Pramāṇa · Search · About · API

Shankhayaniyopanishad 5: atha caturtho'dhyāyaḥ

Śāṅkhāyanīyopaniṣad 5

Language
Sanskrit

Contents

atha caturtho'dhyāyaḥ

5.1

oṃ prāṇo brahmeti ha smā''ha kauṣītakistasyaitasya prāṇasya
brahmaṇo mano dūtaṃ cakṣurgoptṛ śrotraṃ saṃśrāvayitṛ vākpariveṣṭrī sa
yo ha vā etasya prāṇasya brahmaṇo mano dūtaṃ veda dūtavānbhavati
yaścakṣurgoptṛ goptṛmānbhavati yaḥ śrotraṃ saṃśrāvayitṛ saṃśrāvayitṛmānbhavati yo vācaṃ pariveṣṭrī pariveṣṭrīmānbhavati tasmai vā etasmai prāṇāya
brahmaṇa etā devatā ayācamānāya baliṃ harantyevaṃ haivāsmai sarvāṇi
bhūtānyayācamānāyaiva baliṃ haranti ya evaṃ veda tasyopaniṣanna
yācediti tadyathā grāmaṃ bhikṣitvā'labdhvopaviśennāhamato'dattamaśnīyāmiti ta evainamupamantrayante ye purastātpratyācakṣīranneṣa dharmo
yācito bhavatyannadāstvevainamupamantrayante dadāma ta iti

5.2

'prāṇo brahmeti ha smā''ha paiṅgyastasya vā etasya prāṇasya
brahmaṇo vākparastāccakṣurārundhate cakṣuḥ parastācchrotramārundhate
śrotraṃ parastānmana ārundhate manaḥ parastātprāṇa ārundhate tasmai
vā etasmai prāṇāya brahmaṇa etā devatā ayācamānāya baliṃ
harantyevaṃ haivāsmai sarvāṇi bhūtānyayācāmānāyaiva baliṃ haranti ya
evaṃ veda tasyopaniṣanna yācediti tadyathā grāmaṃ bhikṣitvā'labdhvopaviśennāhamato'dattamaśnīyāmiti ta evainamupamantrayante ye purastātpratyācakṣīranneṣa dharmo yācito bhavatyannadāstvevainamupamantrayante
dadāma ta iti

5.3

athāta ekadhanāvarodhanaṃ ya ekadhanamabhidhyāyātpaurṇamāsyāṃ
vā'māvāsyāyāṃ vā śuddhapakṣe vā puṇye nakṣatra eteṣāmekasminparvaṇyagnimupasamādhāya parisamūhya paristīrya paryukṣya dakṣiṇaṃ jānvācya
sruveṇā''jyāhutīrjuhoti | vāṅ nāma devatāvarodhinī sā me'muṣmādidamavarundhyāttasyai svāhā| prāṇo nāma devatāvarodhinī sā me'muṣmādidamavarundhyāttasyai svāhā cakṣurnāma devatāvarodhinī sā
me'muṣmādidamavarundhyāttasyai svāhā śrotraṃ nāma devatāvarodhinī
sā me'muṣmādidamavarundhyāttasyai svāhā prajñā nāma devatāvarodhinī
sā me'muṣmādidamavarundhyāttasyai svāhetyatha dhūmagandhaṃ prajighāyā''jyalepenāṅgānyanuvimṛjya vāca̍yamo'bhimavrajyārthaṃ brūyāddūtaṃ vā
prahiṇuyāllabhate haiva

5.4

athāto daivasmaro yasya priyo bubhūṣedyasyai vā yeṣāṃ vā
yāsāṃ vaiteṣāmevaikasminparvaṇye tayaivā''vṛtaitā ājyāhutīrjuhoti
vācaṃ te mayi juhomyasau svāhā | prāṇaṃ te mayi juhomyasau
svāhā | cakṣuste mayi juhomyasau svāhā | śrotraṃ te mayi juhomyasau svāhā | manaste mayi juhomyasau svāhā | prajñāṃ te mayi
juhomyasau svāhetyatha dhūmagandhaṃ prajighāyā''jyalepenāṅgānyanuvimṛjya vācaṃyamo'bhimavrajya saṃsparśaṃ jigamiṣedabhivātādvā tiṣṭhetsaṃbhāṣamāṇaḥ priyo haiva bhavati smarante haivāsya

5.5

athātaḥ saṃyamanaṃ praiātardanamāntaramagnihotramityācakṣate yāvadvai
puruṣo bhāṣate na tāvatprāṇituṃ śaknoti prāṇaṃ tadā vāci juhoti
yāvadvai puruṣaḥ prāṇiti na tāvadbhāṣituṃ śaknoti vācaṃ tadā prāṇe
juhotyete anante amṛte āhutī jāgracca svapaṃśca saṃtataṃ juhotyatha
yā anyā āhutayo'ntavatyastāḥ karmamayyo hi bhavanti taddha smaitatpūrve vidvāṃso'gnihotraṃ na juhavāṃcakruḥ

5.6

ukthaṃ brahmeti ha smā''ha śuṣkabhṛṅgārastadṛgityupāsīta sarvāṇi
hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāyābhyarcyante tadyajurityupāsīta sarvāṇi
hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāya yujyante tatsāmetyupāsīta sarvāṇi hāsmai
bhūtāni śraiṣṭhyāya saṃnamante tacchrīrityupāsīta tatteja ityupāsīta
tadyathaitacchrīmattamaṃ yaśasvitamaṃ tejasvitamamiti śastreṣu bhavatyevaṃ
haiva sa sarveṣu bhūteṣu śrīmattamo yaśasvitamastejasvitamo bhavati ya
evaṃ veda | tadetaddaiṣṭikaṃ karma yamātmānamadhvaryuḥ saṃskaroti tasminyajurmayaṃ pravayati yajurmaye ṛṅmayaṃ hota ṛṅmaye sāmamayamudgātā [ sāmamaye ] sa eṣa trayyai vidyāyā ātmaiṣa u evaitadindrasyā''tmā bhavati ya evaṃ veda

5.7

athātaḥ sarvajitaḥ kauṣītakestrīṇyupāsanāni bhavanti sarvajiddha
sma kauṣītakirudyantamādityamupatiṣṭhate yajñopavītaṃ dhṛtvodakamānīya triḥ prasicyodakapātraṃ vargoṃ'si pāpmānaṃ me vṛṅ‌dhītyetayaivā''vṛtā madhye santamudvargo'si pāpmānaṃ ma udvṛṅ‌dhītyetayaivā''vṛtā'staṃ yantaṃ saṃvargo'si pāpmānaṃ me saṃvṛṅ‌dhīti tadyadahorātrābhyāṃ pāpaṃ karoti saṃ tadvṛṅkte tatho evaivaṃ vidvānetayaivā''vṛtā''dityamupatiṣṭhate yadahorātrābhyāṃ pāpaṃ karoti saṃ tadvṛṅkte

5.8

atha māsi māsyamāvāsyāyāṃ vṛttāyāṃ paścāccandramasaṃ dṛśyamānamupatiṣṭhetaitayaivā''vṛtā haritatṛṇe vā pratyasya yanme susamiddhṛdayaṃ divi candramasi śritaṃ manye'haṃ māṃ tadvidvāṃsaṃ mā'haṃ putryamaghaṃ rudāmiti na hāsmātpūrvāḥ prajāḥ praitīti jātaputrasyāthājātaputrasyā''pyāyasva sametu te saṃ te payām̐si samuyantu vājā yamādityā
aṃśumāpyāyayantītyetāstisra ṛco japitvā mā'smākaṃ prāṇena
prajayā paśubhirāpyāyayiṣṭhā yo'smāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmastasya
prāṇena prajayā paśubhirāpyāyayasvetyaindrīmāvṛtamāvarta ādityasyā''vṛtamanvāvarta iti dakṣiṇaṃ bāhumanvāvartate

5.9

atha paurṇamāsyāṃ purastāccandramasaṃ dṛśyamānamupatiṣṭhetaitayaivā''vṛtā somo rājā'si vicakṣaṇaḥ pañcamukho'si prajāpatirbrāhmaṇasta
ekaṃ mukhaṃ tena mukhena rājño'tsi tena mukhena māmannādaṃ kuru
rājā ta ekaṃ mukhaṃ tena mukhena viśo'tsi tena mukhena māmannādaṃ kuru
śyenasta ekaṃ mukhaṃ tena mukhena pakṣiṇo'tsi tena mukhena māmannādaṃ
kurvāgniṣṭa ekaṃ mukhaṃ tena mukhenemaṃ lokamatsi tena mukhena māmannādaṃ
kuru tvai...pañcamukhaṃ tena mukhena sarvāṇi bhūtānyatsi . tena mukhena
māmannādaṃ kuru mā'smākaṃ prāṇena prajayā paśubhirapakṣeṣṭhā yo'smāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmastasya prāṇena-prajayā paśubhirapakṣīyasveti
daivīmāvṛtamāvarta ādityasyā''vṛtamanvāvarta iti dakṣiṇaṃ bāhumanvāvartate

5.10

atha saṃveśya jāyāyai hṛdayamabhimṛśedyatte suśīme hṛdayaṃ
śritamantaḥ prajāpatau tenāmṛtatvasyeśāne mā tvaṃ putryamaghaṃ nigā
iti na hyasyāḥ pūrvāḥ prajāḥ maitīti

5.11

atha proṣyā''yanputrasya mūrdhānamabhijivret | aṅgādaṅgātsaṃbhavasi hṛdayādadhijāyase | ātmā vai putranāmā'si sa jīva śaradaḥ
śatamiti nāmāsya dadhātyaśmā bhava paraśurbhava hiraṇyamastṛtaṃ bhava
vedo vai putranāmā'si sa jīva śaradaḥ śatamiti nāmāsya gṛhṇātyathainatparigṛhṇāti yena prajāpatiḥ prajāḥ paryagṛhṇāttadariṣṭayai tena
tvā parigṛhṇāmyasāvityathāsya dakṣiṇe karṇe japatyasme praiyandhi
maghavannṛjīṣinnitīndra śreṣṭhāni draviṇāni dhehīti savye mā bhetthā
mā vyathiṣṭhāḥ śataṃ śarada āyuṣāṃ jīvasva putra te nāmnā mūrdhānamabhijighrāmīti trirasya mūrdhānamabhijighredgavāṃ tvāṃ hiṃkāreṇābhihiṃ.
karomīti trirasya mūrdhānamabhihiṃ kuryāt

5.12

athāto daivaḥ parimara etadvai brahma dīpyate yadagnirjvalatyathaitanmriyate yanna jvalati tasyā''dityameva tejo gacchati vāyuṃ prāṇa
etadvai brahma dīpyate yadādityo dṛśyate'thaitanmriyate yanna dṛśyate
tasya candramasameva tejo gacchati vāyuṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate
yaccandramā dṛśyate'thaitanmriyate yanna dṛśyate tasya vidyutameva tejo
gacchati vāyuṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yadvidyudvidyotate'thaitanmriyate
yanna vidyotate tasyā diśa eva tejo gacchati vāyuṃ prāṇastā
vā etāḥ sarvā devatā vāyumeva praviśya vāyau mṛtvā'ḍamṛcchante
tasmādeva punarudīrata ityadhidaivatamathādhyātmam

5.13

etadvai brahma dīpyate yadvācā vadatyathaitanmriyate yanna vadati
tasya cakṣureva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate
yaccakṣuṣā paśyatyathaitanmriyate yanna paśyati tasya śrotrameva tejo
gacchati prāṇaṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yacchrotreṇa śṛṇotyathaitanmriyate yanna śṛṇoti tasya mana eva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇa
etadvai brahma dīpyate yanmanasā dhyāyatyathaitanmriyate yanna dhyāyati
tasya prāṇameva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇastā vā etāḥ sarvā
devatāḥ prāṇameva praviśya prāṇe mṛtvā'ṅamṛcchante tasmādeva punarudīrate tadyadiha vā evaṃ vidvāṃsamubhau parvatāvābhapravarteyātāṃ dakṣiṇaścottaraśca tustūrṣamāṇau na hainam̐ sṛṇvīyātāmatha ya enaṃ dviṣanti
yāṃśca svayaṃ dveṣṭi ta evainaṃ parimriyante

5.14

athāto niḥśreyasādānametā ha vai devatā ahaṃśreyase vivadamānā asmāccharīrāduccakramustaddārū papāta śuṣkaṃ dārubhūtaṃ śiśye'thainadvākpraviveśa tadvācāvadacchiśya evāthainaccakṣuḥ praviveśa tadvācā'vadaccakṣuṣā'paśyacchiśya evāthainacchrotraṃ praviveśa tadvācāvadaccakṣuṣā'paśyacchrotreṇa śṛṇvacchiśya evāthainanmanaḥ praviveśa tadvācāvadaccakṣuṣā'paśyacchrotreṇa śṛṇvanmanasā'dhyāyacchiśya evāthainatprāṇaḥ
praviveśa tattata eva samuttasthau tā vā etāḥ sarvā devatāḥ prāṇe niḥśreyasaṃ viditvā prāṇameva prajñātmānamabhisaṃbhūya sahaivaitaiḥ sarvairasmāccharīrāduccakramuste vāyupratiṣṭhā ākāśātmānaḥ svarīyuratatho evaivaṃ
vidvānprāṇe niḥśreyasaṃ viditvā prāṇameva prajñātmānamabhisaṃbhūya
sahaivaitaiḥ sarvairasmāccharīrādutkrāmati sa vāyupratiṣṭha ākāśātmā svareti sa tadgacchati yatraite devāstatprāpya yadamṛtā devāstadamṛto bhavati ya evaṃ veda

5.15

athātaḥ pitāputrīyaṃ saṃpradānamiti cā''cakṣate pitā putraṃ preṣyannāhvayati navaistṛṇairagāraṃ saṃstīryāgnimupa samā''dhāyodakumbhaṃ sapāśramupanidhāyāhatena vāsasā saṃpracchannaḥ pitā śeta etya putra upariṣṭādabhinipadyata indriyairindriyāṇi saṃspṛśyāpi vā'smā āsīnāyābhimukhāyaiva saṃpradadhyādathāsmai saṃprayacchati vācaṃ me tvayi
dadhānīti pitā vācaṃ te mayi dadha iti putraḥ prāṇaṃ me tvayi
dadhānīti pitā prāṇaṃ mayi dadha iti putraścakṣurme tvayi dadhānīti pitā cakṣuste mayi dadha iti putraḥ śrotraṃ me tvayi
dadhānīti pitā śrotraṃ te mayi dadha iti putro'nnarasānme tvayi
dadhānīti pitā'nnarasāṃste mayi dadha iti putraḥ karmāṇi
me tvayi dadhānīti pitā karmāṇi te mayi dadha iti
putraḥ sukhaduḥkhe me tvayi dadhānīti pitā sukhaduḥkhe te mayi dadha
iti putra ānandaṃ ratiṃ prajātiṃ me tvayi dadhānīti pitā''nandaṃ
ratiṃ prajātiṃ te mayi dadha iti putra ityāṃ me tvayi dadhānīti
pitetyāṃ te mayi dadha iti putro mano me tvayi dadhānīti pitā
manaste mayi dadha iti putraḥ prajñāṃ me tvayi dadhānīti pitā prajñāṃ
te mayi dadha iti putro yadyu vā upābhigadaḥ syātsamāsenaiva brūyātprāṇānma tvayi dadhānīti pitā prāṇāṃste mayi dadha iti putro'tha
dakṣiṇāvṛdupaniṣkrāmati taṃ pitā'numantrayate yaśo brahmavarcasaṃ
kīrtistvā juṣatāmityathetaraḥ savyamanvaṃsamabhyavekṣate pāṇinā'ntardhāya vasanāntena vā pracchādya svargām̐llokānkāmānāpnuhīti sa
yadyagadaḥ syātputrasyaiśvarye pitā vasetpari vā vrajedyadyu vai preyāttathaibainaṃ samāpayeyuryathā samāpayitavyo bhavati yathā samāpayitavyo
bhavati

5.15.p1

iti śāṅkhāyanāraṇyake caturtho'dhyāyaḥ || 4

Linked texts (9)