Pramāṇa · Search · About · API

Prashna Upanishad 2

Khaṇḍārtha 2

Language
Sanskrit

2.2

'uktamātragrahaṇe' ityatra uktamātragrahaṇe pañcadevatāmātragrahaṇe śabdāditanmātrādevatānāmupalakṣaṇatayendriyābhimānidevatānāṃ cāgrahaṇe vāyoḥ sarvadevottamatvāsiddhyā 'kassviddevatānāṃ variṣṭhaḥ' iti praśno na syāt | 'lakṣaṇayā'pi tadgrahaṇasambhavāt’ ityatra ‘gavāṃ madhye kṛṣṇā gaurviśiṣṭā’ ityādāvivotkṛṣṭatayā vaktavyaprāṇasyāpi nirdhāraṇīyamadhye praveśāvaśyambhāvādasāvāvaśyakaḥ | prāṇasyāpi vāyuśabdenoktau vāyorapyabhimānitvāviśeṣāt sāmyaśaṅkā syāt | kasyāyaṃ parāmarśa iti ca na niścetuṃ śakyate | tasmādupalakṣaṇayobhayorgrahaṇamiti bhāvaḥ | ‘na hyevaṃ vaktavyaṃ sarvamapyuktaṃ syāt’ ityatra evaṃ sati mukhyavācyānāmevālābhena bhūtapañcakavācakapadairapyanuktānāmapīndriyābhimānidevatānāmasaṅgrahaprasaṅgena prāṇādavaratvena vaktavyaṃ sarvamuktaṃ na syāddhi | ato lakṣaṇaivā'śrayaṇīyeti bhāvaḥ | ‘prakāśavantaḥ’ ityatra prākāryāḥ vakṣyamāṇaprameyasya sarveṣāṃ prakāśane yogyā ityarthaḥ | tasyābhiprāyamāha-uccairiti yāvaditi ||
(prakāśikā) 'uktamātragrahaṇe' ityatra uktamātragrahaṇe pañcadevatāmātragrahaṇe śabdāditanmātrādevatānāmupalakṣaṇatayendriyābhimānidevatānāṃ cāgrahaṇe vāyoḥ sarvadevottamatvāsiddhyā 'kassviddevatānāṃ variṣṭhaḥ' iti praśno na syāt | 'lakṣaṇayā'pi

2.6

evaṃ stutvā prakṛtaṃ tūcyate- yā ta ityādi || yā te tvadīyā tanūḥ mūrtirvāci pratiṣṭhitā yā śrotre yā ca cakṣuṣi yā ca manasi santatā samyag vyāpya vartamānā evamanyeṣvapi tattveṣu yā pratiṣṭhitā tāṃ śivāṃ śāntāṃ kuru | motkramīḥ vāgādibhyastathotkramaṇaṃ mā'kārṣīḥ | vāgādiṣu prāṇasya pratiṣṭhitatvaṃ kutaḥ? yata etatsarvaṃ vāgādikaṃ prāṇasya tava vaśe vartate | na tvāṃ vinā pravartituṃ kṣamam | na kevalamadhyātmaṃ, kintu tridive svarge yat pratiṣṭhitam | adhidaivādikaṃ ceti yāvat | vāgādiṣu sthitvā ca tvamasmān mātā putrāniva rakṣasva pālaya | śrīḥ śriyaṃ, prajādhāraṇaśobhāmiti yāvat, prajñāṃ prajñānaṃ prakāśakatvaśaktiṃ ca no asmākaṃ vidhehi kurviti stunvantīti sambandhaḥ |

2.7

(ṭīkā) tānevaṃ manyamānān variṣṭhaḥ prāṇa uvāca | kimiti ? vayameva dhārakāḥ prakāśakāścetyevaṃvidhaṃ mohaṃ mithyājñānaṃ mā prāpnuta | kuto'yaṃ mohaḥ ? yasmādahamevaitadetasmin śarīre pañcadhā prāṇādirūpairātmānaṃ pravibhajya pravibhaktaṃ kṛtvaitadbāṇamavaṣṭabhya vidhārayāmi prakāśayāmi ceti | tat śrutvā te'śraddadhānā apratyayavanto babhūvuḥ kuta etaditthamiti | sa mukhyaprāṇasteṣāṃ pratyāyanāyābhimanyata ityabhimāno dehastasmādūrdhvamutkrāmata iva kiñcidūrdhvamudakrāmat | atha tasmin prāṇe utkrāmati sati itare sarva evā'kāśādidevāḥ śarīradhāraṇādau svasthitau cāsamarthāḥ utkramante udakrāman | asya yādṛcchikatvaparihārāya punastasmin prāṇe pratiṣṭhamāne śarīra eva pratitiṣṭhati sarva eva devāḥ pratiṣṭhante śarīre pratitiṣṭhanti |
3 || kimiva ? tattatra loke yathā madhumakṣikāḥ madhukarāḥ madhukararājānaṃ pradhānamadhumakṣikāṃ madhusthānādutkrāmantamanu sarvā evotkrāmanti, tasyāṃ ca pratiṣṭhitāyāṃ sarvā eva tatra pratiṣṭhanti evaṃ vāgādayo devāḥ iti ityamanvayavyatirekābhyāṃ prāṇasya variṣṭhatve'vadhārite pratītāste devāḥ tvameva sarvadevādiṣu sthitvā tannāmā tadguṇakriyādipravartaka iti prāṇaṃ stunvanti astuvan | taducyate– eṣo'gnirityādi || eṣaḥ prāṇa evāgniḥ saṃstapati | eṣa eva sūryo'pi saṃstapati | maghavānapyeṣa eveti śeṣaḥ | pṛthivī rayiśca yat sadasat mūrtāmūrtaṃ yaccāmṛtaṃ muktajātaṃ tadapyeṣa eva |
kathametatsarvaṃ prāṇa iti | uktaṃ vakṣyamāṇaṃ ca vivriyate–arā iti || tasmātsarvaṃ prāṇa ityucyata iti śeṣaḥ | parokṣatayā stuto'parokṣatayā stūyate– prajāpatirityādinā || prajāpatirdakṣādistvameva | garbhe ca garbhasthaprerakatayā tvameva carasi | pratijāyase janikriyā vidyāṃ ca tvameva karoṣi | he prāṇemā devādyāḥ prajāstubhyaṃ tvadīyāḥ | kutaḥ? yadyasmāttvaṃ prāṇaiścakṣurādibhiḥ saha dhāraṇādikaṃ kurvan śarīre pratiṣṭhasi tasmāt | na kevalaṃ tapanakriyāvānagniḥ prāṇaḥ kintūcyate– devānāmiti || tvaṃ devānāṃ vahnitamo yajñabhāgavāhakattamo'si| pitṝṇāṃ prathamā svadhā | mukhyasvadhāvāhako'pi tvamevāsi | tvamevātharvāṅgirasāmṛṣīṇāṃ caritamācāraḥ satyavacanaṃ cāsi |
‘indrastvam’ iti maghavānityuktavivaraṇam | tejasā yukta iti śeṣaḥ | vāyurityasya vivaraṇaṃ tvamantarikṣa iti | na kevalaṃ sūryasya tāpakatvaṃ prāṇādhīnaṃ, kintu jyotiṣāṃ grahāṇāṃ patitvaṃ ca | parjanyatvavivaraṇaṃ yadeti | he prāṇa yadā tvaṃ parjanyarūpo'bhivarṣasi atha tadā te tvadīyā imāḥ mānuṣādiprajāḥ kāmāya yatheṣṭamannaṃ bhaviṣyatīti niściṃtyā'nandarūpā ānandavatyastiṣṭhanti | he prāṇa tvaṃ vrātyo vrataniṣṭha ekarṣiratharvavedadraṣṭā'si | viśvasyāttā saṃhartā yamādiśca tvamasi | satāṃ patiḥ, saṃścāsau patiśceti vā satpatistvamasi | vayaṃ tavādyasya bhojyasya dātāraḥ, tvatpūjakā iti yāvat | kutaḥ? he mātariśva mātariśvan, tvaṃ no asmākaṃ pitā'si | mātariśvanaḥ bhūtavāyoḥ piteti vā |

Linked texts (1)