Maitrayaniya Upanishad 6.34
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 6.34
- Language
- Sanskrit
6.34.1
dhasya copāyaṃ vyatirekoktipūrvakaṃ vidadhatī prakṛtamupasaṃharati "ato'nagnihotri 0 abhidhyātavyaḥ" iti | ato yasmādanagnihotriṇāṃ yathoktavidhāgnirotrahīnānāṃ, anagnicitāṃ pañceṣṭaka ityādyuktaprakārāgniyayanamakurvatāṃ, ajñānāṃ cittavṛttāntaṃ saṃsāramokṣahetumajānatāṃ, anabhidhyāyināṃ pūrvoktasavitṛmaṇḍalasthātmābhidhyānarahitānāṃ puṃsāṃ brahmaṇaḥ padamātmatatvaṃ tadeva vyoma vyomavannirākāratvāt, tasyānusmaraṇamanusandhānaṃ viruddhaṃ viśeṣeṇa ruddhaṃ, cittāśuddhicayabhāvāt brahmānusandhānamaśakyamityarthaḥ | tasmādityādi vyākhyātam | idānīṃ pūrvoktāgnihotramagnicayanañcānutiṣṭhato dhyāyinaḥ stotavya ityuktamagnyādityopasthānaṃ kairmantraiḥ kāryamityapekṣāyāṃ tān mantrān paṭhati "namo'gnaye 0 sarvamasmai yajamānāya dhehi" | ete'myupasthānamantrā gārhapatyādikrameṇa trayo yojyāścaturthastu sarvāgnisādhāraṇo'nte sakṛt prayojyaḥ | pṛthivīkṣite pṛthivīlokanivāsāya, lokasmṛte pṛthivīlokasya smartre yajamānārthaṃ
6.34.2
cintayate'gnaye gārhapatyātmane namaḥ prahrībhāvo'stu, asmai yajamānāya mahyaṃ lokaṃ pṛthivīlokaṃ dhehi madarthaṃ dhārayāhamuttarakāle tvadātmā sannimaṃ lokaṃ prāpsyāmītyarthaḥ | evamevottare mantrā yojyāḥ | ādityopasthānamantrān paṭhati “hiraṇmayena ॰ asā ahaṃ” iti | hiraṇmayena jyotirmayena pātreṇa maṇḍalarūpeṇānneṇa satyasya satyātmano brahmaṇo mukhaṃ prāptidvāramabhihitamapi hitamācchāditaṃ vartate, he pūṣan ausūrya tvaṃ tadapāvṛṇu taddvāramudghāṭaya, kimarthaṃ satyadharmāya, kiṃ lakṣaṇāya viṣṇave vyāpanaśīlāya | vyākhyāsyamānasatyadharmaviṣṇusvarūpaprāptaya ityarthaḥ | yo'sau parokṣa āditye maṇḍalopalakṣite devatātmani puruṣaḥ pūrṇo'ntaryāmī so'sau sa evāhaṃ, nāhaṃ tasmādanya ityarthaḥ | yadvetyaṃ yojanā, ya ātmani puruṣo'sāvāditye puruṣa ātmā asāvasau āditye puruṣaḥ so'hamātmani puruṣaḥ, ato'ntaḥkaraṇopalakṣitasyādityadevata upalakṣitasya cāva-
6.34.3
yorna bhedo'stītyarthaḥ, itiśabda upasthānamantrasamāptyarthaḥ | satyadharmapadasyārthamāha “eṣa ha vai 0 udāharanti” iti | eṣa ha eva vai prasiddhaḥ, satyadharmaḥ, kaḥ ādityasyādityatvamiti yat eṣa hauti yojanā, ādāya yātautyādityaḥ, tathā ca śrutyantare nirvacanaṃ ‘yadidaṃ sarvvamādadānā yanti tasmādādityāḥ’ (bṛhadā 0 a 0 5) iti | tathā ca bhaumānāṃ rasānāmuttarāyaṇe ādānaṃ grahaṇaṃ kurvvan dakṣiṇāyane vṛṣṭirūpeṇa tān rasān ā samantāddadacca paribhraman yadādityaśabdena nirūcyate etadeva satyadharmatvameṣa āditya eva satyadharma ityarthaḥ | tadādityātmatvaṃ śuklaṃ śuddhaṃ bhāskaramiti vā, puruṣaṃ puruṣākāraṃ ‘ya eṣo'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣaḥ’ (chāndo 0 a 0 1) iti śruteḥ | aliṅgaṃ svatoviṅgavarjitaṃ stropunnapuṃsakādibhedarahitaṃ ‘naiva strī na pumāneṣa na caivāyaṃ napuṃsakaḥ | yadyaccharīramādatte tena tena sa yujyate’ (śve 0 a 0 5) iti śruteḥ | idānīṃ viṣṇulabhasyopapādayati, nabhasa ityādinā | nabhaso'ntargatasya diṅmaṇḍalavyāpinastejasaḥ prakāśasyāṃśamātraṃ leśamātrametadyadādityasya madhya ivādityamaṇḍalasthamiva na tu tat tatraiva
6.34.4
vartate kintu sarvavyāpītyarthaḥ, iti evamprakāreṇa akṣiṇi sarvaprāṇicakṣurddeśe agnau ca prasiddhe'syaiva tejaso'śamātramityarthaḥ | kiṃ tattejaḥ, etadbrahma paripūrṇaṃ, ata evaitadamṛtamanāgamāpāyi nityamiti yāvat | etadeva bhargaḥ sarvakāraṇatvādirūpaṃ pūrvaṃ vyākhyātam | tejastejasvināmahmiti bhagavadvacanāt sarvavyāpī tejorūpaṃ brahmāmṛtaṃ viṣṇurityuktaṃ bhavati | idānīmuktameva svarūpamanūdya tasya sarvātmatvamāviṣkurvvatau dhyeyaviśeṣamarthādupadiśati, etat satyadharma ityādinā | kiṃ tatsatyadharmapadābhidheyaṃ tadāha, yadādityasya madhye amṛtamiti | kiṃ tadamṛtaṃ tadāha, yasyeti | somaścandramāḥ, prāṇāḥ prāṇināṃ jīvanākhyāḥ prāṇādivṛttayaḥ, vāśabdāt prāṇasthityarthamannaṃ gṛhyate, ete sarve'pyamṛtarūpāḥ padārthā yasyāṅkurāḥ kāryāṇi amṛtāṅkurakāraṇatvādamṛtamityarthaḥ | apyayaṅkurā iti yakāraḥ pramādapatitaḥ | etadbrahmetyādyuktārtham | amṛtātmatvamupapādyāsya punarapi yajurātmatvamāhaitat satyadharma iti | yadādityasya madhye yajurdīpyati dīpyate, kiṃ tadyajuriti tadāhomāpa iti | oṃkāro'nujñāpanāt, āpyāyanādāpaḥ, prakāśanājjyotiḥ, rasaḥ sarvakarmapari-
6.34.5
pākanirvṛttatvādādityasya rasatvaṃ sarvakarmaphalāśraya ityarthaḥ, amṛtaṃ devānāṃ modanahetutvāt, brahma bhūrbhuvaḥsvaromiti trailokyamoṅkārārthabhūtamoṃkāraśca sarvametadevetyarthaḥ | etat sarvaṃ chāndogye ‘asau vā ādityo devamadhu’ ityatra madhuvidyāyāṃ spaṣṭamāmnātaṃ | atraiṣa ślokaḥ aṣṭapādamiti | aṣṭau diśaḥ pādā yasya so'ṣṭapādastaṃ | savitā hyantarikṣasthaḥ pādairiva digbhiḥ pratitiṣṭhatīva vibhāvyate | yadvā ‘ārogo bhrājaḥ paṭaraḥ pataṅgaḥ svarṇaro jyotiṣīmā vibhāsaḥ kaśyapo'ṣṭamaḥ sa mahāmeruṃ na jahāti’ iti taittirīyāraṇyakoktā ārogyādayo'ṣṭau pādā jñeyāḥ | śuci śuddhamalepakamityetat | haṃsaṃ hanti gacchatīti haṃsaḥ, paribhramantamiti yāvat | atha vā haṃsa iti sūryanāma ‘haṃsaḥ śuciṣat’ iti, ‘asau vā ādityo haṃsaḥ śuciṣat’ iti brāhmaṇadarśanāt | trisūtraṃ trīṇi sūtrāṇi sūcakāni bandhanāni vā yasya sa trisūtrastaṃ, ṛgyajuḥsāmabhirhi pratipādyate savitā trayyātmaka maṇḍalanivaddhaśca | tathā ca śrutiḥ ‘saiṣā trayyeva vidyā tapati’ iti | aṇuṃ sūkṣmamindriyāgocaraṃ | avyayaṃ śāśvataṃ | dvidharme'ndhaṃ dvābhyāṃ puṇyapāpābhyāmandhamanavabhāsamānaṃ puṇyapāparahitamityarthaḥ | dharme'ndhamiti chāndasaḥ | tejasendhyaṃ teja-
6.34.6
seddhaṃ dīptamatitejasvinamityarthaḥ | evaṃvidhamīśvaraṃ savitāraṃ paśyan sarvaṃ paśyati tadātmabhāvanāṃ kurvan sarvajño bhavatītyarthaḥ | kiṃ bahunā'yameva sarvātmako nātaḥparamastīti taṃ mahaukartuṃ punarupādatte nabhaso'ntargatasyeti | kiṃ tadyadādityasya madhye udvitvoṅgamya mayūkhe aṃśū bhavataḥ prabhavataḥ samarthau bhavataḥ, jagat prakāśayitumityarthaḥ dvivacanaṃ prādhānyābhiprāyaṃ | udutvā mayūkhe iti pāṭhe ut utvā uṅgamya mayūkhe utpannabhavata ityanvayaḥ | udayācalamārūḍhe savitari tataḥ prathamaṃ nirgate mayūkhe maṇḍalama tikramya brahmāṇḍamaṇḍalamakhilamavabhāsayatau uccaiḥ prasarpataḥ ityarthaḥ | yadetanmayūkhadvayaṃ prādhānyenoktametat savit savitṛrūpa, satyadharmaḥ mayūkhopalakṣitaṃ savitṛsvarūpaṃ satyadharma ityarthaḥ | etadyajurityādyasya mahimopanyāsaḥ spaṣṭārthaḥ | etad brahmaviṣayamiti brahma viṣayo yasmin tat tathā brahmaprāptidvāramityarthaḥ | etadbhānurarṇava ityekaṃ padaṃ tejorānirityarthaḥ | yadvā bhānuḥ prakāśasvabhāvo'rṇavo'rṇaṃ udakaṃ vahati prāpayati vṛṣṭidvāreṇetyarṇava ityarthaḥ | tasminnarṇava eva yajamānāḥ karmi-
6.34.7
ṇastadavirodhenopāsakāśca, saindhava dūva saindhavakhilya dvodake nikṣiptaḥ, vlīyante vilīyante tadātmatāṃ gacchantītyarthaḥ | yadevamasmin yajamānānāṃ vilayanameṣā vai eṣaiva brahmaikatā kāryyabrahmasāyujyaprāptirevopāsanāphalaṃ na parabrahmasāyujyamityabhiprāyaḥ | tatra heturatra hi yasmāt sarve kāmāḥ kāmyamānā viṣayāḥ samāhitāḥ sthitāḥ santītyarthaḥ | kāryyabrahmaloke hi saṅkalpamātrasiddhāḥ pitrādilakṣaṇāḥ kāmāḥ śrūyante 'sa yadi pitṛlokakāmo bhavati saṅkalpādevāsya pitaraḥ samuttiṣṭhanti tena pitṛlokena sampanno mahīyate' (chāndo0 a0 8) dūtyādau | dūtiśabdo mahimopavarṇanasamāptyarthaḥ | atroktaphale udāharanti ṛṣaya dūtyarthaḥ | "aṃśudhāraya 0 kṛṣṇavartmanaḥ" dūti | asau bhavitāramīśaṃ praviṣṭo mukto yajamānaḥ surāṇāṃ sarveṣāṃ devānāmantargo'ntargataḥ saṃsphurati sarvadevatātmā bhavati, ka dūvetyucyate, aṇuvāterito 'lpavāyunā prerito'ṃśudhāraya dūva aṃśūn dhārayatītyaṃśudhāraḥ, aṃśudhāra evāṃśūdhārayaḥ pradīpaḥ | dharttā ca vidharttā ca vidhāraya itivat prayogaḥ | yo haivaṃvit sa savit, vidā jñānena saha vartata dūti savit vidvānityarthaḥ | sa dvaitavit dvaitaṃ parāpara-
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit