Shankhayaniyopanishad (Śāṅkhāyanīyopaniṣad)

शाङ्खायनीयोपनिषद्

Language: Sanskrit
Date: 700 BCE – 200 CE
Extent: 160 passages, 7,900 words
Text: partly digitised
Source: archiveorg · ASS_090_Sankhayanaranyakam_-_Sridhar_Sastri_Pathak_192; ed. Śrīdhara Śāstrī Pāṭhaka; Anandashram Sanskrit… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Text

1.5

tasya viśo viśo vo atithimiti dvādaśarcamājyaṃ dvādaśa vai
māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsarasyaivā''ptyai tasminvai dve chandasī bhavato
gāyatryaścānuṣṭubhaścāgniṃ naro dīdhitibhiraraṇyorityetatpañcaviṃśatyṛcamupasaṃśaṃsati pañcaviṃśo hi stomastadvai saktaṃ samṛddhaṃ yatstomena
saṃpadyate tasminvai dve chandasī bhavato virājaśca triṣṭubhaśca tāni catvāri
saṃpadyante catuṣṭayaṃ vā idaṃ sarvamasyaiva sarvasyā''ptyai praiṣumaḥ prauge
1 ( 6

2.1

21 ) 2 ( 5

2.2

23 )
indrasyaivaitacchando yattriṣṭuptenenaṃ svena cchandasā samarthayati kaṃ vidaṅga namasā ye vṛdhāsa iti vāyavyaṃ mahadvadvṛddhvanmahadvanmahadaddhyetadarhasta ekottaraṃ tṛcamaindrāvāyavaṃ yāvattarastantvo yāvadoja iti
yāvattaraścakṣasā dīdhyānā ityetena rūpeṇodgāḥ cakṣurvaruṇa supratīkamiti maitrāvaruṇamāvayoriti sairyastatvānityetena rūpeṇa kaṃ u
bhavatkatamo yajñiyānāṃtyaśvinaṃ yaṃ sūryasya duhitā vṛṇītetyetena rūpeṇa kaṃthāmahāmavṛdhatkasya hoturityaindraṃ mahadvadvṛddhvanmahadvanmahadvaddhyetadahaḥ ko vaṃstrātā vasavaḥ ko varūteti vaiśvadevaṃ saṃhīyaso
varuṇa mitra martīdityetena rūpeṇota syo naḥ sarasvatī juṣāṇeti
sārasvataṃ daurāvṛtasya subhage vyāvārityetena rūpeṇaiṣa vā u kadvāṃstṛbhaṃstṛcaklṛpto vāmadevyaḥ praugaḥ prajāpatirvai vāmadevaḥ prajāpatāveva
tatsarvānkāmāndhnuvanti tadāhurna traiṣṭubhaṃ prātaḥsavanaṃ syānmohayati
klṛptaṃ chandaso yadyuktamekāhikameva syādvrasa vā ekāho 'hrautadaharbrahmaṇyeva tadbrahma samarthayati

2.3

auṃ tvā rathaṃ yathāyata iti marutvatīyasya pratipadidaṃ vaiso
sutamandha ityanucara eṣa eva nitya ekāhātānastasyoktaṃ
brāhmaṇamaṃsaitsu me jaritaḥ sābhiṣaṃga iti vāsukaṃ pūrvaṃ śastvā
maihām̐ indro nṛvadācarṣaṇiprā ityetasmiṃstaiṣṭubhe nividṃ dadhāti
tadyadvāsukaṃ pūrvaṃ śaṃsatīndra u vai vāsuko'tha yanmahām̐ īndro nṛvadācarṣaṇiprā iti mahadvanmahadvadhyetadahaḥ

2.4

athaitā ājyāhutīrjuhoti svastyayanameva tatkurute yajñasyaiva
śāntyai yajamānānāṃ ca bhiṣajyāyai tā vā aṣṭau bhavantyetābhirvai devāḥ
sarvā aṣṭīrāpnuvata tatho evaitadyajamānā etābhireva sarvā aṣṭīraśvaste 'yetānyarimādāñchāpañjayati parimāda āpo vai parimādo 'smiṃrhīdaṃ sarvaṃ parimattamatha vai parimādo 'mayetadukthamāpo vā asyasyā''yataḥ pūrvā āyantyāpaḥ parimādo 'tha vai parimādo yacchakhāni dantāstanūrlomānīti tasmātkṛtyāḥ saṃpadṛtyo hi bhavanti
pañcaviṃśatirnidhanamāṅgirasaṃ pratiṣṭhāyai tadrūpaṃ bhūte chandāṃsi
sāmapriyamindrasya dhāmopajagāmeti krośānukrośe arātsurapyeṣāṃ payo 'rātsurarkaṃ cārkapuṣpaṃ cāyaṃ vā agnirarko 'sāvādityo 'rkapuṣpaṃ teṣu yadā paryāyaṃ sāmagāḥ stuvate 'tha hotāramāhvānajapeti te yadi stuvīranyadi na stuvīranneva japet

2.5

tāni vā etāni sapta devacchandāṃsi bhavanti tasmādenānanu
japedatho aindraṃ vā etadaharendrā japāstasmādenānanujapedyathāyaiva
tiṣṭhannagniṃ yathāṅgamapatiṣṭhate namo nama iti nahi namaskāramatidevāḥ
samiddhasyaivaitānbhāgānupatiṣṭheta yadyuttaravedau bhavatyathātraiva tiṣṭhannādityamupatiṣṭhata ākāśaṃ śālāyai kuryugiti haika āhurdeśe mantraivopattiṣṭheta tirohito ha vā eṣa etasminparamapucche parama āśiṣo
vadati saṃ mahānmahatyādadhādityagnirvai mahānyaṃ pṛthivī mahatyetau hi samadhattāṃ saṃ devo devyādadhāditi vāyurvai devo 'ntarikṣaṃ
devyetau hi samadhattāṃ saṃ brahma brāhmaṇyādadhādityasāvādityo
brahmāsau dyaurbrāhmaṇyetau hi samadhattāṃ tadimāṃllokā nsaṃdadhātyetaduktaṃ śaṃsiṣyate

2.6

viśvāmitro havā indrasya priyaṃ dhāmopajagāma śastreṇa ca
vratacaryayā taṃ hendra uvāca viśvāmitra varaṃ vṛṇīṣveti sa hovāca
viśvāmitrastvāmeva vijānīyāmiti dvitīyamiti tvāmeveti tṛtīyamiti tvāmeveti taṃ hendra uvāca mahāṃśca mahatī cāsmi devaśca devī
cāsmi brahma ca brāhmaṇī cāsmīti tata u ha viśvāmitro vijijñāsāmeva cakre taṃ hendra uvācaitadvā ahamasmi yadetadavocaṃ yadvā
kṛṣeto bhūyo 'tapastadeva tatsyādyadahamiti tadvā indro vyāhṛtīruruce
tā upāsā āsannityathopaniṣadya bhreṅkhaphalaṃ trirabhyaṃ nyaṣirabhyavāniti

2.7

tadvā audumbaraṃ bhavattyūrjaṃ 'nnādyamudumbara ūrje 'nnādyasyopāptyā
athainadurasā saṃspṛśya dakṣiṇaṃ bhāgamātmano 'tiharannapatyako 'si
basabastvā gāyatreṇa cchandasā''rohantu te'ta ārohvāra ityeva tadāha
tānahamanvārohāmi rājyāyati rājyaṃ ha vā idamu haiva cakṣate'thottaraṃ
bhāgamātmano'tiharaṅkapati rudrāstvā traiṣṭubhena cchandasā''rohantu te'ta ārohvāra ityeva tadāha tānahamanvārohāmi svārājyāyeti svārājyaṃ ha vai rājyādadhitarāmivātha dakṣiṇaṃ bhāgamātmano'tiharaṅkapattyādityāstvā . jāgatena cchandasā''rohantu te'ta ārohvāra ityeva
tadāha tānahamanvārohāmi sāmrājyāyeti sāmrājyaṃ ha vai svārājyādadhitarāmivāthottaraṃ bhāgamātmano'tiharaṅkajapati viśve tvā devā
ānuṣṭubhena cchandasā''rohantu te'ta ārohvāra ityeva tadāha tānahamanvārohāmi kāmaprāyeti kāmama ha vai sarveṣāṃ parārdhyamatha samadhisṛpya prāñcau pādā upāvahṛtya bhūmau pratiṣṭhāpayatyudyatataro ha vā
eṣo'smāllokādbhavati tadyatpratiṣṭhāpayati tadasmiṃlloke pratitiṣṭhati
pratiṣṭhāyāmapracyutyāmatha trirabhyaṃ yannirabhyavānityathopari preṅkhakhaphalake dakṣiṇottariṇamupasthaṃ kṛtvā dakṣiṇena prādeśena paścātprāṅ preṅkhavaphalakamuparapṛśati prajāpatiṣṭhā''rohatu vāyuḥ preṅkhayatīti prajāpatirvā etadārohatu vāyuḥ preṅkhayati yajjīvamatha
trirabhyaṃ yannirabhyavānityatha prāñcau pāṇī parigṛhya japati

2.8

saṃ vākprāṇena samahaṃ prāṇena saṃ cakṣurmanasā samahaṃ manasā saṃ prajāpatiḥ paśubhiḥ samahaṃ paśubhirityāśiṣameva tadgate suparṇo'si garutmāniti prāṇo vai suparṇaḥ premāṃ vācaṃ vadiṣyāmīti pravadiṣyan
hyeṣa etāṃ vācaṃ vadati bahu kariṣyantīṃ bahu kariṣyanniti bahurveṣā
vākkariṣyantī bhavati bahvayaṃ ya etasyāḥ śasraṃ prāpnoti bahorbhūyaḥ kariṣyantīṃ bahorbhūyaḥ kariṣyanniti bahorbhūyo hyeṣā vākkariṣyantī bhavati bahorbhūyo'yaṃ ya etasyāhaḥ śasraṃ prāpnoti svargamiṣyantīṃ svargamiṣyāmiti svarhyeṣā vāggamiṣyantī bhavati svargayaṃ
ya etasyāhaḥ śasraṃ prāpnoti svasmiāntvajamānānvakṣyannityeva
brūyādyaṃ dviṣyāttaṃ brūyādāmuṃ nāmumiti sa yāvato ha vā eṣa etasmāddevarathātpratisaṃkhyāyai nirdhūnute tiṣṭhaddhunute tau ha na bhogyāyaiva
bhavatastamevaitatsamarcayati tamevaitatsamarcyī''tmanvatte vāyurvā eṣa prāṇo
bhūtvaitadukthaṃ śaṃsati tamevaitatpradharṣayati tamevaitatpradharṣyo''tmandhatte
gurau vā eṣa yukto bhavati ya etasyāhnaḥ śastraṃ prāpnoti tasya gurau
yuktasyebharaḥ prāṇo yadi nāpaḥ parājetostamevaitatpradharṣayati tamevaitatpradharṣyo''tmandhatte na ha vā etasyai devatāyai digdhena nāsinā na.
paraśunā na kenacanāvatarddo'sti tadya evaṃ vidvāṃsamapavadati sa eva
pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda naivaṃ viduṣo'vatardo naivaṃ viduṣo'vatardaḥ

2.8.p1

iti śāṃkhāyanāraṇyake prathamo'dhyāyaḥ samāptaḥ

atha dvitīyo'dhyāyaḥ

3.1

oṃ hiṃkāreṇa pratipadyata etadukthaṃ prāṇo vai hiṃkāraḥ prāṇenaivaitadukthaṃ pratipadyate'tho ūrdhvai raso hiṃkāra ūrjamevaitadrasametasminnukthe
dadhātyatho amṛtatvaṃ vai hiṃkāro'mṛtatvameva tadātmandhatte rājanaṃ
pṛṣṭhaṃ bhavatyetadvai pratyakṣaṃ sāma yadrājanaṃ tadenaṃ svena sāmnā samardhayati tadāniruktāsu bhavatyanirukta u vai prajāpatistatprājāpatyaṃ
rūpaṃ ṛvatīṣu syāditi haika āhuḥ ko vai prajāpatistatprājāpatyaṃ
rūpamathaitattūṣṇīṃśaṃsamupāṃśu śaṃsati vāgvā etadaharmanastūṣṇīṃśaṃso
manasaiva tadvācaṃ samardhayati tadidāsa bhuvaneṣu jyeṣṭhamiti stotriyastṛco vāvṛdhānaḥ śavasā bhūryojā śataṃ vṛddhanmahadṛnmahadvṛdhyetadahaḥ | sa eṣa ātmā pañcaviṃśastannadenopasṛṣṭaṃ śaṃsatyātmā vai
pañcaviṃśaḥ prajā paśava upasargaḥ prajayaiva tatpaśubhiḥ preśyerannādyenetyātmānamupasṛjate nadaṃ va odatīnāmiti traiṣṭubhāni pūrvāṇi
padāni karoti nadasyottarāṇi prathamena traiṣṭubhena padena prathamaṃ
nadasya padamupasaṃdhāyāvasyati dvitīyena traiṣṭubhena dvitīyaṃ saṃdhāya
praṇauti tṛtīyena traiṣṭubhena tṛtīyaṃ saṃdhāyāvasyati caturthena traiṣṭubhena
caturthaṃ saṃdhāya praṇautyevaṃ vidūtāṃ prathamāṃ triḥ śaṃsati parācīruttarā
evaṃ vidūtā eva yā tṛtīyā sūktasya tasyā uttaramardharcamutsṛjati
nahyasya cottaraṃ so'yaṃ mukhasya vivarastena vācaṃ vadati mukhena vai
vācaṃ vadati tau purastāddvipadānāṃ śaṃsati tathā hāsya stotriyasantarhitā bhavatyātmānaṃ śastvā'tha sūdadohasaṃ śaṃsati tau asya
sūdadohasa ityannaṃ vai sūdadohā annena vā imāni parvāṇi saṃhitāni bhavantyatho āpo vai sūdadohā adbhirvā imāni parvāṇi
saṃhitāni bhavantyatho amṛtatvaṃ vai sūdadohā amṛtatvameva tadātman
dhatte'tha vai sūdadohā āhāvasyaitadrūpaṃ tadyathā ha vai dāruṇaḥ śleṣmaśleṣaṇaṃ syātpāricarmaṇyaṃ vaivameva sūdadohāḥ sarveṣāṃ vedānāṃ saṃśleṣiṇī

3.2

athaitāni śīrṣaṇyāni śaṃsati tāni vai trīṇi tṛcāni bhavanti
trīṇi vā asya śīrṣaṣṇaḥ kapālāni bhavanti tānyevaitaiḥ saṃdadhāti
tāni trīṇi punarekaikaṃ tredhā tredhā tānava ṛco bhavanti nava vai
śirasi prāṇāstāntyarkavanti bhavanti tadetasyāhno rūpam

3.3

athaitaṃ graivaṃ śaṃsati tā vai tisra ṛco bhavanti trīṇi vā āsāṃ
grīvāṇāṃ parvāṇi bhavanti tānyevaitābhiḥ saṃdadhātyuṣṇiguttamā so'yaṃ
skandho vidalo'dhyūlaḥ (laḥ)

3.4

athaitāmakṣāṃ śaṃsati sā vai triṣṭubbhavati tasmādayamakṣaḥ sthaviṣṭha
ṛṣvāta indraḥ sthavirasya bāhū bāhvorabhirūpā'tha rathaṃtarasya stotriyānurūpau śaṃsati tayoruktaṃ brāhmaṇamatha dhāyyāṃ śaṃsatīyaṃ vai dhāyyeyaṃ hi sarveṣu bhūteṣu hitā sā vai dakṣiṇe bhāge
dhīyate tasmāddakṣiṇaṃ bhāgaṃ puṃsaḥ stryadhiśete'tha rāyaṃtaraṃ pragāthaṃ
śaṃsati tasyoktaṃ brāhmaṇaṃ ya eka idvidhyaśvarṣaṇīnāmiti sūktaṃ
tatpacchastasya dvitīyāmuddhṛtya viśvo hyanyo arirājagāmeti
yaitasya dvitīyā tāmiha dvitīyāṃ karoti tadimau pakṣau vyatiṣajatyavivarhāya tasmāddvābhyāṃ pakṣābhyāṃ sarvāṇi karmāṇi samaśnute

3.5

atha taṃ hastakaṃ śaṃsati tā vai tisra ṛco bhavanti trīṇi
vā asya pāṇeḥ parvāṇi bhavanti tānyevaitābhiḥ saṃdadhātyatichandāḥ prathamā so'yamaṅguṣṭhastasmādayamaṅguṣṭhaḥ sarvā aṅgulīḥ
pratyeti dakṣiṇataḥ pakṣo rārthantaro'tha vā uttarataḥ pakṣo bārhata
etenaivoktabrāhmaṇastau vā etau pakṣau bārhatarathantarau caturviṃśau
caturviṃśatirvai saṃvatsarasyārdhamāsāḥ saṃvatsarasyaivā''ptyai

3.6

athaitāni caturuttarāṇi śaṃsati tadanūkaṃ tā ekaviṃśatirṛco bhavantyekaviṃśatirvā asyānūkasya parvāṇi bhavanti tānyevaitābhiḥ saṃdadhāti tāni vai sapta tṛcāni bhavanti sapta vai chandāṃsi
sarveṣāmeva cchandasāma|ptyai tānyarkavanti bhavanti tadetasyāhno
rūpam

3.7

athaitā aśītīḥ śaṃsati stotriyānevaitābhiranuśaṃsati gāyatryā
gāyatramaauṣṇihyā ca bārhatyā ca bṛhadrathaṃtare iyameva dakṣiṇaṃ pārśvaṃ
gāyatrī savyamauṣṇihī madhyaṃ bārhatī madhye vā idamātmano'nnaṃ
dhīyate triṣṭubhāvantareṇa triṣṭubhaividī vaiśvāmitryāvarkavatyāvabhirūpe
viśvāmitro hyenadapaśyanmahadvatyo vṛddhavatyaḥ pratipado bhavanti mahadvadvṛdvanmahadvanmahadvaddhvyetadahaḥ

3.8

mam̐hām̐ indro ya ojasetyetayā<sup 1</sup gāyatrīmaśītiṃ pratipadyate
stomairvatsasya vāvṛdho iti mahadvatyā vṛddhavatyā mahadvadvṛdvanmahadvanmahadvaddhvyetadahaḥ

3.9

yau indra bhuja ābhara ityetayā bārhatīmaśītiṃ pratipadyate
stotāraminmaghavannasya vardhayeti mahadvatyā vṛddhavatyā mahadvadvṛdvanmahadvanmahadvaddhvyetadaharayaṃ te astū haryataḥ | ā mam̐ndrairindra haribhiriti
sūkte tayadete antataḥ śaṃsati saṃsiddhābhirvṛhatīrbhirśīṣṇihīmaśītiṃ samārohāṇīti

3.10

ī̍ndraḥ suteṣu someṣvityetayauṣṇihīmaśītiṃ pratipadyate viṃdai
vṛdhasya dakṣaso mahānhi ṣa iti vṛddhavatyā mahadvatyā vṛdvanmahadvanmahadvaddhvyetadahrastā vā etā aśītayaḥ saṃśastāḥ sapta viṃśatiśśatāmyūcāṃ saṃpadyante sapta vai viṃśatiśatāni saṃvatsarasyāhorātrāṇāṃ
tadaśītibhiḥ saṃvatsarasyāhorātrāṇyāpnoti sāmanidhanairhaike gāyatrīruṣṇihaḥ saṃpādayanti caturakṣarāṇyu haike punarādadate bārhatyā
aśītyā aśīticaturakṣarāṇyuddharati kākubhebhyaḥ pragāthebhyaścaturviṃśatiṃ caturakṣarāṇi tāni catuḥśataṃ caturakṣarāṇi catuḥśate gāyatrīṣūpadadhāti tathā tā gāyatrīruṣṇihaḥ saṃpadyante nā''driyetātraiva
saṃpannāmindrāya sāma gāyateti tadyadetadantataḥ śaṃsati saṃsiddhābhiruṣṇigbhirvaśaṃ samārohāṇīti

3.11

atha vaśaṃ śaṃsatyudaraṃ vai vaśastena saṃsiddhenā''nantaryaṃ jigamiṣedyadataḥ kiṃca bahirddhāstata eva tacchrapayati yadantarudare tasmād
bahvyo devatā bahūni cchandāṃsi vaśe śasyante tasmādidaṃ bahu viśvarūpamudare'nnamavadhīyate'thaitau vidūtāvadhryarcāvatha sūdadohasaṃ sā tata
evotsṛjyate'tra caturviṃśatikṛtvaḥ śastā bhavati

3.12

athaitā dvipadāḥ śaṃsati pratiṣṭhānīyaṃ vai chando dvipadāḥ pratiṣṭhityā eva

3.13

athaitadaindrābhraṃ sūktaṃ gāyatrīśaṃsaṃ saṃsati pratiṣṭhe vā indrāgnī
pratiṣṭhityā eva

3.14

athaitadāvapanaṃ śaṃsati pratiṣṭhā vā āvapanaṃ pratiṣṭhityā evātho
etānyeva punararvācīni bhavanti

3.15

athaitamānuṣṭubhaṃ sāmnāmnāyaṃ śaṃsati vāgvā etadaharvāganuṣṭubvācyeva tadvācaṃ pratiṣṭhāpayati divaṃ yaya divaṃ yayeti devānevaitena
sūktenaiti sa pratnathā kavirvṛdha iti tṛcamarkaivarttana samṛddhaṃ gāyatryuttamā tayā samṛddhaṃ śāsa itthā mahām̐ asīti mahadvanmahadvadvyeetadahaḥ

3.16

athaitaṃ triṣṭupchataṃ śaṃsatīndrasyaivautacchando yattriṣṭuptadenaṃ svena cchandasā samardhayati hairaṇyastūpīyaṃ ca yātaūtīyaṃ ca bārhatarathaṃtarabṛhadrathaṃtare hi purastātkṛte bhavataḥ sajanīyaṃ caudhvaryavo bharatendrāya somāmiti ca tāḥ saptaviṃśatirṛco bhavanti saptaviṃśatirvai
nakṣatrāṇi tannakṣatriyāṃ virājamāpnoti viśvāmitrasya śaṃsedviśvaumitro hyenadapaśyaddāmadevyasya śaṃsedvāmaṃ hyetaddevānāṃ vasiṣṭhasya
śaṃsedvāsiṣṭhaṃ hyetaddevānāṃ tatra purastādudubrahmīyasya padānuṣaṅgāñchaṃsati sarve vai kāmā etasminnantarukthe tadyathā vraje paśūnavasṛjyārgaleṣīke parivyayedevamevaitaiḥ padānuṣaṅgaiḥ sarvānkāmānubhayataḥ
parigṛhyā''tmandhatte'tho udubrahmīyasyārkavatyuttamā tadetasyāhno
rūpaṃ triḥ śastayā paridadhāti paridhāyokthavīryaṃ japatyaikāhikaṃ pūrvaṃ
pratiṣṭhā vā ekāhaḥ pratiṣṭhityā eva māhāvratikamuttaraṃ mahadasīti mahaddhanmahadvaddhyetadahaḥ

3.17

tadetatsakṛcchastāyāṃ sūdadohasi yāvacchastramupasarjantyāṃ saṃkhyāyamānāyāmṛte tūṣṇīṃśaṃsaṃ bṛhatīsahasraṃ saṃpadyate tasyā vā etasya
bṛhatīsahasrasya ṣaṭtriṃśadakṣarāṇāṃ sahasrāṇi bhavanti tāvanti śataṃ
saṃvatsarasyāhā̍ni bhavanti tacchatasaṃvatsarasyāhānyāpnotyanuṣṭupsaṃpannamuhaike vāgvā etadaharvāganuṣṭubvāksarvāṇi bhūtānyatho vāgidaṃ sarvamiti
bṛhatīsaṃpannamiti tveva sthitaṃ bārhato vā eṣa ya eṣa tapati tadenaṃ
svena cchandasā samardhayati trirevā''hvayate trayo vā ime lokā imāneva tam̐llokānāpnotyaikāhikī yājyā pratiṣṭhā vā ekāhaḥ pratiṣṭhityā
evānanuvaṣaṭkṛta eva preṅkhaṃ grathnanti sagrahamaivāyaṃ taṃ prāṅupāvarohati pratyaṅ preṅkhaphalakamapohati parāmṛśannrahaṃ japati yamimaṃ prajayaṃ
prājaiṣaṃstamanvasānīti nedasmātprajayādātmānamapādadhānīti vaiśvakarmaṇo'tigrāhyaḥ prājāpatyaṃ vā etadahaḥ prajāpatirviśvakarmā tadenaṃ
svena rūpeṇa samardhayati taddhaitadaharindro'ṅgirase provācāṅgirā
dīrghatamase tata u ha dīrghatamā daśa puruṣāyuṣāṇi jijīva
tadapyetadṛṣirāha dīrghatamā māmateyo jujurvāndaśame yuga iti tadetadāyuṣkāmasya śastramiti ha smā''ha kauṣītakistadya evaṃ vidvānetadahaḥ śaṃsati sarvamāyurasmim̐lloka etyāpnotyamṛtatvamakṣitiṃ svarge
loke

3.18

tatsa̍vi̱turvṛṇī̍maha̱ iti vaiśvadevasya pratipadvṛṇīmaha iti mahadvatī
mahadvanmahadvadṛdhyetadaharadyā no̍ deva savi̱ta̱rityanucaro viśvā̱ vāmā
ni̍dhīmahīti mahadvanmahadvadṛdhyetadahastadde̱va̍sya savi̱turvārya̍ṃ maha̱diti
sāvitraṃ mahadvanmahadvadṛdhyetadahaste hi dyāvā̍pṛthi̱vī vi̱śvaśa̍ṃbhuveti
dyāvāpṛthivīyamuruvyaca̍sā ma̱hinī asa̍śca̱teti mahadvanmahadvadṛdhyetadahaḥ
kimu̱ śreṣṭha̱ḥ kiṃ yavi̍ṣṭho na ājaganbhityārbhavaṃ nanandima camasaṃ
yo mahākula iti mahadvanmahadvadṛdhyetadaharasya vā̱masya̍ pali̱tasya̱ hotu̱riti salilaṃ vaiśvadevaṃ salilaṃ hyetaddevānāmaikāhike nividaṃ dadhāti
pratiṣṭhā vā ekāhaḥ pratiṣṭhityā evaikāhikaṃ vaiśvānarīyaṃ pratiṣṭhā vā
ekāhaḥ pratiṣṭhityā eva praya̍jyavo maruto bhrāja̍dṛṣṭaya̱ iti mārutaṃ
bṛ̱hanmi̍hānta u̱rviyā vi̍rā̱jaya̱eti bṛhadvanmahadvanmahadvadṛdhyetadaharvālitthā tadva̍pu̱ṣo' dhāyi darśa̱tamiti jātavedasīyaṃ tasyāstānyagniḥ śimīvadbhira̱rkairityarkavatyuttamā tadetasyāhno rūpamityāgnimārutasūktānītyetasyāhnaḥ sūktāni tadagniṣṭomaḥ saṃtiṣṭhate brahma vā agniṣṭomo
brahmaitadaharbrahmaṇyeva tadbrahma pratiṣṭhāpayanti te'mṛtatvamāpnuvanti ya
etadaharupayanti ya etadaharupayanti

3.18.p1

iti śāṅkhāyanāraṇyake dvitīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ

atha tṛtīyo'dhyāyaḥ

4.1

oṃ citro ha vai gārgyāyaniryakṣyamāṇa āruṇiṃ vavre | sa ha
putraṃ śvetaketuṃ prajigāya yājayeti | taṃ hābhyāgataṃ papraccha | gotamasya putro'sti | saṃvṛtaṃ loke yasminmā dhāsyasyanyatamo vā'dhvā
tasya mā loke dhāsyasīti | sa hovāca | nāhametadveda | hantā''cāryaṃ
pṛcchānīti | sa ha pitaramāsādya papracchetīti mā prākṣītkathaṃ
pratibravāṇīti | sa hovācāhamapyetanna veda | sadasyeva vayaṃ
svādhyāyamadhītya harāmahe yannaḥ pare sadasye hyubhau gamiṣyāva iti
sa ha samitpāṇiścitraṃ gārṅgyāyaniṃ praticakrama upayānīti taṃ
hovāca brahmārho'si gotama yo na mānamupāgā ehi vyeva tvā
jñāpayiṣyāmīti

4.2

sa hovāca ye vai ke cāsmāllokātprayanti candramasameva te sarve
gacchanti teṣāṃ prāṇaiḥ pūrvapakṣa āpyāyate tānaparapakṣeṇa prajanayatyetadvai svargasya lokasya dvāraṃ yaccandramāstaṃ yaḥ pratyāhaṃ tamattisṛjate'tha yo na pratyāha tamiha vṛṣṭirbhūtvā varṣati sa iha kīṭo
vā pataṅgo vā matsyo vā śakunivām̐ siṃho vā varāho vā paraśvā vā
śārdūlo vā puruṣo vā'nyo vā teṣu teṣu sthāneṣu pratyājāyate
yathākarma yathāvidyaṃ tamāgataṃ pṛcchati ko'sīti taṃ pratibrūyādvicakṣaṇādṛtavo reta ābhṛtaṃ pañcadaśātmasūtātpitryāvatastaṃ mā puṃsi
kartaryairayadhvaṃ puṃsā kartrā mātari mā niṣiñca sa jāyamāno dvādaśatrayodaśo māso dvādaśatrayodaśena pitrā''saṃ tadvide pratitadvide'haṃ tanma ṛtavo mṛtyava ābharadhvan | tena satyena tena tapasa ṛturasmyārtavo'smi ko'si tvamasīti tamatisṛjate

4.3

sa etaṃ devayānaṃ panthānamāpadyāgnilokamāgacchati sa vāyulokaṃ sa varuṇalokaṃ sa indralokaṃ sa prajāpatilokaṃ sa brahmalokaṃ
tasya vā etasya brahmalokasyā''ro hrado muhūrtā yaṣṭihā vijarā nadīlyo vṛkṣaḥ sāllajaṃ saṃsthānamaparājitamāyatanamindraprajāpatī dvāragopau vibhupramitaṃ vicakṣaṇā''sandvyamitaujāḥ paryaṅkaḥ priyā ca
mānasīpratirūpā ca cākṣuṣī puṣpāṇyādāyāvayato(nti) vairājagānyambāścāmbāyavīścāpsaraso'mbayā nadyastamitthaṃvidāgacchati taṃ
brahmā hābhidhāvata mama yaśasā vijarāṃ vā ayaṃ nadīṃ prāpanna vā
ayaṃ jarayiṣyatīti

4.4

taṃ pañca śatānyapsarasāṃ pratiyanti śataphalahastāḥ śatamāñjanahastāḥ śataṃ mālyahastāḥ śataṃ vāsohastāḥ śataṃ cūrṇahastāstaṃ
brahmālaṃkāreṇālaṃ kurvanti sa brahmālaṃkāreṇālaṃkṛto brahma vidvānvrahmābhipraiti sa āgacchatyāraṃ hṛdaṃ taṃ manasā'pyeti tamitvā
saṃprativido majjanti sa āgacchati muhūrtānyaṣṭihāṃste'smādapadravanti sa āgacchati vijarāṃ nadīṃ tāṃ manasaivāpyeti tatsukṛtaduṣkṛte dhunuvāte tasya priyā jñātayaḥ sukṛtamupayantyapriyā duṣkṛtaṃ
tadyathā rathena dhāvayannathacakre paryavekṣetaivamahorātre paryavekṣetaiva
sukṛtaduṣkṛte sarvāṇi ca dvaṃddāni sa eṣa visukṛto viduṣkṛto
brahma vidvānvrahmābhipraiti

4.5

sa āgacchatīlyaṃ¹ vṛkṣaṃ taṃ brahmagandhaḥ praviśati sa āgacchati
sālaṅguṃ saṃsthānaṃ taṃ brahmarasaḥ praviśati sa āgacchatyaparājitamāyatanaṃ taṃ brahmayaśaḥ² praviśati sa āgacchatīndraprajāpatī dvāragopau tāvasmādapadravataḥ sa āgacchati vibhupramitaṃ taṃ brahmatejaḥ praviśati sa
āgacchati vicakṣaṇāmāsandīṃ bṛhadrathantare sāmanī pūrvau pādau śyetanaudhase cāparau vairūpavairāje anūcye śākvararaivate tiraścī sā prajñā
prajñayā hi vipaśyati sa āgacchatyamitaujasaṃ saṃ paryaṅkaṃ saprāṇastasya bhūtaṃ ca bhaviṣyacca pūrvau pādau śrīścerā cāparau bhadra yajñāyāṃjñaye śīrṣakhye bṛhadrathaṃtare anūcye ṛcaśca sāmāni ca prācīnātānāni yajūṃṣi tiraścīnāni somāṃśava upastaraṇamudgītho'paraśra
yaḥ śrīrupabarhaṇaṃ tasminbrahmā''ste tamitthaṃvitpādenaivāgra ārohati taṃ brahmā pṛcchati ko'sīti taṃ pratibrūyāt

4.6

ṛturasmyārtavo'smyākāśādyoneḥ saṃbhūto bhāryāyai retaḥ saṃvatsarasya tejobhūtasya bhūtasyā''tmā bhūtasya bhūtasya tvamātmā'si
yastvamasi so'hamasmi tamāha ko'hamasmīti satyamiti brūyātkiṃ
tadyatsatyamiti yadanyaddevebhyaśca prāṇebhyaśca tatsadatha yaddevāśca
prāṇāśca tatsaṃ tadekayā vācā'bhivyāhriyate satyamityetāvādidaṃ
sarvamidaṃ sarvamasmītyevainaṃ tadāha tadetadṛkślokenābhyuktam

4.7

yajūradaraḥ sāmaśirā asāvṛṅ‌mūrtiravyayaḥ | sa brahmeti vijñeya
ṛṣirbrahmamayo mahāniti || tamāha kena me pauṃsrāni nāmānyāpnoṣīti prāṇeneti brūyātkena napuṃsakānīti manaseti kena strīnāmānīti vāceti kena gandhāniti ghrāṇeneti kena rūpāṇīti
cakṣuṣeti kena śabdāniti śrotreṇeti kenānnarasāniti jihvayeti
kena karmāṇīti hastābhyāmiti kena sukhaduḥkhe iti śarīreṇeti
kenā''nandaṃ ratiṃ prajāmityupastheneti kenetyā iti pādābhyāmiti kena dhiyo vijñātavyaṃ kāmāniti prajñayaiveti brūyāttamāha
yo vai khalu me loko'yaṃ te'sāviti sā yā brahmaṇo jitiryā
vyaṣṭristāṃ jitiṃ jayati tāṃ vyaṣṭiṃ vyaśnute ya evaṃ veda ya
evaṃ veda

4.7.p1

iti śāṅkhāyanāraṇyake tṛtīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ

atha caturtho'dhyāyaḥ

5.1

oṃ prāṇo brahmeti ha smā''ha kauṣītakistasyaitasya prāṇasya
brahmaṇo mano dūtaṃ cakṣurgoptṛ śrotraṃ saṃśrāvayitṛ vākpariveṣṭrī sa
yo ha vā etasya prāṇasya brahmaṇo mano dūtaṃ veda dūtavānbhavati
yaścakṣurgoptṛ goptṛmānbhavati yaḥ śrotraṃ saṃśrāvayitṛ saṃśrāvayitṛmānbhavati yo vācaṃ pariveṣṭrī pariveṣṭrīmānbhavati tasmai vā etasmai prāṇāya
brahmaṇa etā devatā ayācamānāya baliṃ harantyevaṃ haivāsmai sarvāṇi
bhūtānyayācamānāyaiva baliṃ haranti ya evaṃ veda tasyopaniṣanna
yācediti tadyathā grāmaṃ bhikṣitvā'labdhvopaviśennāhamato'dattamaśnīyāmiti ta evainamupamantrayante ye purastātpratyācakṣīranneṣa dharmo
yācito bhavatyannadāstvevainamupamantrayante dadāma ta iti

5.2

'prāṇo brahmeti ha smā''ha paiṅgyastasya vā etasya prāṇasya
brahmaṇo vākparastāccakṣurārundhate cakṣuḥ parastācchrotramārundhate
śrotraṃ parastānmana ārundhate manaḥ parastātprāṇa ārundhate tasmai
vā etasmai prāṇāya brahmaṇa etā devatā ayācamānāya baliṃ
harantyevaṃ haivāsmai sarvāṇi bhūtānyayācāmānāyaiva baliṃ haranti ya
evaṃ veda tasyopaniṣanna yācediti tadyathā grāmaṃ bhikṣitvā'labdhvopaviśennāhamato'dattamaśnīyāmiti ta evainamupamantrayante ye purastātpratyācakṣīranneṣa dharmo yācito bhavatyannadāstvevainamupamantrayante
dadāma ta iti

5.3

athāta ekadhanāvarodhanaṃ ya ekadhanamabhidhyāyātpaurṇamāsyāṃ
vā'māvāsyāyāṃ vā śuddhapakṣe vā puṇye nakṣatra eteṣāmekasminparvaṇyagnimupasamādhāya parisamūhya paristīrya paryukṣya dakṣiṇaṃ jānvācya
sruveṇā''jyāhutīrjuhoti | vāṅ nāma devatāvarodhinī sā me'muṣmādidamavarundhyāttasyai svāhā| prāṇo nāma devatāvarodhinī sā me'muṣmādidamavarundhyāttasyai svāhā cakṣurnāma devatāvarodhinī sā
me'muṣmādidamavarundhyāttasyai svāhā śrotraṃ nāma devatāvarodhinī
sā me'muṣmādidamavarundhyāttasyai svāhā prajñā nāma devatāvarodhinī
sā me'muṣmādidamavarundhyāttasyai svāhetyatha dhūmagandhaṃ prajighāyā''jyalepenāṅgānyanuvimṛjya vāca̍yamo'bhimavrajyārthaṃ brūyāddūtaṃ vā
prahiṇuyāllabhate haiva

5.4

athāto daivasmaro yasya priyo bubhūṣedyasyai vā yeṣāṃ vā
yāsāṃ vaiteṣāmevaikasminparvaṇye tayaivā''vṛtaitā ājyāhutīrjuhoti
vācaṃ te mayi juhomyasau svāhā | prāṇaṃ te mayi juhomyasau
svāhā | cakṣuste mayi juhomyasau svāhā | śrotraṃ te mayi juhomyasau svāhā | manaste mayi juhomyasau svāhā | prajñāṃ te mayi
juhomyasau svāhetyatha dhūmagandhaṃ prajighāyā''jyalepenāṅgānyanuvimṛjya vācaṃyamo'bhimavrajya saṃsparśaṃ jigamiṣedabhivātādvā tiṣṭhetsaṃbhāṣamāṇaḥ priyo haiva bhavati smarante haivāsya

5.5

athātaḥ saṃyamanaṃ praiātardanamāntaramagnihotramityācakṣate yāvadvai
puruṣo bhāṣate na tāvatprāṇituṃ śaknoti prāṇaṃ tadā vāci juhoti
yāvadvai puruṣaḥ prāṇiti na tāvadbhāṣituṃ śaknoti vācaṃ tadā prāṇe
juhotyete anante amṛte āhutī jāgracca svapaṃśca saṃtataṃ juhotyatha
yā anyā āhutayo'ntavatyastāḥ karmamayyo hi bhavanti taddha smaitatpūrve vidvāṃso'gnihotraṃ na juhavāṃcakruḥ

5.6

ukthaṃ brahmeti ha smā''ha śuṣkabhṛṅgārastadṛgityupāsīta sarvāṇi
hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāyābhyarcyante tadyajurityupāsīta sarvāṇi
hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāya yujyante tatsāmetyupāsīta sarvāṇi hāsmai
bhūtāni śraiṣṭhyāya saṃnamante tacchrīrityupāsīta tatteja ityupāsīta
tadyathaitacchrīmattamaṃ yaśasvitamaṃ tejasvitamamiti śastreṣu bhavatyevaṃ
haiva sa sarveṣu bhūteṣu śrīmattamo yaśasvitamastejasvitamo bhavati ya
evaṃ veda | tadetaddaiṣṭikaṃ karma yamātmānamadhvaryuḥ saṃskaroti tasminyajurmayaṃ pravayati yajurmaye ṛṅmayaṃ hota ṛṅmaye sāmamayamudgātā [ sāmamaye ] sa eṣa trayyai vidyāyā ātmaiṣa u evaitadindrasyā''tmā bhavati ya evaṃ veda

5.7

athātaḥ sarvajitaḥ kauṣītakestrīṇyupāsanāni bhavanti sarvajiddha
sma kauṣītakirudyantamādityamupatiṣṭhate yajñopavītaṃ dhṛtvodakamānīya triḥ prasicyodakapātraṃ vargoṃ'si pāpmānaṃ me vṛṅ‌dhītyetayaivā''vṛtā madhye santamudvargo'si pāpmānaṃ ma udvṛṅ‌dhītyetayaivā''vṛtā'staṃ yantaṃ saṃvargo'si pāpmānaṃ me saṃvṛṅ‌dhīti tadyadahorātrābhyāṃ pāpaṃ karoti saṃ tadvṛṅkte tatho evaivaṃ vidvānetayaivā''vṛtā''dityamupatiṣṭhate yadahorātrābhyāṃ pāpaṃ karoti saṃ tadvṛṅkte

5.8

atha māsi māsyamāvāsyāyāṃ vṛttāyāṃ paścāccandramasaṃ dṛśyamānamupatiṣṭhetaitayaivā''vṛtā haritatṛṇe vā pratyasya yanme susamiddhṛdayaṃ divi candramasi śritaṃ manye'haṃ māṃ tadvidvāṃsaṃ mā'haṃ putryamaghaṃ rudāmiti na hāsmātpūrvāḥ prajāḥ praitīti jātaputrasyāthājātaputrasyā''pyāyasva sametu te saṃ te payām̐si samuyantu vājā yamādityā
aṃśumāpyāyayantītyetāstisra ṛco japitvā mā'smākaṃ prāṇena
prajayā paśubhirāpyāyayiṣṭhā yo'smāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmastasya
prāṇena prajayā paśubhirāpyāyayasvetyaindrīmāvṛtamāvarta ādityasyā''vṛtamanvāvarta iti dakṣiṇaṃ bāhumanvāvartate

5.9

atha paurṇamāsyāṃ purastāccandramasaṃ dṛśyamānamupatiṣṭhetaitayaivā''vṛtā somo rājā'si vicakṣaṇaḥ pañcamukho'si prajāpatirbrāhmaṇasta
ekaṃ mukhaṃ tena mukhena rājño'tsi tena mukhena māmannādaṃ kuru
rājā ta ekaṃ mukhaṃ tena mukhena viśo'tsi tena mukhena māmannādaṃ kuru
śyenasta ekaṃ mukhaṃ tena mukhena pakṣiṇo'tsi tena mukhena māmannādaṃ
kurvāgniṣṭa ekaṃ mukhaṃ tena mukhenemaṃ lokamatsi tena mukhena māmannādaṃ
kuru tvai...pañcamukhaṃ tena mukhena sarvāṇi bhūtānyatsi . tena mukhena
māmannādaṃ kuru mā'smākaṃ prāṇena prajayā paśubhirapakṣeṣṭhā yo'smāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmastasya prāṇena-prajayā paśubhirapakṣīyasveti
daivīmāvṛtamāvarta ādityasyā''vṛtamanvāvarta iti dakṣiṇaṃ bāhumanvāvartate

5.10

atha saṃveśya jāyāyai hṛdayamabhimṛśedyatte suśīme hṛdayaṃ
śritamantaḥ prajāpatau tenāmṛtatvasyeśāne mā tvaṃ putryamaghaṃ nigā
iti na hyasyāḥ pūrvāḥ prajāḥ maitīti

5.11

atha proṣyā''yanputrasya mūrdhānamabhijivret | aṅgādaṅgātsaṃbhavasi hṛdayādadhijāyase | ātmā vai putranāmā'si sa jīva śaradaḥ
śatamiti nāmāsya dadhātyaśmā bhava paraśurbhava hiraṇyamastṛtaṃ bhava
vedo vai putranāmā'si sa jīva śaradaḥ śatamiti nāmāsya gṛhṇātyathainatparigṛhṇāti yena prajāpatiḥ prajāḥ paryagṛhṇāttadariṣṭayai tena
tvā parigṛhṇāmyasāvityathāsya dakṣiṇe karṇe japatyasme praiyandhi
maghavannṛjīṣinnitīndra śreṣṭhāni draviṇāni dhehīti savye mā bhetthā
mā vyathiṣṭhāḥ śataṃ śarada āyuṣāṃ jīvasva putra te nāmnā mūrdhānamabhijighrāmīti trirasya mūrdhānamabhijighredgavāṃ tvāṃ hiṃkāreṇābhihiṃ.
karomīti trirasya mūrdhānamabhihiṃ kuryāt

5.12

athāto daivaḥ parimara etadvai brahma dīpyate yadagnirjvalatyathaitanmriyate yanna jvalati tasyā''dityameva tejo gacchati vāyuṃ prāṇa
etadvai brahma dīpyate yadādityo dṛśyate'thaitanmriyate yanna dṛśyate
tasya candramasameva tejo gacchati vāyuṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate
yaccandramā dṛśyate'thaitanmriyate yanna dṛśyate tasya vidyutameva tejo
gacchati vāyuṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yadvidyudvidyotate'thaitanmriyate
yanna vidyotate tasyā diśa eva tejo gacchati vāyuṃ prāṇastā
vā etāḥ sarvā devatā vāyumeva praviśya vāyau mṛtvā'ḍamṛcchante
tasmādeva punarudīrata ityadhidaivatamathādhyātmam

5.13

etadvai brahma dīpyate yadvācā vadatyathaitanmriyate yanna vadati
tasya cakṣureva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate
yaccakṣuṣā paśyatyathaitanmriyate yanna paśyati tasya śrotrameva tejo
gacchati prāṇaṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yacchrotreṇa śṛṇotyathaitanmriyate yanna śṛṇoti tasya mana eva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇa
etadvai brahma dīpyate yanmanasā dhyāyatyathaitanmriyate yanna dhyāyati
tasya prāṇameva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇastā vā etāḥ sarvā
devatāḥ prāṇameva praviśya prāṇe mṛtvā'ṅamṛcchante tasmādeva punarudīrate tadyadiha vā evaṃ vidvāṃsamubhau parvatāvābhapravarteyātāṃ dakṣiṇaścottaraśca tustūrṣamāṇau na hainam̐ sṛṇvīyātāmatha ya enaṃ dviṣanti
yāṃśca svayaṃ dveṣṭi ta evainaṃ parimriyante

5.14

athāto niḥśreyasādānametā ha vai devatā ahaṃśreyase vivadamānā asmāccharīrāduccakramustaddārū papāta śuṣkaṃ dārubhūtaṃ śiśye'thainadvākpraviveśa tadvācāvadacchiśya evāthainaccakṣuḥ praviveśa tadvācā'vadaccakṣuṣā'paśyacchiśya evāthainacchrotraṃ praviveśa tadvācāvadaccakṣuṣā'paśyacchrotreṇa śṛṇvacchiśya evāthainanmanaḥ praviveśa tadvācāvadaccakṣuṣā'paśyacchrotreṇa śṛṇvanmanasā'dhyāyacchiśya evāthainatprāṇaḥ
praviveśa tattata eva samuttasthau tā vā etāḥ sarvā devatāḥ prāṇe niḥśreyasaṃ viditvā prāṇameva prajñātmānamabhisaṃbhūya sahaivaitaiḥ sarvairasmāccharīrāduccakramuste vāyupratiṣṭhā ākāśātmānaḥ svarīyuratatho evaivaṃ
vidvānprāṇe niḥśreyasaṃ viditvā prāṇameva prajñātmānamabhisaṃbhūya
sahaivaitaiḥ sarvairasmāccharīrādutkrāmati sa vāyupratiṣṭha ākāśātmā svareti sa tadgacchati yatraite devāstatprāpya yadamṛtā devāstadamṛto bhavati ya evaṃ veda

5.15

athātaḥ pitāputrīyaṃ saṃpradānamiti cā''cakṣate pitā putraṃ preṣyannāhvayati navaistṛṇairagāraṃ saṃstīryāgnimupa samā''dhāyodakumbhaṃ sapāśramupanidhāyāhatena vāsasā saṃpracchannaḥ pitā śeta etya putra upariṣṭādabhinipadyata indriyairindriyāṇi saṃspṛśyāpi vā'smā āsīnāyābhimukhāyaiva saṃpradadhyādathāsmai saṃprayacchati vācaṃ me tvayi
dadhānīti pitā vācaṃ te mayi dadha iti putraḥ prāṇaṃ me tvayi
dadhānīti pitā prāṇaṃ mayi dadha iti putraścakṣurme tvayi dadhānīti pitā cakṣuste mayi dadha iti putraḥ śrotraṃ me tvayi
dadhānīti pitā śrotraṃ te mayi dadha iti putro'nnarasānme tvayi
dadhānīti pitā'nnarasāṃste mayi dadha iti putraḥ karmāṇi
me tvayi dadhānīti pitā karmāṇi te mayi dadha iti
putraḥ sukhaduḥkhe me tvayi dadhānīti pitā sukhaduḥkhe te mayi dadha
iti putra ānandaṃ ratiṃ prajātiṃ me tvayi dadhānīti pitā''nandaṃ
ratiṃ prajātiṃ te mayi dadha iti putra ityāṃ me tvayi dadhānīti
pitetyāṃ te mayi dadha iti putro mano me tvayi dadhānīti pitā
manaste mayi dadha iti putraḥ prajñāṃ me tvayi dadhānīti pitā prajñāṃ
te mayi dadha iti putro yadyu vā upābhigadaḥ syātsamāsenaiva brūyātprāṇānma tvayi dadhānīti pitā prāṇāṃste mayi dadha iti putro'tha
dakṣiṇāvṛdupaniṣkrāmati taṃ pitā'numantrayate yaśo brahmavarcasaṃ
kīrtistvā juṣatāmityathetaraḥ savyamanvaṃsamabhyavekṣate pāṇinā'ntardhāya vasanāntena vā pracchādya svargām̐llokānkāmānāpnuhīti sa
yadyagadaḥ syātputrasyaiśvarye pitā vasetpari vā vrajedyadyu vai preyāttathaibainaṃ samāpayeyuryathā samāpayitavyo bhavati yathā samāpayitavyo
bhavati

5.15.p1

iti śāṅkhāyanāraṇyake caturtho'dhyāyaḥ || 4

atha pañcamo'dhyāyaḥ

6.1

oṃ pratardaino ha vai daivodāsirindrasya priyaṃ dhāmopajagāma yuddhena
ca pauruṣeṇa ca taṃ hendra uvāca pratardana varaṃ vṛṇīṣveti sa hovāca
pratardanastvameva vṛṇīṣva yaṃ tvaṃ manuṣyāya hitatamaṃ manyasa iti taṃ
hendra uvāca na vai varo'varasmai vṛṇīte tvameva vṛṇīṣvetyavaro vai
kila meti hovāca pratardano'tho khalvindraḥ satyādeva neyāya satyaṃ
hīndrastaṃ hendra uvāca māmeva vijānīhyetadevāhaṃ manuṣyāya hitatamaṃ
manye yo māṃ vijānīyāttriśīrṣāṇaṃ tvāṣṭramahanadarunmukhānyatīnsālāvṛkebhyaḥ prāyacchanbahvīḥ saṃdhā atikramya divi prahlādīyomanṛṇamahamantarikṣe paulomānpṛthivyāṃ kālakhañjāṃstasya me tatra na
lomacanābhīyata sa yo māṃ veda na ha vai tasya kena ca karmaṇā
loko mīyate na steyena na bhrūṇahatyayā na mātṛvadhena na pitṛvadhena nāsya pāpaṃcana cakruṣo mukhānnīle vetīti

6.2

sa hovāca prāṇo'smi prajñātmā taṃ māmāyuramṛtamityupāssvā''yuḥ
prāṇaḥ prāṇo vā āyuryāvaddhyasmiñcharīre prāṇo vasati tāvadāyuḥ
prāṇena hyevāsmim̐lloke'mṛtatvamāpnoti prajñayā satyaṃ saṃkalpaṃ sa yo
māmāyuramṛtamityupāste sarvamāyurasmim̐lloka etyā''pnotyamṛtatvamakṣitiṃ svarge loke taddhaika āhurekabhūyaṃ vai prāṇā gacchantīti nahi
kaścana śaknuyāttadvācā nāma prajñāpayituṃ cakṣaṣā rūpaṃ śrotreṇa śabdaṃ
manasā dhyātamekabhūyaṃ vai prāṇā bhūtvaikaikametāni sarvāṇi prajñāpayantīti vācaṃ vadantīṃ sarve prāṇā anuvadanti cakṣuḥ paśyatsarve
prāṇā anupaśyanti śrotraṃ śṛṇvatsarve prāṇā anuśṛṇvanti mano
dhyāyatsarve prāṇā anudhyāyanti prāṇaṃ prāṇantaṃ sarve prāṇā anuprāṇantyevamu haitaditi hendra uvācāsti tveva prāṇānāṃ niḥśreyasādānamiti

6.3

jīvati vāgapeto mūkānhi paśyāmo jīvati cakṣurapeto'ndhānhi
paśyāmo jīvati śrotrāpeto badhirānhi paśyāmo jīvati manopeto
bālānhi paśyāmo jīvati bāhucchinno jīvatyūrupcchinna ityevaṃ
hi paśyāma ityatha khalu prāṇa eva prajñātmedaṃ śarīraṃ parigṛhyotthāpayati tasmādetadevokthamupāsīteti saiṣā prāṇe sarvāptiryo vai prāṇaḥ
sā prajñā yā vā prajñā sa prāṇastasyaiṣaiva dṛṣṭiretadvijñānaṃ yatraitatpuruṣaḥ suptaḥ svapnaṃ na kaṃcana paśyatyathāsminprāṇa evaikadhā bhavati
tadenaṃ vāk sarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvai rūpaiḥ sahāpyeti
śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyānaiḥ sahāpyeti sa yadā
pratibudhyate yathā'gnerjvalataḥ sarvā diśo visphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo
devā devebhyo lokāḥ sa eṣa prāṇa eva prajñātmedaṃ śarīraṃ parigṛhyotthāpayati tasmādetadevokthamupāsīteti saiṣā prāṇe sarvāptiryo
vai prāṇaḥ sā prajñā yā vā prajñā sa prāṇastasyaiṣaiva siddhiretadvijñānaṃ
yatraitatpuruṣa ārto mariṣyannābalyametya saṃmohameti tamāhurudakramīccittaṃ na śṛṇoti na paśyati na vācā vadati na dhyāyatyathāsminprāṇa evaikadhā bhavati tadenaṃ vāk sarvairnāmabhiḥ sahāpyeti
cakṣuḥ sarvai rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti
manaḥ sarvairdhyānaiḥ sahāpyeti sa yadā'smāccharīrādutkrāmati sahaivaitaiḥ sarvairutkrāmati

6.4

vāgevāsminsarvāṇi nāmānyabhivisṛjyante vācā sarvāṇi
nāmānyāpnoti prāṇa evāsminsarve gandhā abhivisṛjyante prāṇena
sarvāngandhānāpnoti cakṣurevāsminsarvāṇi rūpāṇyabhivisṛjyante
cakṣuṣā sarvāṇi rūpāṇyāpnoti śrotramevāsminsarve śabdā abhivisṛjyante śrotreṇa sarvāñchabdānāpnoti mana evāsminsarvāṇi
dhyātānyabhivisṛjyante manasā sarvāṇi dhyātānyāpnoti saha
hyetāvasmiñcharīre vasataḥ sahotkrāmato'tha yathā'syai prajñāyai sarvāṇi
bhūtānyekaṃ bhavantīti tadvyākhyāsyāmaḥ

6.5

vāgevāsyā ekamaṅgamadūḍhūḷaṃ tasyai nāma parastātprativihitā
bhūtamātrā ghrāṇa evāsyā ekamaṅgamadūḍhūḷaṃ tasya gandhaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā cakṣurevāsyā ekamaṅgamadūḍhūḷaṃ tasya rūpaṃ parastātprativihitā bhūtamātrā śrotramevāsyā ekamaṅgamadūḍhūḷaṃ tasya śabdaḥ
parastātprativihitā bhūtamātrā jihvaivāsyā ekamaṅgamadūḍhūḷaṃ tasyā
annarasaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā hastāvevāsyā ekamaṅgamadūḍhūḷaṃ tayoḥ karma parastātprativihitā bhūtamātrā śarīramevāsyā
ekamaṅgamadūḍhūḷaṃ tasya sukhaduḥkhe parastātprativihitā bhūtamātropastha
evāsyā ekamaṅgamadūḍhūḷaṃ tasyā''nando ratiḥ prajātiḥ parastātprativihitā bhūtamātrā pādā evāsyā ekamaṅgamadūḍhūḷaṃ tayorityā
parastātprativihitā bhūtamātrā mana evāsyā ekamaṅgamadūḍhūḷaṃ tasya
dhīḥ kāmāḥ parastātprativihitā bhūtamātrā

6.6

prajñayā vācaṃ samāruhya vācā sarvāṇi nāmānyāpnoti prajñayāprāṇaṃ samāruhya prāṇena sarvāngandhānāpnoti prajñayā cakṣuḥ samāruhya
cakṣuṣā sarvāṇi rūpāṇyāpnoti prajñayā śrotraṃ samāruhya śrotreṇa
sarvāñchabdānāpnoti prajñayā jihvāṃ samāruhya jihvayā sarvānannarasānāpnoti prajñayā hastau samāruhya hastābhyāṃ sarvāṇi karmāṇyāpnoti prajñayā śarīraṃ samāruhya śarīreṇa sukhaduḥkhe āpnoti
prajñayopasthaṃ samāruhyopasthenā''nandaṃ ratiṃ prajātimāpnoti prajñayā
pādau samāruhya pādābhyāṃ sarvā ityā āpnoti prajñayā manaḥ
samāruhya manasā sarvāṇi dhyātānyāpnoti

6.7

na hi prajñāpetā vāṅnāma kiṃcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityaha nāhametannāma prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetaḥ prāṇo gandhaṃ
kaṃcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityaha nāhametaṃ gandhaṃ prājñāsiṣamiti nahi prajñāpetaṃ cakṣū rūpaṃ kiṃcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityaha nāhametadrūpaṃ prājñāsiṣamiti nahi prajñāpetaṃ śrotraṃ śabdaṃ kaṃcana
prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityaha nāhametaṃ śabdaṃ prājñāsiṣamiti
nahi prajñāpetā jihvā'nnarasaṃ kaṃcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametamannarasaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetau hastau karma
kiṃcana prajñāpayetāmanyatra nau mano'bhūdityāhaturnā''vāmetatkarma
prājñāsiṣveti nahi prajñāpetaṃ śarīraṃ na sukhaṃ na duḥkhaṃ kiṃcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityaha nāhametaṃ na sukhaṃ na duḥkhaṃ prājñāsiṣamiti nahi prajñāpeta upastha ānandaṃ na ratiṃ na prajātiṃ kāṃcana
prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityaha nāhametamānandaṃ na ratiṃ na prajātiṃ
prājñāsiṣamiti nahi prajñāpetau pādāvityāṃ kāṃcana prajñāpayetāmanyatra nau mano'bhūdityāhaturnā''vāmetāmityāṃ prājñāsiṣveti nahi
prajñāpetā dhīḥ kācana sidhyenna prajñātavyaṃ prajñāyeta

6.8

na vācaṃ vijijñāsīta vaktāraṃ vidyānna gandhaṃ vijijñāsīta
ghrātāraṃ vidyānna rūpaṃ vijijñāsīta draṣṭāraṃ vidyānna śabdaṃ vijijñāsīta śrotāraṃ vidyānnānnarasaṃ vijijñāsītānnarasasya vijñātāraṃ
vidyānna karma vijijñāsīta kartāraṃ vidyānna sukhaduḥkhe vijijñāsīta sukhaduḥkhayorvijñātāraṃ vidyānnā''nandaṃ na ratiṃ na prajātiṃ
vijijñāsītā''nandasya rateḥ prajātervijñātāraṃ vidyābhetyāṃ vijijñāsītaitāraṃ vidyānna mano vijijñāsīta mantāraṃ vidyāttā vā
etā daśaiva bhūtamātrā adhipajñaṃ daśa prajñāmātrā adhibhūtaṃ yaddhi
bhūtamātrā na syurna prajñāmātrāḥ syuryadvā prajñāmātrā na syurna bhūtamātrāḥ syurna hyanyatarato rūpaṃ kiṃcana sidhyenno etannānā tadyathā rathasyāreṣu nemirarpitā nābhāvarā arpitā evamevaitā bhūtamātrāḥ prajñāmātrāsvarpitāḥ prajñāmātrāḥ prāṇe'rpitāḥ sa eṣa prāṇa
eva prajñātmā'nanto'jaro'mṛto na sādhunā karmaṇā bhūyānbhavati no
evāsādhunā kanīyāneṣa hyeva sādhu karma kārayati taṃ yamebhyo
lokebhya unninīṣata eṣa u evāsādhu karma kārayāti taṃ yamadho
ninīṣata eṣa lokapāla eṣa lokādhipatireṣa lokeśaḥ sa ma
ātmeti vidyātsa ma ātmeti vidyāt

6.8.p1

iti śāṅkhāyanāraṇyake pañcamo'dhyāyaḥ || 5

atha ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

7.1

oṃ atha ha vai gārgyo bālākiranūcānaḥ saṃspṛṣṭa āsa so'basaduśīnareṣu sa vasanmatsyeṣu kurupañcāleṣu kāśivideheṣviti
sa hājātaśatruṃ kāśyamāvrajyovāca brahma te bravāṇīti taṃ hovācājātaśatruḥ sahasraṃ dadma ta ityetasyāṃ vāci janako janaka iti vā
u janā dhāvantīti

7.2

āditye bṛhaccandramasyannaṃ vidyuti satyaṃ stanayitnau śabdo
vāyāvindro vaikuṇṭha ākāśe pūrṇamagnau viṣāsahirityapsu teja
ityadhidaivatamathādhyātmamādarśe pratirūpaśchāyāyāṃ dvitīyaḥ pratiśrutkāyāmasuriti śabde mṛtyuḥ svapne yamaḥ śarīre prajāpatirdakṣiṇe'kṣiṇi vācaḥ savye'kṣiṇi satyasya

7.3

sa hovāca bālākirya evaiṣa āditye puruṣastamevāhamupāsa
iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvrādayiṣṭhā bṛhatpāṇḍaravāsā
atiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrdheti vā ahametamupāsa iti sa yo
haitamevamupāste'tiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrdhā bhavati

7.4

sa hovāca bālākirya evaiṣa candramasi puruṣastamevāhamupāsa
iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvrādayiṣṭhā annasyā''tmeti vā
ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste'nnasyā''tmā
bhavati

7.5

sa hovāca bālākirya evaiṣa vidyuti puruṣastamevāhamupāsa iti
taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvādayiṣṭhāḥ satyasyā''tmeti
vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste satyasyā''tmā
bhavati

7.6

sa hovāca bālākirya evaiṣa stanayitnau puruṣastamevāhamupāsa
iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvādayiṣṭhāḥ śabdasyā''tmeti
vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste śabdasyā''tmā
bhavati

7.7

sa hovāca bālākirya eṣa vāyau puruṣastamevāhamupāsa iti
taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvādayiṣṭhā indro vaikuṇṭho'parājitā
seneti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste jiṣṇurha vā aparāviṣṇuranyatastyajāyī bhavati

7.8

sa hovāca bālākirya evaiṣa ākāśe puruṣastamevāhamupāsa
iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvādayiṣṭhāḥ pūrṇamapravarti brahmeti
vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste pūryate prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa lokena sarvamāyureti

7.9

sa hovāca bālākirya evaiṣo'gnau puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ
hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvādayiṣṭhā viṣāsahiriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste viṣāsahirha vā anyeṣu
bhavati

7.10

sa hovāca bālākirya evaiṣo'psu puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ
hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvādayiṣṭhāstejasa ātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste tejasa ātmā bhavatītyadhidaivatamathādhyātmam

7.11

sa hovāca bālākirya evaiṣa ādarśe puruṣastamevāhamupāsa
iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvādayiṣṭhāḥ pratirūpa iti
vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste pratirūpo haivāsya
prajāyāmājāyate nāpratirūpaḥ

7.12

sa hovāca bālākirya evaiṣa cchāyāyāṃ puruṣastamevāhamupāsa
iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvādayiṣṭhā dvitīyo'napaga
iti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste vindate dvitīyān dvitīyavānhi bhavati

7.13

sa hovāca bālākirya evaiṣa pratiśrutkāyāṃ puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvādayiṣṭhā asuriti
vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste na purā kālātsaṃmohameti

7.14

sa hovāca bālākirya evaiṣa śabde puruṣastamevāhamupāsa iti
taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvādayiṣṭhā mṛtyuriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste na purā kālātpraitīti

7.15

sa hovāca bālākiryenaitatpuruṣaḥ suptaḥ svapnyayā carati tamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvādayiṣṭhā yamo
rājeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste sarvaṃ hāsmā idaṃ
śraiṣṭhyāya yamyate

7.16

sa hovāca bālākirya evaiṣa śarīre puruṣastamevāhamupāsa iti
taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvādayiṣṭhāḥ prajāpatiriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste prajāyate prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa lokena sarvamāyureti

7.17

sa hovāca bālākirya evaiṣa dakṣiṇe'kṣiṇi puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvādayiṣṭhā vāca ātmā'gnerātmā jyotiṣa ātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāsta eteṣāṃ sarveṣāmātmā bhavati

7.18

sa hovāca bālākirya evaiṣa savye'kṣiṇi puruṣastamevāhamupāsa
iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvādayiṣṭhāḥ satyasyā''tmā
vidyuta ātmā tejasa ātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāsta eteṣāṃ sarveṣāmātmā bhavati

7.19

tata u ha bālākistūṣṇīmāsa taṃ hovācājātaśatruretāvannu bālākā 3 ityetāvaditi hovāca bālākistaṃ hovācājātaśatrumṛṣā
vai khalu mā saṃvādiṣṭhā brahma te bravāṇīti yo vai bālāka eteṣāṃ puruṣāṇāṃ kartā yasya vaitatkarma sa vai veditavyastata
u ha bālākiḥ saminpāṇiḥ praticakrama upāyānīti taṃ hovācājātaśatruḥ pratilomarūpametanmanye yatkṣatriyo brāhmaṇamupanayate hi
vyeva tvā jñapayiṣyāmīti taṃ ha pāṇāvabhipadya pravavrāja tau ha suptaṃ
puruṣamājagmatustaṃ hājātaśatrurāmantrayāṃcakre bṛhatpāṇḍaravāsaḥ
somarājanniti sa u ha śiṣya eva tata u haina yaṣṭyā vikṣepa
sa tata eva samuttasthau taṃ hovācājātaśatruḥ kvaiṣa etadbhālāke
puruṣo'śayiṣṭa kva caitadabhūtkuta etadāgāditi tata u ha bālākirna
vijajñe taṃ hovācājātaśatruryatraiṣa etadbhālāke puruṣo'śayiṣṭa yatraitadabhūdyata etadā'gāditi hitā nāma puruṣasya nāḍyo hṛdayātpurītatamabhimratanvanti tadyathā sahasradhā keśo vipāṭitastāvadaṇvyaḥ
piṅgalasyāṇimnyastiṣṭhanti śuklasya kṛṣṇasya pītasya lohitasya ca tāsu tadā bhavati yadā suptaḥ svapnaṃ na kaṃcana paśyati

7.20

athāsminprāṇa evaikadhā bhavati tadenaṃ vāk sarvairnāmabhiḥ
sahāpyeti cakṣuḥ sarvai rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti
manaḥ sarvairdhyātaiḥ sahāpyeti sa yadā pratibudhyate yathā'gnerjvalataḥ
sarvā diśo visphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā
yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāḥ sa eṣa
prāṇa eva prajñātmedaṃ śarīramātmānamanupraviṣṭa ā lomabhya ā nakhebhyastadyathā kṣuraḥ kṣuradhāne vopahito viśvaṃbharo vā viśvaṃbharakulāya
evamevaiṣa prajñātmedaṃ śarīramātmānamanupraviṣṭa ā lomabhya ā nakhebhyastametamātmānameta ātmāno'nvavasyante yathā śreṣṭhinaṃ svāstadyathā śreṣṭhī svairbhuṅkte yathā vā 1svāḥ śreṣṭhinaṃ bhuñjantyevamevaiṣa prajñātmaitairātmabhirbhuṅkta evamevaita ātmāna etamātmānaṃ bhuñjanti sa
yāvaddha vā indra etamātmānaṃ na vijajñe tāvadenamasurā abhibabhūvuḥ
sa yadā vijajñe'tha hatvā'surānvijitya sarveṣāṃ ca devānāṃ śraiṣṭhyaṃ
svārājyamādhipatyaṃ paryettatho evaivaṃ vidvā sarvānpāpmano'pahatya
sarveṣāṃ ca bhūtānāṃ śraiṣṭhyaṃ svārājyamādhipatyaṃ paryeti ya evaṃ veda
ya evaṃ veda

7.20.p1

iti śāṅkhavāyanāraṇyake ṣaṣṭho'dhyāyaḥ || 6

atha saptamo'dhyāyaḥ

8.1

oṃ ṛtaṃ vadiṣyāmi satyaṃ vadiṣyāmi tanmāmavatu tadvaktāramavatvavatu māmavatu vaktāraṃ mayi bhargo mayi maho vāṅme manasi
pratiṣṭhitā mano me vāci pratiṣṭhitamāvirāvirma̍ye̍bhūvaida sāmatsoṃṇīrṛtaṃ mā mā hiṃsīranenādhītenāhorātrāṃtsaṃvasāmyagra iḷā nama iḷā
nama ṛṣibhyo mantrakṛdbhayo maintrapatibhyo namo'stu devebhyaḥ
śivā naḥ śaṃtamā bhava sumṛḷīkā sarasvatī mā te vyoma saṃhadṛśegdhyaṃ mana iṣiraṃ cakṣuḥ sūryo jyotiṣāṃ śreṣṭho dīkṣe mā mā
hiṃsīḥ

8.2

athātaḥ saṃhitāyā upaniṣatpṛthivī pūrvarūpaṃ dyauruttararūpaṃ vāyuḥ
saṃhiteti śaurvīro māṇḍūkeya ākāśaḥ saṃhitetyasya mākṣavyā
vedayāṃcakre sam̐hāparivṛto mene na me'sya putreṇa samagāditi
parivṛto mena ityāgastyaḥ samānaṃ hyatra pituśca putrasya ca vāyuścā''kāśaścetyadhidaivatamathādhyātmaṃ vāk pūrvarūpaṃ mana uttararūpaṃ
prāṇaḥ saṃhiteti śaurvīro māṇḍūkeyo'tha ha smāsya putra āha
dīrgho manasā vā agre kīrtayati tadvācā vadati tasmānmana eva
pūrvarūpaṃ vāguttararūpaṃ mano vāk prāṇastveva saṃhita iti sa eṣo'śvarathaḥ praṣṭrivāhano mano vāk prāṇaḥ saṃhitaḥ svargaṃ lokaṃ gamayati
sa ya evametāṃ saṃhitāṃ veda saṃdhīyate prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa lokena sarvamāyuretīti nu māṇḍūkeyānām

8.3

śām̐kalyasya pṛthivyagniḥ pṛthivī vāganuvyāhāraḥ sa yadi
nirbhujaḥ khalu vaiva yaṃ madhyamāṃ vāk prāṇena mātā jāyā prajñā
vāgbṛhadbarhirvāci sarvamuttamam

8.4

atha śākalyasya pṛthivī pūrvarūpaṃ dyauruttararūpaṃ vāyuḥ saṃhitā
vṛṣṭiḥ saṃdhiḥ parjanyaḥ saṃdhātā tadutāpyatraitadvalavadanugṛhṇanmahāmeghā vṛṣṭiṃ varṣanti dyāvāpṛthivyau samadhātāmityadhidaivatamathādhyātmaṃ
puruṣo'yaṃ sarvamāṇḍaṃ dve vidale bhavatastatraidameva pūrvarūpamidamuttararūpaṃ
tatrāyamantareṇā''kāśo yathā'sau dyāvāpṛthivyorantareṇā''kāśastasminnetasminnākāśe prāṇa āyatto bhavati yathā'muṣminnākāśe vāyurāyatto bhavati yathā'mūni trīṇi jyotīṃṣyevamimāni
puruṣe trīṇi jyotīṃṣi yathā'sau divyāditya evamidaṃ śirasi
cakṣuryathā'sāvantarikṣe vidyudevamidamātmani hṛdayaṃ yathā'yamagniḥ pṛthivyāmevamidamupasthe reta evamiva ha sma sarvata ātmānamanuvidhāyā''hedameva pūrvarūpamidamuttararūpaṃ mano vāk prāṇastveva saṃhita iti sa eṣo'śvarathaḥ praṣṭivāhano mano vāk prāṇaḥ
saṃhitaḥ svargaṃ lokaṃ gamayati sa ya evametāṃ saṃhitāṃ veda saṃdhīyate
prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa lokena sarvamāyureti

8.5

pṛthivī pūrvarūpaṃ dyauruttararūpaṃ vāyuḥ saṃhitā diśaḥ saṃdhirrādityaḥ
saṃdhāteti vaiśvāmitra ityadhidaivatamathādhyātmaṃ vākpūrvarūpaṃ mana
uttararūpaṃ prāṇaḥ saṃhitā śrotraṃ saṃdhiścakṣuḥ saṃdhātā sa ya evametāṃ
saṃhitāṃ veda saṃdhīyate prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa
lokena sarvamāyureti

8.6

agniḥ pūrvarūpaṃ candramā uttararūpaṃ vidyutsaṃhiteti sūryadaivata
ityadhidaivatamathādhyātmaṃ vāk pūrvarūpaṃ mana uttararūpaṃ satyaṃ saṃhitā
sa ya evametāṃ saṃhitāṃ veda saṃdhīyate prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa lokena sarvamāyureti

8.7

pṛthivī pūrvarūpaṃ dyauruttararūpaṃ kālaḥ saṃhiteti rātheṣa ityadhidaivatamathādhyātmaṃ vāk pūrvarūpaṃ mana uttararūpamātmā saṃhitā sa ya
evametāṃ saṃhitāṃ veda saṃdhīyate prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena
svargeṇa lokena sarvamāyureti

8.8

vāk pūrvarūpaṃ mana uttararūpaṃ vidyā saṃhiteti pauṣkarasādiḥ sa
ya evametāṃ saṃhitāṃ veda saṃdhīyate prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa lokena sarvamāyureti

8.9

athāto'nuvyāhārāḥ prāṇo vaṃśa iti vidyātsa ya enaṃ prāṇaṃ
vaṃśaṃ bruvanparamupavadecchaknuvankaściccenmanyeta prāṇaṃ vaṃśaṃ samadhāḥ
prāṇaṃ vaṃśaṃ samadhitsituṃ na śaknoṣītyām̐ttha prāṇastva vaṃśo hāsyatītyenaṃ brūyādatha cedaśaknuvanmanyeta prāṇaṃ vaṃśaṃ samadhitsīstannāśakaḥ saṃdhātuṃ prāṇastvā vaṃśo hāsyatītyevainaṃ brūyādyathaunukathāca
bruvantā'bruvanvā brūyādabhyāśameva yattathā syānna tvevānyatkuśalādbrāhmaṇaṃ brūyādatidhumna eva brāhmaṇaṃ brūyānnātidhumnena ca brāhmaṇaṃ
brūyānnamo'stu brāhmaṇebhya iti śauravīro māṇḍūkeyaḥ

8.10

sa yadi prāṇaṃ vaṃśaṃ bruvantaṃ paramupavadecchaknuvantaṃ cenmanyeta prāṇaṃ
vaṃśaṃ samadhitsiṣaṃ prāṇaṃ vaṃśaṃ samadhitsituṃ na śaknoṣītyāttha
prāṇastvā vaṃśo hāsyatītyenaṃ brūyādatha cedaśaknuvantaṃ manyeta prāṇaṃ
vaṃśaṃ samadhitsīstannāśakaḥ saṃdhātuṃ prāṇastvā vaṃśo hāsyatītyevainaṃ
brūyādyathānukathāca bruvantaṃ vā'bruvantaṃ vā brūyādabhyāśameva yattathā
syānna tvevānyatkuśalādbrāhmaṇaṃ brūyādatidhumna eva brāhmaṇaṃ brūyānnātidhumnena ca brāhmaṇaṃ brūyānnamo'stu brāhmaṇebhya iti śauravīro māṇḍūkeyaḥ

8.11

athāto nirbhujapravādāḥ pṛthivyāyatanaṃ nirbhujaṃ divrāyatanaṃ
pratṛṇṇamantarikṣāyatanamubhayamantareṇa sa ya enaṃ nirbhujaṃ bruvanparamupavadetpṛthivīṃ devatāmāraḥ pṛthivī tvā devatā riṣyatītyenaṃ brūyādatha yadi pratṛṇṇaṃ bruvanparamupavadeddivaṃ devatāmāro dyaustvā devatā
riṣyatītyenaṃ brūyādatha yadyubhayamantareṇa bruvanparamupavadedantarikṣaṃ
devatāmāro'ntarikṣaṃ tvā devatā riṣyatītyenaṃ brūyādyaddhi saṃdhiṃ vivartayati tannirbhujasya rūpamatha yacchuddhe akṣare abhivyāharati tatpratṛṇṇasyātha u evobhayamantareṇobhayaṃ vyāptaṃ bhavatyannādyakāmo nirbhujaṃ
brūyātsvargakāmaḥ pratṛṇṇamubhayakāma ubhayamantareṇa sa ya enaṃ nirbhujaṃ
bruvanparamupavadedacyoṣṭhā avarābhyāṃ sthānābhyāmityenaṃ brūyādatha
yadi pratṛṇṇaṃ bruvanparamupavadedacyoṣṭhā uttarābhyāṃ sthānābhyāmityevainaṃ brūyādyastvevobhayamantareṇāha tasya nāstyapavādo yathānukathāca
bruvanvā'bruvanvā brūyādabhyāśameva yattathā syānna tvevānyatkuśalābrāhmaṇaṃ brūyādatidhumna eva brāhmaṇaṃ brūyānnātidhumnena caṃ
brāhmaṇaṃ brūyānamo'stu brāhmaṇebhya iti śauravīro māṇḍūkeyaḥ

8.12

atha khalvāhurnirbhujavavatrāḥ pūrvamevākṣaraṃ pūrvarūpamuttaramuttararūpaṃ
yakāravakārāvantareṇa sā saṃhiteti sa ya evametāṃ saṃhitāṃ veda
saṃdhīyate prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa lokena
sarvamāyureti

8.13

atha vai vayaṃ brūmo nirbhujavaktrāḥ sma iti ha smā''ha hrasvo
māṇḍūkeyaḥ pūrvamevākṣaraṃ pūrvarūpamuttaramuttararūpaṃ tayo'sau mātrā
pūrvarūpottararūpe antareṇa yena saṃdhiṃ vivartayati yena mātrāmātraṃ
vibhajati yena svarātsvaraṃ vijñāpayati sā saṃhiteti sa ya evametāṃ saṃhitāṃ veda saṃdhīyate prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena
svargeṇa lokena sarvamāyureti

8.14

atha ha smāsya putra āha madhyamaḥ prātiyodhī putro magadhavāsī pūrvamevākṣaraṃ pūrvarūpamuttaramuttararūpaṃ tayo'sau mātrā
saṃdhivijñāpanī sāma tadbhavati sāmaivāhaṃ saṃhitāṃ manya
iti tadetadṛcā'bhyuditaṃ mā naistenebhyo ye abhidruhaspade
nirāmiṇo ripavo'nneṣu jāgṛdhuḥ | ādevānāmoha te vivrayo hṛdi
bṛhaspate na paraḥ sāmno viduriti sa ya evametāṃ saṃhitāṃ veda
saṃdhīyate prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa lokena sarvamāyureti

8.15

vāk prāṇena saṃdhīyata iti kauṇṭharavyaḥ prāṇaḥ pavamānena
pavamāno viśvairdevairviśve devāḥ svargeṇa lokena svarge loko brahmaṇā
saiṣā'varaparā saṃhitā sa ya evametāmavaraparāṃ sahitāṃ vedaivaṃ haiṣa
sa prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa lokena saṃdhīyate
yathaiṣā'varaparā saṃhitā sa yadi pareṇa vopasṛṣṭaḥ svena vā'rthenābhivyāharedabhivyāharanneva vidyādivaṃ saṃhitā'gamadviduṣo devānabhivyāhārārthamevaṃ bhaviṣyatītyetenāvarapareṇa tathā haiva tadbhavati

8.16

mātā pūrvarūpaṃ pitottararūpaṃ prajā saṃhiteti bhārgavastadetadekameva
sarvamabhyanūktaṃ mātā ca hyevedaṃ pitā ca prajā ca sarva saiṣā'ditiḥ
saṃhitā'ditirhyevedaṃ sarvaṃ yadidaṃ kiṃcidvidhvabhūtaṃ tadetadṛcā'bhyuditama̍di̱tidyauradi̍tirantari̍kṣamadi̱tirmā̱tā sa pi̱tā sa pu̱traḥ | viśve̍ de̱vā
adi̍tiḥ pañca̱ janā̱ adi̍tirjā̱tamadi̍ti̱rjani̍tvamiti sa ya evametāṃ
saṃhitāṃ veda saṃdhīyate prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa
lokena sarvamāyureti

8.17

jāyā pūrvarūpaṃ patiruttararūpaṃ putraḥ saṃhitā retaḥ saṃdhiḥ prajananaṃ saṃdhānamiti sthaviraḥ śākalyaḥ saiṣā prajāpatiḥ saṃhitā sa
ya evametāṃ saṃhitāṃ veda saṃdhīyate prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa lokena sarvamāyureti

8.18

prajñā pūrvarūpaṃ śraddhottararūpaṃ karma saṃhitā satyaṃ saṃdhānamiti
kāśyapaḥ saiṣā satyasaṃhitā tadāhuryatsatyasaṃdhā devā iti sa ya
evametāṃ saṃhitāṃ veda saṃdhīyate prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena
svargeṇa lokena sarvamāyureti

8.19

vāk saṃhiteti pañcālaicaṇḍo vācā vai vedāḥ saṃdhīyante vācā
chandāṃsi vācā mitrāṇi saṃdadhāti tadyatraitadadhīte vācā bhāṣate
vā vāci tadā prāṇo bhavati vāk tadā prāṇaṃ reḷhyatha yatsvapiti vā tūṣṇīṃ vā bhavati prāṇe tadā vāgbhavati prāṇastadā vācaṃ
reḷhi tāvanyonyaṃ reḷhastadetadṛcā'bhyuditameka̍ḥ supa̱rṇaḥ sa sa̍mu̱dramāvi̍veśa̱ sa i̱daṃ viśva̱ṃ bhuva̍na̱ṃ vica̍ṣṭe | taṃ pāke̍na̱ mana̍sā'paśyamanti̱tastaṃ mā̱tā re̍ḷhi̱ sa u̍ reḷhi mā̱taramiti vāgvai mātā prāṇo
vatsaḥ sa ya evametāṃ saṃhitā veda saṃdhīyate prajayā
paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa lokena sarvamāyureti

First 102 of 176 passages. Read on