Shankhayaniyopanishad 8: atha saptamo'dhyāyaḥ
Śāṅkhāyanīyopaniṣad 8
- Language
- Sanskrit
Contents
- 8.23 — 1 part
atha saptamo'dhyāyaḥ
8.1
oṃ ṛtaṃ vadiṣyāmi satyaṃ vadiṣyāmi tanmāmavatu tadvaktāramavatvavatu māmavatu vaktāraṃ mayi bhargo mayi maho vāṅme manasi
pratiṣṭhitā mano me vāci pratiṣṭhitamāvirāvirma̍ye̍bhūvaida sāmatsoṃṇīrṛtaṃ mā mā hiṃsīranenādhītenāhorātrāṃtsaṃvasāmyagra iḷā nama iḷā
nama ṛṣibhyo mantrakṛdbhayo maintrapatibhyo namo'stu devebhyaḥ
śivā naḥ śaṃtamā bhava sumṛḷīkā sarasvatī mā te vyoma saṃhadṛśegdhyaṃ mana iṣiraṃ cakṣuḥ sūryo jyotiṣāṃ śreṣṭho dīkṣe mā mā
hiṃsīḥ
8.2
athātaḥ saṃhitāyā upaniṣatpṛthivī pūrvarūpaṃ dyauruttararūpaṃ vāyuḥ
saṃhiteti śaurvīro māṇḍūkeya ākāśaḥ saṃhitetyasya mākṣavyā
vedayāṃcakre sam̐hāparivṛto mene na me'sya putreṇa samagāditi
parivṛto mena ityāgastyaḥ samānaṃ hyatra pituśca putrasya ca vāyuścā''kāśaścetyadhidaivatamathādhyātmaṃ vāk pūrvarūpaṃ mana uttararūpaṃ
prāṇaḥ saṃhiteti śaurvīro māṇḍūkeyo'tha ha smāsya putra āha
dīrgho manasā vā agre kīrtayati tadvācā vadati tasmānmana eva
pūrvarūpaṃ vāguttararūpaṃ mano vāk prāṇastveva saṃhita iti sa eṣo'śvarathaḥ praṣṭrivāhano mano vāk prāṇaḥ saṃhitaḥ svargaṃ lokaṃ gamayati
sa ya evametāṃ saṃhitāṃ veda saṃdhīyate prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa lokena sarvamāyuretīti nu māṇḍūkeyānām
8.3
śām̐kalyasya pṛthivyagniḥ pṛthivī vāganuvyāhāraḥ sa yadi
nirbhujaḥ khalu vaiva yaṃ madhyamāṃ vāk prāṇena mātā jāyā prajñā
vāgbṛhadbarhirvāci sarvamuttamam
8.4
atha śākalyasya pṛthivī pūrvarūpaṃ dyauruttararūpaṃ vāyuḥ saṃhitā
vṛṣṭiḥ saṃdhiḥ parjanyaḥ saṃdhātā tadutāpyatraitadvalavadanugṛhṇanmahāmeghā vṛṣṭiṃ varṣanti dyāvāpṛthivyau samadhātāmityadhidaivatamathādhyātmaṃ
puruṣo'yaṃ sarvamāṇḍaṃ dve vidale bhavatastatraidameva pūrvarūpamidamuttararūpaṃ
tatrāyamantareṇā''kāśo yathā'sau dyāvāpṛthivyorantareṇā''kāśastasminnetasminnākāśe prāṇa āyatto bhavati yathā'muṣminnākāśe vāyurāyatto bhavati yathā'mūni trīṇi jyotīṃṣyevamimāni
puruṣe trīṇi jyotīṃṣi yathā'sau divyāditya evamidaṃ śirasi
cakṣuryathā'sāvantarikṣe vidyudevamidamātmani hṛdayaṃ yathā'yamagniḥ pṛthivyāmevamidamupasthe reta evamiva ha sma sarvata ātmānamanuvidhāyā''hedameva pūrvarūpamidamuttararūpaṃ mano vāk prāṇastveva saṃhita iti sa eṣo'śvarathaḥ praṣṭivāhano mano vāk prāṇaḥ
saṃhitaḥ svargaṃ lokaṃ gamayati sa ya evametāṃ saṃhitāṃ veda saṃdhīyate
prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa lokena sarvamāyureti
8.5
pṛthivī pūrvarūpaṃ dyauruttararūpaṃ vāyuḥ saṃhitā diśaḥ saṃdhirrādityaḥ
saṃdhāteti vaiśvāmitra ityadhidaivatamathādhyātmaṃ vākpūrvarūpaṃ mana
uttararūpaṃ prāṇaḥ saṃhitā śrotraṃ saṃdhiścakṣuḥ saṃdhātā sa ya evametāṃ
saṃhitāṃ veda saṃdhīyate prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa
lokena sarvamāyureti
8.6
agniḥ pūrvarūpaṃ candramā uttararūpaṃ vidyutsaṃhiteti sūryadaivata
ityadhidaivatamathādhyātmaṃ vāk pūrvarūpaṃ mana uttararūpaṃ satyaṃ saṃhitā
sa ya evametāṃ saṃhitāṃ veda saṃdhīyate prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa lokena sarvamāyureti
8.7
pṛthivī pūrvarūpaṃ dyauruttararūpaṃ kālaḥ saṃhiteti rātheṣa ityadhidaivatamathādhyātmaṃ vāk pūrvarūpaṃ mana uttararūpamātmā saṃhitā sa ya
evametāṃ saṃhitāṃ veda saṃdhīyate prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena
svargeṇa lokena sarvamāyureti
8.8
vāk pūrvarūpaṃ mana uttararūpaṃ vidyā saṃhiteti pauṣkarasādiḥ sa
ya evametāṃ saṃhitāṃ veda saṃdhīyate prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa lokena sarvamāyureti
8.9
athāto'nuvyāhārāḥ prāṇo vaṃśa iti vidyātsa ya enaṃ prāṇaṃ
vaṃśaṃ bruvanparamupavadecchaknuvankaściccenmanyeta prāṇaṃ vaṃśaṃ samadhāḥ
prāṇaṃ vaṃśaṃ samadhitsituṃ na śaknoṣītyām̐ttha prāṇastva vaṃśo hāsyatītyenaṃ brūyādatha cedaśaknuvanmanyeta prāṇaṃ vaṃśaṃ samadhitsīstannāśakaḥ saṃdhātuṃ prāṇastvā vaṃśo hāsyatītyevainaṃ brūyādyathaunukathāca
bruvantā'bruvanvā brūyādabhyāśameva yattathā syānna tvevānyatkuśalādbrāhmaṇaṃ brūyādatidhumna eva brāhmaṇaṃ brūyānnātidhumnena ca brāhmaṇaṃ
brūyānnamo'stu brāhmaṇebhya iti śauravīro māṇḍūkeyaḥ
8.10
sa yadi prāṇaṃ vaṃśaṃ bruvantaṃ paramupavadecchaknuvantaṃ cenmanyeta prāṇaṃ
vaṃśaṃ samadhitsiṣaṃ prāṇaṃ vaṃśaṃ samadhitsituṃ na śaknoṣītyāttha
prāṇastvā vaṃśo hāsyatītyenaṃ brūyādatha cedaśaknuvantaṃ manyeta prāṇaṃ
vaṃśaṃ samadhitsīstannāśakaḥ saṃdhātuṃ prāṇastvā vaṃśo hāsyatītyevainaṃ
brūyādyathānukathāca bruvantaṃ vā'bruvantaṃ vā brūyādabhyāśameva yattathā
syānna tvevānyatkuśalādbrāhmaṇaṃ brūyādatidhumna eva brāhmaṇaṃ brūyānnātidhumnena ca brāhmaṇaṃ brūyānnamo'stu brāhmaṇebhya iti śauravīro māṇḍūkeyaḥ
8.11
athāto nirbhujapravādāḥ pṛthivyāyatanaṃ nirbhujaṃ divrāyatanaṃ
pratṛṇṇamantarikṣāyatanamubhayamantareṇa sa ya enaṃ nirbhujaṃ bruvanparamupavadetpṛthivīṃ devatāmāraḥ pṛthivī tvā devatā riṣyatītyenaṃ brūyādatha yadi pratṛṇṇaṃ bruvanparamupavadeddivaṃ devatāmāro dyaustvā devatā
riṣyatītyenaṃ brūyādatha yadyubhayamantareṇa bruvanparamupavadedantarikṣaṃ
devatāmāro'ntarikṣaṃ tvā devatā riṣyatītyenaṃ brūyādyaddhi saṃdhiṃ vivartayati tannirbhujasya rūpamatha yacchuddhe akṣare abhivyāharati tatpratṛṇṇasyātha u evobhayamantareṇobhayaṃ vyāptaṃ bhavatyannādyakāmo nirbhujaṃ
brūyātsvargakāmaḥ pratṛṇṇamubhayakāma ubhayamantareṇa sa ya enaṃ nirbhujaṃ
bruvanparamupavadedacyoṣṭhā avarābhyāṃ sthānābhyāmityenaṃ brūyādatha
yadi pratṛṇṇaṃ bruvanparamupavadedacyoṣṭhā uttarābhyāṃ sthānābhyāmityevainaṃ brūyādyastvevobhayamantareṇāha tasya nāstyapavādo yathānukathāca
bruvanvā'bruvanvā brūyādabhyāśameva yattathā syānna tvevānyatkuśalābrāhmaṇaṃ brūyādatidhumna eva brāhmaṇaṃ brūyānnātidhumnena caṃ
brāhmaṇaṃ brūyānamo'stu brāhmaṇebhya iti śauravīro māṇḍūkeyaḥ
8.12
atha khalvāhurnirbhujavavatrāḥ pūrvamevākṣaraṃ pūrvarūpamuttaramuttararūpaṃ
yakāravakārāvantareṇa sā saṃhiteti sa ya evametāṃ saṃhitāṃ veda
saṃdhīyate prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa lokena
sarvamāyureti
8.13
atha vai vayaṃ brūmo nirbhujavaktrāḥ sma iti ha smā''ha hrasvo
māṇḍūkeyaḥ pūrvamevākṣaraṃ pūrvarūpamuttaramuttararūpaṃ tayo'sau mātrā
pūrvarūpottararūpe antareṇa yena saṃdhiṃ vivartayati yena mātrāmātraṃ
vibhajati yena svarātsvaraṃ vijñāpayati sā saṃhiteti sa ya evametāṃ saṃhitāṃ veda saṃdhīyate prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena
svargeṇa lokena sarvamāyureti
8.14
atha ha smāsya putra āha madhyamaḥ prātiyodhī putro magadhavāsī pūrvamevākṣaraṃ pūrvarūpamuttaramuttararūpaṃ tayo'sau mātrā
saṃdhivijñāpanī sāma tadbhavati sāmaivāhaṃ saṃhitāṃ manya
iti tadetadṛcā'bhyuditaṃ mā naistenebhyo ye abhidruhaspade
nirāmiṇo ripavo'nneṣu jāgṛdhuḥ | ādevānāmoha te vivrayo hṛdi
bṛhaspate na paraḥ sāmno viduriti sa ya evametāṃ saṃhitāṃ veda
saṃdhīyate prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa lokena sarvamāyureti
8.15
vāk prāṇena saṃdhīyata iti kauṇṭharavyaḥ prāṇaḥ pavamānena
pavamāno viśvairdevairviśve devāḥ svargeṇa lokena svarge loko brahmaṇā
saiṣā'varaparā saṃhitā sa ya evametāmavaraparāṃ sahitāṃ vedaivaṃ haiṣa
sa prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa lokena saṃdhīyate
yathaiṣā'varaparā saṃhitā sa yadi pareṇa vopasṛṣṭaḥ svena vā'rthenābhivyāharedabhivyāharanneva vidyādivaṃ saṃhitā'gamadviduṣo devānabhivyāhārārthamevaṃ bhaviṣyatītyetenāvarapareṇa tathā haiva tadbhavati
8.16
mātā pūrvarūpaṃ pitottararūpaṃ prajā saṃhiteti bhārgavastadetadekameva
sarvamabhyanūktaṃ mātā ca hyevedaṃ pitā ca prajā ca sarva saiṣā'ditiḥ
saṃhitā'ditirhyevedaṃ sarvaṃ yadidaṃ kiṃcidvidhvabhūtaṃ tadetadṛcā'bhyuditama̍di̱tidyauradi̍tirantari̍kṣamadi̱tirmā̱tā sa pi̱tā sa pu̱traḥ | viśve̍ de̱vā
adi̍tiḥ pañca̱ janā̱ adi̍tirjā̱tamadi̍ti̱rjani̍tvamiti sa ya evametāṃ
saṃhitāṃ veda saṃdhīyate prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa
lokena sarvamāyureti
8.17
jāyā pūrvarūpaṃ patiruttararūpaṃ putraḥ saṃhitā retaḥ saṃdhiḥ prajananaṃ saṃdhānamiti sthaviraḥ śākalyaḥ saiṣā prajāpatiḥ saṃhitā sa
ya evametāṃ saṃhitāṃ veda saṃdhīyate prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa lokena sarvamāyureti
8.18
prajñā pūrvarūpaṃ śraddhottararūpaṃ karma saṃhitā satyaṃ saṃdhānamiti
kāśyapaḥ saiṣā satyasaṃhitā tadāhuryatsatyasaṃdhā devā iti sa ya
evametāṃ saṃhitāṃ veda saṃdhīyate prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena
svargeṇa lokena sarvamāyureti
8.19
vāk saṃhiteti pañcālaicaṇḍo vācā vai vedāḥ saṃdhīyante vācā
chandāṃsi vācā mitrāṇi saṃdadhāti tadyatraitadadhīte vācā bhāṣate
vā vāci tadā prāṇo bhavati vāk tadā prāṇaṃ reḷhyatha yatsvapiti vā tūṣṇīṃ vā bhavati prāṇe tadā vāgbhavati prāṇastadā vācaṃ
reḷhi tāvanyonyaṃ reḷhastadetadṛcā'bhyuditameka̍ḥ supa̱rṇaḥ sa sa̍mu̱dramāvi̍veśa̱ sa i̱daṃ viśva̱ṃ bhuva̍na̱ṃ vica̍ṣṭe | taṃ pāke̍na̱ mana̍sā'paśyamanti̱tastaṃ mā̱tā re̍ḷhi̱ sa u̍ reḷhi mā̱taramiti vāgvai mātā prāṇo
vatsaḥ sa ya evametāṃ saṃhitā veda saṃdhīyate prajayā
paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa lokena sarvamāyureti
8.20
bṛhadrathaṃtareṇa rūpeṇa saṃhitā saṃdhīyata iti tārkṣyī vāgvai rathaṃtarasya rūpaṃ prāṇo bṛhata ubhābhyāmu khalu saṃhitā saṃdhīyate vācā
ca prāṇena caitasyāṃ ha smopaniṣadi saṃvatsaraṃ gā rakṣata iti
tākṣyai etasyāṃ ha sma mātrāyāṃ saṃvatsaraṃ gā rakṣata iti tārkṣyaḥ
sa ya evametāṃ saṃhitāṃ veda saṃdhīyate prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa lokena sarvamāyureti
8.21
gatiḥ pūrvarūpaṃ nivṛttiruttararūpaṃ sthitiḥ saṃhiteti jāratkārava
ārtabhāgastasyāmetasyāṃ saṃhitāyāṃ dhvaṃsayo nimeṣāḥ kāṣṭhāḥ kalāḥ
kṣaṇā muhūrtā ahorātrā ardhamāsā māsā ṛtavaḥ saṃvatsarāśca saṃdhīyante saiṣā saṃdhi taitānkālānsaṃdadhāti kālo gatinivṛttisthitīḥ
saṃdadhāti gatinivṛttisthitibhiridaṃ sarvaṃ saṃdhīyata 'tyadhidaivatamathādhyātmaṃ bhūtaṃ pūrvarūpaṃ bhaviṣyaduttararūpaṃ bhavatsaṃhiteti kālasaṃdhistadetadṛcā'bhyuditaṃ mahattannāma guhyaṃ puruspṛgyena bhūtaṃ janayo yena
bhavyam | pratnaṃ jātaṃ jyotiryadasya priyaṃ priyāḥ samaviśanta pañceti
sa ya evametāṃ saṃhitāṃ veda saṃdhīyate prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa lokena sarvamāyureti
8.22
athāto vāliśikhāyanervacaḥ pañcemāni mahābhūtāni bhavantīti ha smā''ha vāliśikhāyaniḥ pṛthivī vāyurākāśamāpo
jyotīṃṣi tāni mithaḥ saṃhitāni bhavantyatha yānyanyāni kṣudrāṇi
mahābhūtaiḥ saṃdhīyante saiṣā sarvabhūtasaṃhitā sa ya evametāṃ saṃhitāṃ
veda saṃdhīyate prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa lokena
sarvamāyureti
8.23
sarvā vāgbrahmeti ha smā''ha lauhityau ye tu kecana śabdā
vācameva tāṃ vidyāttade 'yetadṛṣirāhāhaṃ rudrebhirvasubhiścarāmīti saiṣā
vāk sarvaśabdā bhavati sa ya evametāṃ saṃhitāṃ veda saṃdhīyate
prajayā paśubhiryaśasā brahmavarcasena svargeṇa lokena sarvamāyureti
yathā caitadbrahma kāmarūpi kāmacāri bhavatyevaṃ haiva sa sarveṣu bhūteṣu
kāmarūpī kāmacārī bhavati ya evaṃ veda ya evaṃ veda
8.23.p1
iti śāṅkhāyanāraṇyake saptamo'dhyāyaḥ || 7
Linked texts (8)
- Śāṅkhāyanāraṇyaka — Sanskrit
- Aitareyāraṇyaka — Sanskrit
- Īśādiviṃśottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Kauṣītakibrāhmaṇopaniṣad (complete text) — Sanskrit
- Bahvṛcāraṇyabhāṣya — Sanskrit
- Mahaitareya — Sanskrit
- Aitareyāraṇyaka (Aitareya Mahīdāsa) — Aitareya Mahīdāsa, Sanskrit
- Upaniṣatsaṃgraha — Sanskrit