Pramāṇa · Search · About · API

Muṇḍaka Upaniṣad 2.2.1

Muṇḍakaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 2.2.1

Language
Sanskrit

2.2.1

[ sarvādhārabhūtaṃ brahma ]
āviḥ saṃnihitaṃ guhācaraṃ nāma mahat padam atraitat samarpitam | ejat prāṇannimiṣacca yat etajjānatha sadasadvareṇyaṃ paraṃ vijñānāt yad variṣṭhaṃ prajānām ||

2.2.1.p1

pra.dī. - sarvādhārabhūtaṃ vastu paramātmānam avagacchet ityāha - āviḥ sannihitam iti | āviḥ - avyayaṃ yogināmādirbhūtaṃ darśanasamānākāratāmāpannaṃ guhācaraṃ - hṛdayaguhāntaravarti ataeva sannihitam nāma - sarvalokaprasiddhaṃ mahatpadam - mahatāṃ nityasūrīṇāṃ vā brahmādīnāṃ vā padam prāpyasthānam | yadvā - mahat utkṛṣṭaṃ padaṃ prāpyaṃ yatparaṃ vastu atra paramātmani prāṇat - prāṇabhṛt ejat ejṛkampane (dhā.pā. 234) iti kampamānaṃ jāgranmanuṣyapaśvādirūpaprapañcaṃ nimiṣat suptamanuṣyādiprapañcaṃ cakārādanimiṣāḥ devādayaḥ ucyante | devatāprapañcaṃ tataśca devatiryaṅmanuṣyādisarvaṃ jagat ityarthaḥ | arāviva paramātmani samarpitaṃ sthāpitaṃ sadasat vareṇyam - sthūlasūkṣmaprakṛteḥ utkṛṣṭaṃ vijñānātparaṃ atratya vijñānaśabdo jīvaparaḥ | trividhacetanavilakṣaṇaṃ ataeva prajānāṃ variṣṭham - varaṇīyaṃ prārthanīyaṃ yadvastu vartate tat jānatha - akṣaraśabdavācyaparaṃbrahmetyavagacchata yūyam iti śeṣaḥ ||

2.2.1.p2

pra. - āviḥ saṃnihitaṃ guhācaraṃ nāma mahat padamiti | āviḥ ityavyayam | yogināmaparokṣam | saṃnihitaṃ guhācaram - hṛdayaguhāvartitayā sannihitam | nāma - durvijñeyasvarūpatayā prasiddham | sarvato mahat | padaṃ prāpyabhūtamityarthaḥ | atraitatsamarpitam ejat prāṇannimiṣacca yat | ejat kampamānaṃ jāgraditi yāvat | prāṇat prāṇabhṛt | nimiṣat suptam | jāgratsuptādibhedabhinnaṃ prāṇijātamatra akṣarapuruṣe arpitamityarthaḥ | etajjānatheti | sadasadvareṇyam | sthūlasūkṣmavastubhirādhāratvena prārthanīyam | ādhārabhūtamiti yāvat | tādṛśam etat 1akṣaram1 | paraṃ

2.2.1.p3

vijñānādyadvariṣṭhaṃ prajānām | yo vijñāne tiṣṭhan (bṛ.u. 5-7-26) iti śruteḥ vijñānaśabdo jīvaparaḥ | vijñānātparaṃ jīvādhikaṃ prajānāmupāyopeyatvenātyanta- varaṇīyam atyantaprārthanīyam ityarthaḥ ||

2.2.1.p4

ā.bhā. - pūrvatra pratipāditasyākṣarapuruṣasya parabrahmaṇo jñānaṃ yenopāyena bhavati tamupāyaṃ pradarśayati khaṇḍe'smin | tasyaivākṣarasya svarūpaśodhanāya viśeṣayati - āvirityetadavyayamāvirbhūtārthakam | āvirbhūtametat sākṣātkāravatāṃ yoginām | tadīyapratyakṣaviṣayabhūtamityetat | yadvā āviḥ svaprakāśam | na tatprakāśāya prakāśakāntarāpekṣeti yāvat | sannihitaṃ - sarvavastuṣu sambaddha- mityarthaḥ | guhāyāṃ hṛdayābhyantare carati vartata iti guhācaram | antarātmatayā sarvaprāṇihārdākāśasaṃcāri ityarthaḥ | nāma prasiddhaṃ śrutismṛtiṣu guhācaratvena mahatpadarūpatayā ca ityarthaḥ | mahat sarvata utkṛṣṭaṃ padaṃ padyate gamyate iti vyutpattyā prāpyam | sarvotkṛṣṭaṃ prāpyamidameva sarveṣāmiti bhāvaḥ | uktaṃ ca asmadācāryapādaiḥ śrīrāghavānandācāryaiḥ paraprāptiprabodhe sākete paramaprāpyaḥ śrīrāmaḥ sakaleśvaraḥ | iti | asya mahatpadamityevaṃkathane heturvadati - atra asminnakṣarākhye paramātmani etat sarvamarpitam | arā iva rathanābhau sarvamasmin niḥsyūtamityarthaḥ | etatpadārthameva vivṛṇoti svayam - ejat prāṇat nimiṣacca yat | madhyamaṇinyāyena prāṇat padamejat ityanena nimiṣadityanena ca sambadhyate | ejat - kampamānam | caladityetat | prāṇat - prāṇabhṛt | yat prāṇabhṛt paśupakṣyādi calat tatsarvamasmin samarpitamityarthaḥ | yat prāṇabhṛt nimiṣat nimeṣavyāpāravanmanuṣya- paśuprabhṛti tadapi sarvamasmin samarpitam | cakārād cadanyaccaladbhinnamacalat sthāvaraṃ latāgulmavṛkṣādikaṃ yacca nimiṣadbhinnaṃ nimeṣavyāpārarahitaṃ devādikaṃ tadapi sarvamasmin samarpitam | yaccānyat prāṇabhṛtaḥ tadapyacetanajātamasmin samarpitam | etena cidacitsvarūpaṃ sarvamevātra samarpitam | ataḥ sarvādhārabhūtametat | tasmāt mahatpadamityucyata iti bhāvaḥ | etat sarvādhārabhūtamakṣaraṃ brahma jānatha avagacchata he śiṣyāḥ ! śreyase | etadjñānameva paramaśreyaḥsādhanamiti hetoḥ etadjñānenaiva yatadhvamiti bhāvaḥ | etaditi punarviśinaṣṭi sadasadvareṇyam | sat - sthūlatayā dṛśyamānaṃ kāryātmakaṃ vastu | asaditi sūkṣmasvarūpaṃ kāraṇātmakaṃ vastu | tābhyāṃ sadasadbhyāṃ sthūlasūkṣmavastubhyām ityetat | vareṇyaṃ - varaṇīyaṃ prārthanīyaṃ svādhārarūpatayā sthūlasūkṣmātmakakāryakāraṇavastuprārthyamidameveti bhāvaḥ | punaḥ kīdṛśamityatrāha - paraṃ vijñānāt | vijñānaśabdo'tra jīvavācī yo vijñāne tiṣṭhan (bṛ.u. 5-7-26) iti śruteḥ | vijñānājjīvāt paraṃ śreṣṭham | idamakṣaraṃ brahma jīvāpekṣayā śreṣṭhamato jīvabhinnamityarthaḥ | hṛdayaguhāvartitvājjīva evāyamiti na bhramitavyam iti bhāvaḥ | yat prajānāṃ variṣṭham yadakṣaraṃ brahma prajānāṃ jīvānāṃ variṣṭhamatiśayena prārthyaṃ yasmādidameva paramaṃ prāpyaṃ paramaṃ prāpakaṃ ca yamevaiṣa

2.2.1.p5

vṛṇute tasyaiṣa ātmā vivṛṇute tanūṃ svām (kaṭha. 2-23) iti śrutyantarokteriti bhāvaḥ ||

Linked texts (1)