Muṇḍaka Upaniṣad 2.2.3
Muṇḍakaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 2.2.3
- Language
- Sanskrit
2.2.3
oṅkārapūrvakadhyānam
dhanurgṛhītvaupaniṣadaṃ mahāstraṃ hyupāsāniśitaṃ 1sandadhīta1 | āyamya tadbhāvagatena cetasā lakṣyaṃ tadevākṣaraṃ somya viddhi ||
2.2.3.p1
pra.dī. - praṇavārthalakṣyaṃ akṣaraṃ parabrahmetyāha || dhanurgṛhītveti | aupaniṣadam - upaniṣatprasiddhaṃ dhanuḥ - praṇavākhyaṃ dhanuḥ - gṛhītvā | upāsā niśitaṃ bhagavadupāsanayā tīkṣṇaṃ mahāstraṃ sthūlasūkṣmaśarīravilakṣaṇajñānātmaka mahāstrayuktaṃ śaraṃ - bāṇarūpaṃ jīvaṃ sandhīyate - sandhānaṃ kartavyaṃ tat - praṇavākhyaṃ dhanuḥ bhāgavatena cetasā bhagavatpravaṇayuktena cetasā - bhagavadbhāgavata- śeṣabhūto'hamiti manasā āyamya - viṣayāntaravimukhīkaraṇapūrvakaṃ niyamya arthavicāraṃ kṛttvā karṇāntamākṛṣya ityarthaḥ | tadbhāgavateneti pāṭhāntaraṃ
2.2.3.p2
brahma bhāgavatena manasā ityarthaḥ | he somya ! - tadeva pūrvoktākṣara paraṃbrahmaiva lakṣyaṃ viddhi - vedyaṃ paraṃbrahmeti viddhi - jānīhi ||
2.2.3.p3
pra. - dhanurgṛhītveti | aupaniṣadaṃ - upaniṣatprasiddhaṃ praṇavākhyaṃ dhanurgṛhītvā bhagavadupāsanayā sthūlasūkṣmaśarīrādvivecitā1tmalakṣaṇaṃ mahāstrasaṃyojitaṃ1 śaraṃ sandadhyāt | kiṃ kṛtvā ityatrāha āyamya tadbhāgavatena cetasā | bhagavatpravaṇena cetasā taddhanurāyamya | praṇavākhyasya dhanuṣa āyamanaṃ nāma pratyakparamātmanoḥ śeṣaśeṣibhāvalakṣaṇārthaprakāśakatvena anusaṃhitatvam | tadbhāvagatena cetasā iti pāṭhe tadbhāvaḥ tatprāptiḥ | tadbhāvagatena cetasā tatprāptīcchayā 2śaramāyamyetyarthaḥ2 | tasya cā''yamanaṃ nāma sendriyāntaḥkaraṇasya tasya viṣayāntaravimukhīkaraṇapūrvakamakṣarākhyalakṣyābhimukhatayā avasthāpanam | lakṣyaṃ tadevākṣaraṃ somya ! viddhi | he somya ! tadevākṣaraṃ lakṣyaṃ jānīhi ityarthaḥ ||
2.2.3.p4
ā.bhā. - tadveddhavyam ityuktam | kaḥ sa vedhanaprakāra iti vaktumupakramate - dhanurgṛhītvaupaniṣadam | mahāstram upaniṣatsu prasiddham aupaniṣadaṃ mahāstram - asyate kṣipyate bāṇādikam anena ityastraṃ mahacca tadastramiti mahāstramevaṃbhūtaṃ dhanuḥ praṇavarūpaṃ bāṇāsanaṃ gṛhītvā ālambya etadālambanaṃ śreṣṭham (kaṭha.u. 2-17) ityādiśruteḥ | ādāyeti yāvat | upāsā nairantaryeṇa sthūlasūkṣmaśarīrāntaḥ- karaṇādivilakṣaṇatayā ātmaparicintanaṃ tayā niśitaṃ - tīkṣṇīkṛtm | parisaṃskṛtam ityetat | śaraṃ pratyagātmalakṣaṇaṃ bāṇaṃ sandadhīta - sandadhyāt | praṇavākhye dhanuṣi pratyagātmasvarūpaṃ niyojayet iti bhāvaḥ | tataśca sandhānānantaraṃ tadātmarūpaśaraviśiṣṭaṃ praṇavākhyaṃ dhanurāyamya samākṛṣya bhāvagatena cetasā - bhāvaḥ pratyagātmaparamātmanoḥ śeṣaśeṣibhāvaviṣayiṇībhāvanā | tadgatena tādṛśīṃ bhāvanāṃ prāptena cetasā - antaḥkaraṇena | cetasaḥ praṇavarūpadhanuḥsamākarṣaṇe karaṇatayānvayo laukikadhanuṣaḥ samākarṣaṇe hastasyeva | praṇavadhanuṣaḥ samākarṣaṇaṃ cetasa kiṃsvarūpamiti cet jīvātmaparamātmanoḥ śeṣaśeṣibhāvarūpaṃ svārthaṃ praṇavaḥ bodhayati ityanusandhānameva ityeva hi | lakṣyaṃ veddhavyaṃ tu tadeva pūrvoktasvarūpameva akṣaram -
2.2.3.p5
akṣarākhyaṃ paraṃ brahmeti viddhi - jānīhi | he somya ! somavad ramaṇīyaśiṣya ityarthaḥ ||
2.2.3.p6
su. - kathaṃ kena veddhavyamityatrāha - dhanuḥ iti | dhanurgṛhītvaupaniṣadam - neha laukikasya dhanuṣaḥ kāryam , upaniṣatprasiddhaṃ dhanurgrāhyam | kiṃ tat ? anupadaṃ vakṣyati - praṇava iti | tacca mahāstram - asyate kṣipyate'nenetyastram | dhanuṣā hi kṣipyate śaraḥ | praṇavākhyaṃ dhanustu mahāstram | śrūyate cāsya mahattā -
2.2.3.p7
etaddhyevākṣaraṃ brahma etaddhyevākṣaraṃ param |
2.2.3.p8
etaddhyevākṣaraṃ jñātvā yo yadicchati tasya tat ||
2.2.3.p9
etadālambanaṃ śreṣṭhametadālambanaṃ param |
2.2.3.p10
etadālambanaṃ jñātvā brahmaloke mahīyate || (kaṭha.u. 2-16,17)
2.2.3.p11
iti śaraṃ hyupāsāniśitaṃ sandadhīta - upāsayā prakṛtivilakṣaṇātmasvarūpaviṣayeṇa nirantaracintanena, niśitam - tīkṣṇīkṛtaṃ śaramukte dhanuṣi sandadhīta | śaraśca buddhiḥ | sā cetprakṛtivilakṣaṇātmasvarūpacintanavidhurā nālamakṣaraṃ lakṣya- mupaspraṣṭumapi | taduktamupāsāniśitaṃ śaramiti | āyamya - saṃhitaśaraṃ taddhanurākṛṣya | hastena dhanuṣa iva nehākarṣaṇam , kintu tadbhāvagatena cetasā tasya dhanuḥsthānīyasya praṇavasya yo bhāvaḥ āśayaḥ, jīvaparamātmanoḥ śeṣaśeṣibhāvāvagāhī, tadgatena cetasā | tadarthaparicintanameva tadākarṣaṇamiti bhāvaḥ | yathā dhānuṣkaḥ śaraṃ dhanuṣi sandhāyā ākarṇamākṛṣya dhanurekāgrayā dṛṣṭyā lakṣyaṃ lakṣayati veddhum , evamākṛṣya prakṛtaṃ dhanuḥ lakṣyaṃ tadevākṣaraṃ
Linked texts (1)
- Muṇḍakopaniṣad — Sanskrit