Mandukya Upanishad 1
Māṇḍūkyopaniṣaddīpikā 1
- Language
- Sanskrit
1.p1
śaṃkarānandabhagavatkṛtā māṇḍūkyopaniṣaddīpikā |
1.p2
māṇḍūkyopaniṣadvyākhyāṃ kariṣye padacāriṇīm | omātmābhedasaṃbodhādānandātmaprakāśinīm |
1.p3
nāmanāminorloke bhedasyāprasiddhatvādvastutaścaukārasya brahmavivartatvādvivartānāṃ ca vivartādhiṣṭhānena bhedaśūnyatvādata oṃkāraṃ brahmanāmadheyaṃ brahmadṛṣṭyā''ha—om | avati brahma buddhvā dṛṣṭo draṣṭṛnityom | iti oṅkārānukaraṇārthaḥ | etat | uktamoṅkārarūpaṃ jagatparṇasya śaṅkusthānīyaṃ brahmaṇā tādātmyaṃ prāptaṃ brahmaṇo vikāro nāmadheyaṃ ca | akṣaram | varṇātmakam |
1.1
pattyupāyatvādvrahmasamīpatayā vispaṣṭaṃ prakathanamupanyākhyānaṃ 'prastutaṃ veditavya'miti vākyaśeṣaḥ | bhūtaṃ bhavadbhaviṣyaditi kālatrayaparicchedyaṃ yattadapyoṅkāra evoktanyāyataḥ | yaccānyattrikālātītaṃ kāryādhigamyaṃ kālāparicchedyamavyākṛtādi tadapyoṅkāra eva |
idaṃ vividhapratyayagamyaṃ cetanācetanātmakaṃ jagatsarvaṃ nikhilaṃ tasya sarvātmakasyoṅkārasyopavyākhyānamupa sāmīpyena vispaṣṭamāsamantātkathanamuktārthavivaraṇamityarthaḥ | bhūtamatītaṃ bhavadvarttamānaṃ bhaviṣyadanāgatamityanena prakāreṇa sarvaṃ nikhilamoṅkāra eva praṇava eva na tvanyat | yacca yadapi prasiddhaṃ sadasadātmakamanyaduktādvyatiriktaṃ trikālātītamuktakālatrayāsaṃsṛṣṭaṃ tadapyuktaṃ brahma naraviṣāṇādikamapi | apiśabdaḥ pūrveṇa samuccayamāha-oṅkāra eva vyākhyā-
1.2
tam | oṅkārasya brahmaṇo nāmadheyatvādisaṃkhyātirittyabhiprāyeṇā''ha - sarvaṃ nikhilaṃ hi niścitametadprapañcajātaṃ brahma satyajñānādilakṣaṇaṃ bṛhat | jaḍasyaiva brahmātmatvamuktaṃ na cetanasyetiśaṅkānirākaraṇārthamāha - ayamanubhūyamānaṃ ātmā'smatpratyayālambanaścetanastvaṃpadārthaḥ |
brahmoktaṃ tatpadārthaḥ | sa kāryakāraṇabhāvamantareṇa brahmaṇā tādātmyaṃ prāpto'yamātmā vyākhyātam | catuṣpāccatvāraḥ pādā yasya sa catuṣpāt | gauriva kiṃ catuṣpādityāśaṅkya netyāha—jāgaritasthāno jāgaritaṃ sthānaṃ yasya sa jāgaritasthānaḥ | bahiḥprajño bahi rūpādī cakṣurādigrāhye prajñā yasya sa bahiḥprajñaḥ | saptāṅgaḥ saptasaṃkhyākāni dyusūryavāyvākāśarayipṛthivyāhavanīyākhyāni mūrdhacakṣuḥ prāṇaśarīrāntarbhāgamūtrāśayapādākhyānyaṅgāni yasya sa saptāṅgaḥ | ekonaviṃśati mukhaḥ pañcajñānakarmendriyaprāṇāntaḥkaraṇacatuṣṭayarūpāṇi mukhānyekonaviṃśatisaṃkhyākāni yasya sa ekonaviṃśatimukhaḥ | sthūlabhuk ,
1.3
sthūlaṃ rūpādikaṃ bhuṅkta iti sthūlabhuk | vaiśvānaro viśveṣāmayaṃ naro viśve vā narā yasya viśvaścāsau naraśceti [ vā ] viśvānaraḥ, sa eva vaiśvānaraḥ | athavā viśveṣāṃ naraśabdavācyānāṃ caturvidhānāṃ sthūlānāṃ dehānāmadhiṣṭhātā'yaṃ vaiśvānaraḥ prathamaḥ pādaḥ| ātmano'yaṃ sarvaiḥ sukarāvagatvātprathamo'śaḥ |
idānīṃ dvitīyaṃ pādamāha-svapnasthānaḥ svapnaṃ jāgaritavāsanājanyaṃ sthānaṃ yasya sa svapnasthānaḥ| antaḥ prajño'ntarmanasavāsanāvilāse prajñā buddhairyasya so'ntaḥ prajñaḥ | saptāṅga
1.4
ekonaviṃśati khaḥ | vyākhyātam | praviviktabhukapraviviktaṃ sūkṣmaṃ bhuṅka iti praviviktabhuk | taijasastejo'ntaḥkaraṇaṃ kartṛkaraṇakāryādibhāvena pariṇataṃ tadeva sthūlaśarīrādihīnaṃyasya sa taijasaḥ | antaḥkaraṇasya svāmītyarthaḥ | jāgaritānantarabhāvitvāt | dvitīyaḥ pādaḥ | spaṣṭam |
idānīṃ tṛtīyaṃ pādaṃ vaktumāha-yatra yasminkāle suptaḥ uparatendriyagrāmo na kaṃcana kāmaṃ kāmayate kamapi puṇyapāpahetubhūtaṃ putrakṣetrādikaṃ nābhilaṣati | na kaṃcana svapnaṃ paśyati | kamapi śubhamaśubhaṃ vā vāsanāvilāsaṃ nāvalokayati taṃtkāmākāmūnasvapnānavalokana rūpaṃ suṣuptaṃ
gāḍhanidrāprāptisthānam | suṣuptasthānaḥ suṣuptaṃ svayaṃ śrutyā vyākhyātaṃ sthānaṃ yasya sa suṣuptasthānaḥ ekībhūtaḥ | sarvajagadbījabhūtasyā''varaṇātmakasyājñānasyānuparamādaneko'pyantaḥkaraṇavikṣepoparamāmekatāṃ gaṃtaḥ | prajñānaghana eva prajñānamātmano rūpaṃ brahmaṇā bhedarahitaṃ svayaṃprakāśaṃ tasya ghanaḥ piṇḍa iva sa eva na tvantaḥ kāraṇādibāhyaṃ ca | na ca nirānanda ityāha-
1.5
ānandamayo vikṣepāṇāmuparamādāvaraṇasyānuvṛtteśca svarūpānandapracuro hi yasmāttasmādānandabhugānando vikṣepābhāvopalakṣita ātmā tameva bhuṅkte'jñānavṛttibhiravagacchatītyānandabhuk | cetomukhaścaita ātmasvarūpabodhaḥ sa evā''varaṇaśaktisahito mukhe yasya sa cetomukhaḥ prājñaḥ prakṛṣṭe svayaṃprakāśa ānandātmani sājñāne jñaptirajñānavṛttirūpo bodho yasya sa prajñaḥ prajña eva prājñaḥ | uktāvasthādvayābhāvenāvagamyamānatvāt | tṛtīyaḥ pādaḥ | spaṣṭam |
prājñaṃ stauti sarvakāraṇatvāttasya | eṣa uktaḥ prājñaḥ sarveśvaraḥ sarvaniyāmaka eṣa prājñaḥ sarvajñaḥ sarvaścāsau jñaśceti sarvakāryātmakatvādajñānasya vā jānatīti sarvajñaḥ | eṣa prājño'ntaryāmyantarniyamayitā | eṣa prājño yoniḥ kāraṇaṃ sarvasya nikhilasya cetanācetanātmakasya jagataḥ |
1.6
yonitve hetumāha-prabhavāpyayāvutpattivināśau hi yasmādbhūtānāṃ cetanācetanarūpāṇāmito bhavata iti śeṣaḥ |
Linked texts (1)
- Māṇḍūkyopaniṣad — Sanskrit