Pramāṇa · Search · About · API

Upanishads 2.1

Upanishads 2.1

Language
Sanskrit

2.1.1

oṃ advaitapuruṣasya na dvitīyo bhedo'sti| sthirajaṃgamamadhye advaitaṃ
brahma prakāśitam| sarvalokamadhye brahma dvidhārūpaṃ vicarati| caitanyacittejasaḥ
antarātmā| madhye kaivalyātmā| ekaikaṃ yathā ravitejaḥ ravirbhavet tathā
akhaṇḍitabrahma māyājagattrayaṃ avasthālayaṃ paramātmanaḥ ekaṃ bhavati| yā
buddhirgarbhamadhye sā buddhirbālyāvasthā na bhavati| yā buddhirbālyāvasthā bhavati
sā buddhiyauvanāvasthā na bhavati| yā buddhiyauvanāvasthā sā buddhiryūnāvasthā na
bhavati| jarāvasthā kālasaṃprīkāmevadharmakrīyate kāraṇaṃ tattvajñānaṃ bhavati
jñānaprabodho . yasminmadhye māyāmohaṃ parityajya sarvakarmavinirmuktaḥ sa
śabdātīto'pi jāyate| atheto'pi advaitapuruṣasya pūrṇaṃ brahma pratibhāsitam| yathā nadī jāyate sāgara eko'pi sāgarapratibhāsitaḥ tathā brahma
sarvāntarānmā madhye prakāśitam| nāprasaṃ saṃpuṭaṃ sattvarajastamoguṇarahitaṃ tattvaṃ
ceti| yathā yogī vāyunirodhanaṃ utkācaraṇagururācchinoti kilviṣam
sarvadivyadehamadhye paramātmā prakāśitaḥ vinirmuktabhavasāgaraḥ svarge devamadhye
uttamasvalpasya buddhiprakāśaḥ asminmadhye māyāmohaṃ parityajet| prakāśamadhye
māyā karoti | tailamadhye yathā yathā makṣikā ekadehimadhyaṃ brahma daśadhā rūpaṃ
vicarati | cakṣuḥprāṇamanobuddhipaścendriyāṇi pañcatattvāni tathā ghaṭaghaṭamadhye bahucandro'pi dṛśyate prakāśitaḥ sarvalokamadhyaṃ brahmaṇo rūpaṃ vicarati
tathā ghaṭaghaṭamadhye bahucandro'pi dṛśyate | advaitaṃ kathitaṃ yena puruṣo'mūḍho

2.1.2

bhavati | devāsuramunimanuṣyāṇāṃ adhaḥ ūrdhvaṃ caturdiśam | suvarṇāyudevādāvyadehiterasakāro dṛśyate rasakārākāramadhye bhavati nirākāraḥ akāraukāramadhye brahma paripūrṇī satyasatyaṃ vedavākyaṃ vedaśāstrapratibhāsitaṃ kaivalyaṃ
dvaitādvaitarahitaṃ manomaya ānandamayatattvamayatejomayasarvamayaḥ viṣṇuvṛkṣaphalaṃ utpannaṃ paramahaṃsapūrṇo'pi jāyate | jñānaṃ mātā vijñānaṃ pitā saguṇabrahma
nirguṇabrahmārpitaṃ aṣṭamī ca nirguṇāvasthā brahma śarīrajñānalaharī brahmaṇaḥ
brahmaṇo yajñopavītamaniṣṭaṃ gaṃbhīragrahe kṣemasarvavairāgyaprabhāvena santoṣalābhasamastaguṇo'pi jāyate | paramahaṃsapuruṣasya dvitīyaṃ bhedaṃ yathā jalarahite bhinnaṃ
prāṇaprīteyan | dvitīyavasturahitaḥ akhaṇḍitaṃ vastu madhyaṃ praviṣṭaṃ ardhasthāne
ardhamṛcasthāne ātmā dṛśyate ātmavyāpakaṃ brahmajñānavijñānam
iti advaitopaniṣat saṃpūrṇā
oṃ ācamanavidhiṃ vyākhyāsyāmaḥ | jaṅghe pāṇipādau prakṣālya
prāṅmukha udaṅmukho vā baddhaśikho yajñopavītī | brāhmaṇasya dakṣiṇe haste pañca
tīrthāni bhavanti | aṅgulyagre devatīrthaṃ kaniṣṭhikāmūle ārṣikaṃ tīrthaṃ
[aṅguṣṭhatarjanyormadhye] paitṛkaṃ tīrthaṃ aṅguṣṭhamūle brahmatīrthaṃ madhye agnitīrtham
na tiṣṭhan hasan na buhdudairna ca lomaiḥ gokarṇākṛtivat kṛtvā māṣamajjalaṃ
pibet | tena trirācāmet | prathamaṃ yaḥ pibedṛgvedaḥ prīṇātu | dvitīyaṃ yaḥ
pibedyajurvedaḥ prīṇātu | tṛtīyaṃ yaḥ pibet sāmavedaḥ prīṇātu | lomādharoṣṭhamatharvavedaḥ prīṇātu | mukhamagnitṛsaṃ sarvaṃ prokṣati | yaḥ pādau prokṣati yaścakṣuṣī

2.1.3

yaścandramādityau yannābhiṃ tena pṛthivī yastastena viṣṇuḥ | yacchirastena rudraḥ
mūrghni śatakuberaḥ | sarvadevatyāste prīṇantu | ya evaṃ veda | ityupaniṣat
ityācamanopaniṣat samāptā
oṃ tasya niścintanaṃ dhyānam | sarvakarmanirākaraṇamāvāhanam
niścalajñānamāsanam | samunmanībhāvaḥ pādyam | sadāmanaskamarghyam | sadādīkṣirācamanīyam | varāktaprāptiḥ snānam | sarvātmakatvaṃ ddaśyavilayo gandhaḥ
hagaviśiṣṭātmānaḥ akṣatāḥ | cidādīptiḥ puṣpam | sūryātmakatvaṃ dīpaḥ
paripūrṇacandrāmṛtarasaikīkaraṇaṃ naivedyam | niścalatvaṃ pradakṣiṇam | so'haṃbhāvo
namaskāraḥ | parameśvarastutirmaunam | sadāsantoṣo visarjanam | evaṃ paripūrṇarājayoginaḥ sarvātmakapūjopacāraḥ syāta | sarvātmakatvaṃ ātmādhāro bhavati
sarvanirāmayaparipūrṇo'hamasmīti mumukṣūṇāṃ mokṣaikasiddhirbhavati || ityupaniṣat
ityātmapūjopaniṣat samāptā
oṃ ṛṣayo vai brahmodyamāhyitavaḥ ūcuḥ parasparamivānudruvāṇāḥ | teṣāṃ
viśvāmitro vijitīyamiva manyamāna uvāca | yadetadantare dyāvāpṛthivī
anaranuvadiva sarvamakṣavadyadidamākāśamivetaścetaśca stanayanti vidyotamānā
ivāvasphūrjayamānā iva tadbhrūveti | tasyopavyākhyānam | yadidamagnibhirjuhvalayanti
poplvayantyadvirabhiṣīvayanti vadbhrībhirabhimrakṣaṃti varatrābhirabhinnaṃtyayoghanairvidhyaṃti sūcībhiḥ nikhānayaṃti śaṃkubhirabhitṛndanti paḍvīśikābhiribhilimpanti
mṛtsnayā takṣṇuvaṃti vāsībhiḥ kṛṣṇaṃti phalibhirnahaiva śaknuvata iti nāsyeśīmahi nainamatīyīmahi

2.1.4

tadu ha jamadagnirnānumene ārtamiva vā eṣa tanmene yadidamantareṇainadupayaṃti paryāsa ivaiṣa divaspṛthivyoriti | sa hovāca antarikṣaṃ vā
etadyadidamityetthopavyākhyaṃ iti | mahimānaṃ tvamupyeha paśyāmīti yadidamasminnanvāyattamiti | sa yadidametasminnanvāyattaṃ vedātha tathopāste'nvāyatto
haivāsmin bhavati | tadetadavidvānevāsminnanvāyattamupāste vīvapadyat ārtimṛccheta | tasmādevamevopāsīta
tamitaraḥ papraccha | katamat tvamanārtaṃ manyasa iti | taṃ hovāca
yadidamiti dyāvāpṛthivyoranāraṃbhiva nopayanti nābhicakṣate nāśnuvanti
tasyopavyākhyānam | yadidamitaścetaścāṇḍakośā udayanti nāpaghanta iva na
viślaṃsanta iva na skhalaṃtīva na paryāvartanta iva | na ha vā enakecidupadhāvanto vindanti nābhipaśyanti | yadidameka idapa evāhustamaṃ eke jyotireke'vakāśameke paramaṃ vyomaika ātmānameka iti
tadu ha bharadvājo nānumene | yadiha sarve vetthetyeti būdire nāsya
tadrūpaṃ paryāsamiti | sa hovāca | ārtamivedaṃ te vijñānamapi svidenadrodasyoreva paryāyeṇopavanvīmahi yadidamityetthopabvyākhyāsyāma iti| mahimānaṃ
tvevāsyopāse| yadidamalānvāyattamiti| sa yadidamalānvāyattaṃ vedātha
tathaivopāste'traivānvāyatto bhavati| sa.ya ihānvāyattamidamavidvānevaitadupāste
pāpīyān bhavatyārtimārcchatyavaśriyate yadevametadanvāyattamupāste sarvamāyureti
vasīyān bhavati| sa ya etadenamupāste
tamitaraḥ papraccha| katamat tvamanārte manyasa iti| sa
hovāca| yadetasmin maṇḍale'rcirdīpyate vaṃśramyamāṇamiva cākṛyamānamiva
jājvalyamānamiva dedīpyamānamiva lelihānaṃ tadeva me brahma| tasyopabyākhyānaṃ

2.1.5

yadidamadvaiva parāḥ parāvato'bhipadyaṃte saṃpannamevaitat saṃmitameva yathopayātamālvaivābhicakṣata iti| ya etadabhipadyeva gṛhṇīyādatho visphurantīva dhāvantīvolkavaṃtīvopaślipyaṃtīva na haivābhipadyante| tadidamantike davīyo nedīya iva dūrato na vā
asya mahimānaṃ kaścidetīti
tadu ha na mene gautamo yadidamārtamiva stimitamiva paryāyeṇa
paśyantīvemaṃ moghaṃ saṃvidānā iti| ya ime puṇḍrāḥ subgāḥ kulambhā
daradā barbarā iti| na ha vā asaṃvidānā eva drāgivābhi tatpadyanta
iti| mahimānaṃ tvevāsyopāse| ya etadasminnantare hiraṇmayaḥ puruṣo
hiraṇyavarṇo hiraṇyaśmaśrurānakhāgrebhyo dīpyamāna iva| sa ya evamenamupāste'tīva sarvabhūtāni tiṣṭhaṃti sarvamāyureti vasīyān bhavati| na ha vā
eṣa paramatībodeti| yastvenaṃ paramatībodyantaṃ paśyannupāste pāpīyān bhavati
vīvapadyata ārtimṛcchati| yastvenaṃ paramanūdyantaṃ vedātha tathopāste paraṃ jyotirupasaṃpadyate sarvamāyureti vasīyān bhavati| sa ya evamenamupāste
tamitaraḥ papraccha| katamat tvamanārte manyasa iti| taṃ hovāca
visphuraṃtīrevemā lelāyantīriva saṃjihānā iva nedīyasitamā iva davīya
sitamā eva davīyasitamā iva nedīyasitamā eveti | yadapi bahudhācakṣīranna
kiñca pratipadyata iti tanme brūheti
tadu ha vasiṣṭho nānumene | yadimā visphūrjayata evābhipadyante
vīvayanti mithu ceti vicakṣate'kāṇḍa ivemā na ha vai paramitthā kaścanāśnotyasaṃvidāna iva | apa ye saṃvidrate tadetadantarvicakṣata iti | mahimnaḥ paśyemā
vijāna iti | sa ya evamimā mahimna evāsya paśyannupāste mahimna evāpnoti

2.1.6

sarvamāyureti vasīyān bhavati | yastvimā avayatīrevopāste na parā
saṃpadyamānā no eva pareti pāpīyān bhavati vīvapadyate pramīyate | atha ya
imāḥ parā saṃpadyamānā evopāste paraiva saṃpadyate sarvamāyureti vasīyān bhavati
tamitaraḥ papraccha | katamat tvamanārtā manyasa iti | mahāvijñānamiva
pratipadenādhyavasāyamiva yattaitaditthetyetyabhipaśyati | atha neti netyetaditthettheti | sa vā ayamātmā ananto'jaro'māro na vā are vāhyo nāntaraḥ
sarvavidrārūpo vighasaḥ prasaraṇo'ntajryotirviśvabhuk sarvasya vaśī sarveśvānaḥ
sarvamabhikṣipanna tamaśnoti kaścana
parovarīyāṃsamabhipraṇutyamantarjuṣāṇaṃ bhuvanāni viśvā
yamaścavanna kuśikāso agniṃ vaiśvānaramṛtajātaṃ gamadhyayī

Linked texts (2)