Muṇḍaka Upaniṣad 2.2.6

Muṇḍakaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 2.2.6

Language: Sanskrit

2.2.6

dṛṣṭāntapūrvaka brahmaṇaḥ sarvādhāratvam
arā iva rathanābhau saṃhatā yatra nāḍyaḥ sa eṣo'ntaścarate bahudhā jāyamānaḥ | omityevaṃ dhyāyathātmānam , svasti vaḥ, pārāya tamasaḥ parastāt ||

pra.dī. - sarvajagadādhārabhūtākṣaraparamātmā āśritopāsanārthaṃ hṛdayapuṇḍarīke vartata iti tadupāsakānāṃ maṅgalaṃ bhavati ityāha - arā iva rathanābhau iti | rathanābhau - rathacakramadhyavarti ghaṭākārakāṣṭhaviśeṣaḥ | tasmin arā iva - parṇānīva, āndhrabhāṣāyāṃ parṇāni ityucyante | tānīva yatra - hṛdaye nāḍyaḥ saṃhatāḥ - saṃgatāḥ santatagam̐ śilābhistu lambatyākośasannibham (mahā.nā. 10-9) ityuktarītyā nāḍī saṃhṛtahṛdayapuṇḍarīke saḥ prasiddhaḥ | bahudhā jāyamānaḥ - ajahatsvabhāvapūrvakarāmakṛṣṇanṛsiṃhādirūpeṇa bahudhā jāyamānaḥ eṣaḥ - akṣaraśabda- vācyaḥ paramātmā antaścarate - vartata ityarthaḥ | tamasaḥ parastāt vartamānāya vaḥ

2.2.6.p2

pārāya yuṣmatsaṃsārasamudraparatīrāya prāpyabhūtaparamātmaprāptaye ityarthaḥ | om iti ātmānaṃ - paramātmānaṃ dhyāyatha - upāsanaṃ kuruta omityekākṣaraṃ brahma vyāharanmāmanusmaranniti (bha.gī. 8-13) bhagavatā ca gītam | evamupāsanaṃ kuryādyadi vaḥ - yuṣmākaṃ svasti - maṅgalaṃ bhūyāt nirvighnatayā brahmaprāptirbhūyāt ||

2.2.6.p3

pra. - arā iva rathanābhau saṃhatā yatra nāṅyaḥ iti | santataṃ sirābhistu lambatyākośasaṃnibham (mahā.nā. 10-9) ityuktarītyā yatra - hṛdaye, rathanābhau samarpitā arā iva, nāḍyaḥ saṃhatāḥ - saṃgatāḥ, tatra madhye sa eṣaḥ - prakṛta ātmā, ajāyamāno bahudhā vijāyate | tasya dhīrāḥ parijānanti yonim (tai.āra. 3-13-3) iti devādīnāṃ samāśrayaṇīyatvāya tattajjātīyasvarūpasaṃsthāna- guṇakarmasamanvitaḥ svīyasvabhāvamajahadeva svecchayā

2.2.6.p4

bahudhā jāyamānaḥ san carate vartata ityarthaḥ tamasaḥ parastāt vartamānāya vaḥ 1pārāya1 pārāvāre parārvācī tīre (a.ko. 1-10-8) iti naighaṇṭukāḥ | prāpyabhūtāyeti yāvat | tatpadaprāptaye omityevamātmānaṃ dhyāyathetyanvayaḥ | evaṃ dhyānāya pravṛttebhyo yuṣmabhyaṃ svasti bhavatu ||

2.2.6.p5

ā.bhā. - arā iva yathā rathanābhau rathasambandhicakramadhyagate sthūle kāṣṭhaviśeṣe arāḥ saṃhatāḥ - sambaddhā bhavanti | tathā yatra yasmin hṛdayapradeśe sarvaśarīravyāpikā nāḍyaḥ śirāḥ saṃhatāḥ samarpitāḥ santi tatra hṛdayapradeśe antarmadhye | hārdākāśa ityetat | sa eṣa sa prakṛta eṣaḥ akṣarākhyaḥ paramapuruṣo bahudhā bahurūpairjāyamāno'jāyamāno'pi upāsanāya pratiprāṇihṛdayaṃ paramātmā- bhinnabhinnaveṣaṃ vidhāya carate | vartata ityarthaḥ | īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna tiṣṭhati (bha.gī. 18-61) iti bhagavadukteḥ | tadveṣeṇeva sa sarvaprāṇiniyamanamapi kurute | ātmānaṃ tādṛśaṃ paramātmānaṃ omityevaṃ dhyāyata | oṅkāramālambya pūrvoktarītyā tasya dhyānaṃ kuruta ityarthaḥ | dhyānaphalamāha - tamasaḥ parastāt pārāya | tamasaḥ prakṛtimaṇḍalasya saṃsārasyeti yāvat | parastāt bahirvartamānāya pārāya paratīrāya

2.2.6.p6

prāpyabhūtāya | tamaḥ pārabhūtaparamātmaprāptaye eva paramātmadhyāna- moṅkārālambanena kuruteti bhāvaḥ | vaḥ - praṇavālambanena akṣarapuruṣadhyānaparebhyaḥ yuṣmabhyaṃ svasti kalyāṇaṃ bhavatu ||

Linked texts (1)

Muṇḍakopaniṣad — Sanskrit