā| naivāsyā ratidātṛtvaṃ viṣṇornahyanyato ratiḥ|| ityādi ca

15.p64

'asāvātmā' ityātmaśabdācca bhagavāneeti jñāyate| ātmaśabdaḥ pare viṣṇau nānyatra kacidiṣyate| guṇapūrtyabhidhāyī sa nānyasya guṇapūrṇatā || amuravyātmāna evāto brahmādyāḥ sarva eva hi || ityādi ca brahmāṇḍe

15.p65

'yadakṣaraṃ pañcavidhaṃ sameti', 'satyasya satyamanu yatra yujyate' ityādinoktārthaviṣaya udāhṛtaiḥ ślokairapi bhagavata eva svarūpāṇāṃ parasparayogasyoktatvāt| 'gāyatryuṣṇig bṛhatī' ityādinā bhagavata eva pañcavidhasya strīrūpasya mahidāsādipañcapurūpāṇāṃ ca prastutatvācca

15.p66

upaniṣat-

15.p67

bhagavataḥ strī-puruṣarūpāṇāṃ sambandhaḥ

15.p68

tatraite ślokāḥ || yadakṣaraṃ pañcavidhaṃ sameti yujo yuktā abhi yat saṃ vahanti | satyasya satyamanu yatra yujyate tatra devāḥ sarva ekaṃ bhavanti

15.p69

yadakṣarādakṣaramiti yuktaṃ yujo yuktā abhi yat saṃ vahanti | satyasya satyamanu yatra yujyate tatra devāḥ sarva ekaṃ bhavanti

15.p70

upaniṣat-

15.p71

viṣṇoḥ sarvaśabdavācyatvajñāne muktiprāptiḥ

15.p72

yad vāca omiti yacca neti yaccāsyāḥ krūraṃ yadu colbaṇiṣṇu | tad viyūyā kavayo'nvavindan nāmāyattā samatṛpyacchṛte'dhi | yasminnāmā samatṛpyacchṛte'dhi tatra devāḥ sarvayujo bhavanti || tena pāpmānamapahatya brahmaṇā svargaṃ lokamapyeti vidvān

15.p73

bhāṣyam-

15.p74

śrīhareramaravaraiḥ rathotsavaḥ

15.p75

nārāyaṇādirūpeṇa paśyadhaiṣa hariḥ sthitaḥ | tannāmabhiśca strīrūpaiḥ sameti svaiḥ sa keśavaḥ || yatsyandanaṃ vahantyete devāḥ bhāryāsamanvitāḥ| adhidaive tathā'dhyātme jīvadehātmakaṃ ratham| sa sūryaḥ sūryabhāryā ca cakṣurdvayasamāśritau| vahato'śvātmakau dehaṃ nārāyaṇarathātmakam| somaśca rohiṇī caiva dakṣavāmaśrutisthitau| ubhayoḥ pakṣayoḥ sthitvā vahato'śvātmakau tayoḥ| uddhāraṇārthameteṣāmumā vāci samāsthitā| nāgākāraiva raśmitvamagamad vaiṣṇave rathe| manasi sthitaḥ śivaścātra manonāmā mahābalaḥ| abhavat sārathirviṣṇorviṣṇurvāyuśca taṃ ratham| prakṛṣṭānandarūpatvāt prāṇākhyāvadhitiṣṭhataḥ| tāveva cāśvināmānau hyāsyau jagadīśvarau || ityādi gāruḍe

15.p76

'tasyopaniṣat satyasya satyamiti prāṇā vai satyaṃ teṣāmeṣa satyam' iti ca śrutiḥ

15.p77

sarvasādhuguṇatvāttu vāyuḥ satya itīryate | tasyāpi satyatādātā sādhupūrṇaguṇo hariḥ | satyasya satya etasmāt ..........

15.p78

..................strīpuṃrūpaḥ sa keśavaḥ | yasmin svātmani yuktaḥ sa ramate strīpumātmanā | munigandharvapitrādyairna tat prāpyaṃ kathañcana | āpnuvanti surāḥ sarve tadrūpaṃ jājvalat sadā | ardhanārīpumākāraṃ tasya vāmasthitāni ca | strīrūpāṇi tu sarvāṇi viṣṇoratyadbhutāni ca | viṣṇoryāni tu puṃrūpāṇyāsthitānyasya dakṣiṇe | tānyasyaiva tu rūpāṇi yujyante'tra parasparam

15.p79

eṣa nārāyaṇo devo hyardhanārīpumātmakaḥ | sarve devāḥ sabhāryāśca taṃ prāpya puruṣottamam | ekībhāvaṃ svabhāryābhirdhanārīpumātmanā | prāpyaivopāsate viṣṇuṃ muktāḥ saṃsārasāgarāt | modante ca ramante ca vibhāgaṃ cecchayā''prayuḥ | bahudhā ca bhavantyete strīpumātmapṛthaktvataḥ | prasādād vāsudevasya bhāgaiḥ strīpuṃsvarūpiṇaḥ| tenaiva niyatā nityaṃ tadvaśāstatparāyaṇāḥ| ramante'nanyagamyo'sau deśo viṣṇoḥ parātmanaḥ

15.p80

mitādipaścarūpaṃ yad vākyaṃ loke'thatrā śrutau | nārāyaṇasya nāmaitaditi jānanti devatāḥ | manovākkarmabhistasmād yogamāpsyanti tatra te | sarvaśabdān harau netuṃ kasya devānṛte balam | vācyantāstāratamyena viṣṇunāmārthavedinaḥ | samyag vettā māruto'tra tasmānmuktebhya eva ca | surebhyo'dhikamānandaṃ nityaṃ bhuṅkte hareranu || 'ityādyardhanārīnārāyaṇatantre'

15.p81

bhāṣyam-

15.p82

na ca śūnyamakārārthaḥ

15.p83

na ca śūnyasyāśavdārthatā | śūnyāṅgīkāre hyakārasyābhāvatārakhya eka evārtha iti siddhyati | viṣṇoraṅgīkāre tvabhāvatā'nyatā virodhiteti trayo'pyarthāḥ samyageva siddhyanti | tasmādakārasya bhagavānneva mukhyorthaḥ | na śūnyam | ekadeśārthatvāt | tasmādamukhyārthatvādanyayuktenaivākāreṇābhāva ityeva taducyate | natva ityeva kenacit kvacit | na ca tathā prayogo'sti | tasmāt pāratantryālpaguṇatvādisarvavastusvabhāvaviruddhasvabhāvaṃ svatantraṃ pūrṇaguṇaṃ sarvajīvajaḍebhyo'nyadajñānaduḥkhalpatvapāratantryotpattināśādisarvadoṣavarjitaṃ brahmaivāśabdārthaḥ | pūrṇaṃ hi brahmaśabdasyārthaḥ | na ca doṣayuktasya pūrṇatā | na ca jīvajaḍādyapūrṇavastvabhinnasya pūrṇatvaṃ bhavati | tasmādakāraśabdārtha eva brahmaśabdārthaḥ | tadetaduktam- 'a iti brahma' iti | nābhāvavācyakāraḥ syādarthatrayayuto yataḥ| ekārthātmā hyabhāvaḥ syānniṣedhaikasvarūpataḥ| anyatā ca niṣedhaśca viruddhatvamiti trayaḥ| akārārthā hyabhāvastu niṣedhaikasvarūpakaḥ| ekadeśasvarūpatvānnākāreṇaiva bhaṇyate| kintvabhāva iti tveva tenākārodito hariḥ|| iti ca

15.p84

pradyumnādyān nādapūrvāḥ sarvān nārāyaṇātmakān | padmanābhādikā eva mūrtīrnārāyaṇottarāḥ | praṇavo'yaṃ vadatyaṣṭau tasmānnānyābhidhāyakaḥ ||' iti tattvasāre

15.p85

upaniṣat-

15.p86

akāravācyo bhagavān

15.p87

aḥ iti brahma tatrā'gatamahamiti

15.p88

tānyāpnoti ca puṃrūpaistairevākṣaragāni ca | strīrūpāṇi jagannāthaḥ prāpnotyātmecchayā prabhuḥ | puṃrūpaḥ pramadārūpaḥ svarūpai ramate svayam | ekīkṛtya ca tānyeva dvirūpo ramate tathā | sa eva ramate māyāṃ sthitātmastrītanau hariḥ | prāṇasyotpattikāmaḥ sannanecchāmāranāmakaḥ ||' ityādyardhanārīnārāyaṇatantre

15.p89

puruṣāyuḥ

15.p90

taddhā idaṃ bṛhatīsahasraṃ sampannaṃ tasya vā etasya bṛhatīsahasrasya sampannasya ṣaṭtriṃśatamakṣarāṇāṃ sahasrāṇi bhavanti tāvanti puruṣāyuṣo'hnāṃ sahasrāṇi bhavanti || jīvākṣareṇaiva jīvāharāpnoti jīvāhnā jīvākṣaramityanakāmamāraḥ

15.p91

tatprasādāddhi tapasā paścānmantrān prapedire | brahmādyā brāhmaṇaṃ paścāt tairiṣṭamṛṣibhiḥ pṛthak | mantrāścopaniṣaccaiva nākṛtvā sumahat tapaḥ | prathamaṃ tadyāsyena dṛṣṭaṃ kenacidīkṣyate | vinā pṛthak tapo dṛśyed brāhmaṇaṃ munibhiryataḥ | mantrāścopaniṣaccaiva brāhmaṇāduttamāstataḥ | tatrāpyupaniṣacchreṣṭhā yuktāvasthādhigamyataḥ ||' ityādi pramāṇaviveke

15.p92

ādityā vasavo rudrā viśve ṛbhava ityapi | sarvadevasamākhyā ca dvādaśāṣṭādikeṣvapi || iti śabdanirṇaye || nirmito daivataiḥ sarvairviṣṇunā vāyunā saha | adhiṣṭhito ratho divyaḥ so'dhyātmaṃ dehanāmakaḥ | samyag yogo yadā tasya manovākkarmabhirbhavet | dehākhyasya rathasyaiva tadā nārāyaṇāt prabhoḥ | vividhaṃ vāsavattvāttu vivasvannāmakācchubham | saṃsāravārakaṃ jñānaṃ divoduhitṛnāmakam | viṣṇutattvāparokṣākhyamahanī dve ca śobhane | jñānāvasthā muktyavasthetyubhe evāhanī pare

15.p93

vāyubhāratyoḥ prādurbhavaḥ

15.p94

jāyante devatāstveṣā bhāratī vāyureva ca | jīvanmukteśca mukteśca dātā rūpadvayī prabhuḥ¹ | sarvastrīṇāmuttamatvād dyaurnāma śrīrudāhṛtā | ²duhitā'syā bhāratī tu nityāheyasvarūpataḥ | aharityucyate vāyurjñānātmatvāt tathaiva ca | ³adhidaive rathe'pyete viṣṇorlakṣmyāṃ prajajñire

15.p95

jñānārthinaḥ prārthanā

15.p96

rathena tena deveśau viṣṇuvāyū jagatpatī | āyātamiti haivaitau prārthayed yajñakarmaṇi | ⁴anyathā'pyarthayedetau jñānecchuḥ puruṣaḥ sadā | ⁵japan mantradvayaṃ nityamā tena nimiṣastathā | rakṣaṇaṃ vā samīpe syānmametyadhyātmameva ca | hayāsyatvādaśvinau tāvityāha paramā śrutiḥ | aindrāgneyādikāścaivaṃ sarve mantrā hariṃ param | vadanti mukhyato nānyaṃ sarvanāmānamacyutam

15.p97

upaniṣat-

15.p98

atha deho devarathaḥ

15.p99

atha devarathastasya vāguddhiḥ śrotre pakṣasī cakṣuṣī yukte manaḥ saṅgṛhītā tadayaṃ prāṇo'dhitiṣṭhati | taduktamṛṣiṇā || ā tena yātaṃ manaso javīyasā nimiṣaścijjavīyaseti javīyaseti

15.p100

upaniṣat-

15.p101

pralaye śrīharireka evāsīt

15.p102

ātmā vā idameka evāgra āsīnnānyat kiñcana miṣat

15.p103

sa īkṣatemān lokānnu sṛjā iti sa imān lokānasṛjatāmbho marīcīrmaramāpo'do'mbhaḥ pareṇadivaṃ dyauḥ pratiṣṭhāntarikṣaṃ marīcayaḥ pṛthivī maro yā adhastāt tā āpaḥ sa īkṣateme nu lokā lokapālānnu sṛjā iti || so'ndya eva puruṣaḥ samuddhṛtyāmūrcchayat

15.p104

sarvajīvādhikatvāttu brahmāṇaṃ puruṣābhidham| aṃśenodbhṛtya rudrādyaiḥ saha cainamayojayat| tathaivācetanānāṃ ca bhāgānudbhṛtya piṇḍavat| cetanācetanaṃ rāśimekasthaṃ vidadhe prabhuḥ

15.p105

tamabhyatapat tasyābhitaptasya mukhaṃ nirabhidyata yathāṇḍaṃ mukhād vāg vāco'gnirnāsike nirabhidyetām|| nāsikābhyāṃ prāṇaḥ prāṇād vāyurakṣiṇī nirabhidyetāmakṣibhyāṃ cakṣuścakṣuṣa ādityaḥ karṇau nirabhidyetāṃ karṇābhyāṃ śrotraṃ śrotrād diśastvaṅ nirabhidyata tvaco lomāni lomabhya oṣadhivanaspatayo hṛdayaṃ nirabhidyata hṛdayānmano manasaścandramā nābhirnirabhidyata nābhyā apāno'pānānmṛtyuḥ śiśnaṃ nirabhidyata śiśnād reto retasa āpaḥ

15.p106

iti prathamaḥ khaṇḍaḥ

Linked texts (4)