Upanishads 273

Upaniṣads 273

Language: Sanskrit

273.1

śrīmatkauṣītakīvidyāvedyaprajñāparākṣaram
pratiyogivinirmuktabrahmamātraṃ vicintaye
oṃ vāṅgo manasīti śāntiḥ
citro ha vai gārgyāyaṇiryakṣyamāṇa āruṇiṃ vavre sa ha
putraṃ śvetaketuṃ prajighāya yājayeti taṃ hāsīnaṃ papraccha
gautamasya putraste saṃvṛtaṃ loke yasminmādhāsyasyanyamaho
bāṅkā tasya loke dhāsyatīti sa hovāca nāhametadveda
hantācāryaṃ pṛcchānīti sa ha pitaramāsādya papracchetīti
mā prākṣītkathaṃ pratibravāṇīti sa hovācāhamapyetanna veda
sadasyeva vayaṃ svādhyāyamadhītya harāmahe yannaḥ pare dadatyeghubhau
gamiṣyāva iti || sa ha samitpāṇiścitraṃ gārgyāyaṇiṃ
praticakrama upāyānīti taṃ hovāca brahmārho'si gautama
yo māmupāgā ehi tvā jñapayiṣyāmīti

273.2

sa hovāca
ye vaike cāsmāllokātprayanti candramasameva te sarve gacchanti teṣāṃ prāṇaiḥ pūrvapakṣa āpyāyate'thāparapakṣe na prajanayatyetadvai svargasya lokasya dvāraṃ yaścandramāstaṃ yatpratyāha tamiti sṛjate ya enaṃ pratyāhatamiha vṛṣṭirbhūtvā varṣati sa iha
kīṭo vā pataṅgo vā śakunirvā śārdūlo vā siṃho vā
matsyo vā paraśvā vā puruṣo vānyo vaiteṣu sthāneṣu pratyājāyate yathākarma yathāvidyaṃ tamāgataṃ pṛcchati ko'sīti
taṃ pratibrūyādvicakṣaṇāddatavo reta ābhṛtaṃ pañcadaśātprasūtātpitryāvatastanmā puṃsi kartayerayadhvaṃ puṃsā kartrā mātari
māsipittaḥ sa jāyamāna upajāyamāno dvādaśatrayodaśa
upamāso dvādaśatrayodaśena pitrā saṃtadvidehaṃ pratitadvidehaṃ
tanma ṛtavo martyava ārabhadhvaṃ tena satyena tapasarturasmyārtavo'si ko'smi tvamasmīti tamatisṛjate

273.3

sa etaṃ devayānaṃ panthānamāpadyāgnilokamāgacchati sa
vāyulokaṃ sa varuṇalokaṃ sa ādityalokaṃ sa indralokaṃ sa
prajāpatilokaṃ sa brahmalokaṃ ha tasya vā etasya brahmalokasyārohado muhūrtā yeṣṭihā virajā nadī lyo vṛkṣaḥ sālajyaṃ
saṃsthānamaparājitamāyatanamindraprajāpatī dvāragopau vibhu
pramitaṃ vicakṣaṇāsaṃdhyamitaujāḥ paryaṅkaḥ priyā ca mānasī
pratirūpā ca cākṣuṣī puṣpāṇyādāyāvayatau vai ca jagatyamvāśrāmbāvayavāśrāpsaraso'mbayā nadyastāmitthaṃvidā gacchati taṃ brahmāhābhidhāvata mama yaśasā virajāṃ vāyaṃ nadīṃ
prāpanna vāyaṃ jigīṣyatīti

273.4

taṃ pañcaśatānyapsarasāṃ
pratidhāvanti śataṃ mālāhastāḥ śatamāñjanahastāḥ śataṃ
cūrṇahastāḥ śataṃ vāsohastāḥ śataṃ kaṇāhastāstaṃ brahmālaṃkāreṇālaṃkurvanti sa brahmālaṃkāreṇālaṃkṛto brahma vidvān
brahmaivābhipraiti sa āgacchatyāraṃ hṛdaṃ tanmanasāyeti tamtvā saṃprativido majjanti sa āgacchati muhūrtānyeṣṭihāṃste'smādapadravanti sa āgacchati virajāṃ nadīṃ tāṃ
manasaivā'yeti tatsukṛtaduṣkṛte dhūnute tasya priyā jñātayaḥ
sukṛtamupayantyapriyā duṣkṛtaṃ tadyathā rathena dhāvayannathacakre
paryavekṣata evamahorātre paryavekṣata evaṃ sukṛtaduṣkṛte sarvāṇi ca dvandvāni sa eṣa visukṛto viduṣkṛto brahma vidvān
brahmaivābhipraiti

273.5

sa āgacchatī lyaṃ vṛkṣaṃ taṃ brahmagandhaḥ
praviśati sa āgacchati sālajyaṃ saṃsthānaṃ taṃ brahma sa
praviśati āgacchatyaparājitamāyatanaṃ taṃ brahmatejaḥ praviśati sa āgacchatīndraprajāpatī dvāragopau tāvasmādapadravataḥ sa āgacchati vibhu pramitaṃ taṃ brahmayaśaḥ praviśati
sa āgacchati vicakṣaṇāmāsandīṃ bṛhadrathantare sāmanī
pūrvau pādau dhyaita naudhase cāparau pādau vairūpavairāje śākkaraivate tiraścī sā prajñā prajñayā hi vipaśyati sa
āgacchatyamitaujasaṃ paryaṅkaṃ sa prāṇastasya bhūtaṃ ca bhaviṣyacca pūrvau pādau śrīśrerācārau bṛhadrathantare anūcye bhadrayajñāyajñīye śīrṣaṇyamṛcaśca sāmāni ca prācīnātānaṃ
yajūṃṣi tiraścīnāni lomāṃśava upastaraṇamudgītha upaśrīḥ
śrīrupabarhaṇaṃ tasminbrahmāste tamitthaṃvitpādenaivāgra ārohati taṃ brahmāha ko'sīti taṃ pratibrūyāt

273.6

ṛturasmyārtavo'smyākāśādyoneḥ saṃbhūto bhāryāyai retaḥ saṃvatsasya tejobhūtasya bhūtasyātmā bhūtasya tvamātmāsi yastvamasi so'hamasmīti tamāha ko'hamasmīti satyamiti
brūyātkiṃ tadyatsatyamiti yadanyaddevebhyaśca prāṇebhyaśca tatsadatha yaddevāśca prāṇāśca tadyaṃ tadetayā vācābhivyāhiyate
satyamityetāvadidaṃ sarvamidaṃ sarvamasītyevainaṃ tadāha tadetacchlokenābhyuktam

273.7

yajūdaraḥ sāmaśirā āsāvṛṅmūrtiranvayaḥ | sa brahmeti hi vijñeya ṛṣibrahmamayo mahāniti || tamāha kena pauṃstāni nāmānyānpnotīti prāṇeneti
brūyātkena strīnāmānīti vāceti kena napuṃsakanāmānīti
manaseti kena gandhāniti ghrāṇeneti brūyātkena rūpāṇīti
cakṣuṣeti kena śabdāniti śrotreṇeti kenānnarasāniti
jihvayeti kena karmāṇīti hastābhyāmiti kena sukhaduḥkhe
iti śarīreṇeti kenānandaṃ ratiṃ prajātimityupastheneti
kenetyā iti pādābhyāmiti kena dhiyo vijñātavyaṃ kāmāniti prajñayeti prabrūyāttamāhāpo vai khalu me hyasāvayaṃ te
loka iti sā yā brahmaṇi citiyāṃ vyaṣṭistāṃ citiṃ jayati tāṃ vyāṣṭiṃ vyaśnute ya evaṃ veda ya evaṃ veda