Chandahsutra 3
Mṛtasañjīvanī 3
- Language
- Sanskrit
3.1
adhikāro'yamāśāstraparisamāpteḥ | ita ūrddhaṃ yadvakṣyāmaśchandastatropatiṣṭhate | chandaḥśabdenākṣarasaṅkhyāvacchando'trābhidhīyate ||
3.2
adhikāro'yamādvādaśasūtraparisamāpteḥ | “tānyuṣṇig” ityādisūtrāt prāg yaducyate chandastadgāyatrīsaṃjñaṃ veditavyam ||
3.3
ekākṣaraṃ chando daivī gāyatrīti saṃjñāyate | tatrāyaṃ pradarśanopāyaḥ— caturaṅgakrīḍāyāmiva catuḥṣaṣṭikoṣṭhān likhitvā, [ prathamapaṅktau ārṣīnāma likhitvā dvitīyādikoṣṭheṣu aṅkānāmupari gāyatryādisaptacchandasāṃ nāmāni vinyaset ] tatra dvitīyāyāṃ paṅktau prathame koṣṭhe daivīśabdaṃ vinyaset saṃjñājñāpanārthaṃ, dvitīye ekasaṃkhyāṅkaṃ vinyaset ||
3.4
āsurī gāyatrī pañcadaśākṣarā | tāni cākṣarāṇi “glau” (1|14) ityadhikārāt gurūṇi laghūni ca yathāsambhavaṃ draṣṭavyāni | tatra tṛtīyāyāṃ paṅktau prathame koṣṭhe āsurīśabdaṃ vyavasthāpya dvitīye pañcadaśasaṃkhyāṅkaṃ vinyaset ||
3.5
prājāpatyā gāyatrī aṣṭākṣarā bhavati | yatra kvacidvede'ṣṭākṣaraṃ
taducchritaye māmeva bhajadhvamiti svayaṃ śabdayati ca | mathākurvāṇaṃ duḥkhātmakāt saṃsārāt trāyate pālayati ca sā gāyatrī nāmeti | ata eva smārttaṃ nirvacanaṃ—“gātāraṃ trāyate yasmāt gāyatrī tena sā smṛtā” iti |
chandastatprājāpatyā gāyatrīti jñeyam | tatra caturthyāṃ paṅktau prathame koṣṭhe prājāpatyāśabdaṃ vyavasthāpya dvitīye aṣṭasaṃkhyāṅkaṃ likhet ||
3.6
yajuṣāṃ gāyatrī ṣaḍakṣarā bhavati | yatra kvacidvede ṣaḍakṣaraṃ chandastad yājuṣī gāyatrīti saṃjñāyate | tatra pañcamyāṃ paṅktau prathame koṣṭhe yājuṣīśabdaṃ vyavasthāpya dvitīye ṣaṭsaṃkhyāṅkaṃ likhet ||
3.7
ṣaḍityanuvarttate | dviriti kriyābhyāvṛttidarśanāt karotiradhyāhriyate | dvādaśākṣaretebhyāvṛttargā kriyate | tena dviḥkṛtā dviguṇitā ṣaṭsaṃkhyā sāmnāṃ gāyatrī bhavati | yatra kvacidvede dvādaśākṣaraṃ chandaḥ, tat sāmnāṃ gāyatrīti saṃjñāyate | tatra ṣaṣṭhyāṃ paṅktau prathame koṣṭhe sāmaśabdaṃ likhitvā dvitīye dvādaśasaṃkhyāṅkaṃ likhet ||
3.8
ṣaḍityanuvarttate | atrāpi pūrvvavat kriyābhyāvṛttiḥ, tena
triguṇitā ṣaṭsaṃkhyā ṛcāṃ gāyatrī bhavati | yatra kvaciddede'ṣṭādaśākṣaraṃ chandastadṛcāṃ gāyatrīti saṃjñāyate | tatra saptamyāṃ paṅktau prathame koṣṭhe ṛkśabdaṃ vyavasthāpya dvitīye'ṣṭādaśasaṃkhyāṅkaṃ likhet ||
3.9
gāyatrītyanuvarttate | sāmnāṃ paṅktau gāyatrīṃ dvau dvau saṃkhyāṅkau gṛhītvā pūrvvāt pūrvvāt varddheta, yāvadaṣṭamaṃ koṣṭhaṃ prāpnoti | tatra sāmnāṃ paṅktau tṛtīyādiṣu koṣṭheṣu krameṇa varddhitānyakṣarāṇyaṅkena vinyaset ||
3.10
gāyatrītyanuvarttate | ṛcāṃ gāyatrī trīṃstrīn saṃkhyāṅkān gṛhītvā pūrvvavad varddheta | atrāpi ṛcāṃ paṅktau tṛtīyādiṣu koṣṭheṣu krameṇa vṛddhamaṅkaṃ sthāpayet ||
3.11
prājāpatyāyāḥ paṅktau gāyatrī caturaścaturaḥ saṅkhyāṅkān gṛhītvā varddheta | atrāpi tṛtīyādiṣu koṣṭheṣu vinyāsaḥ pūrvvavadeva ||
3.12
anuktaḥ śeṣaḥ | yatra gāyatryāṃ saṅkhyāvṛddhirnoktā sā ekaikaṃ saṅkhyāṅkaṃ gṛhītvā varddheta | daivī yājuṣī ca śeṣaśabdenocyate, āsuryyāṃ viśeṣābhidhānāt | tena daivī tṛtīyādiṣu koṣṭheṣu ekaikamaṅkaṃ gṛhītvā varddheta | tathaiva yājuṣī ||
3.13
ekaikamityanuvarttate | āsurī gāyatrī ekaikamakṣaraṃ tyajet | uttareṣu koṣṭheṣu vṛddhau prāptāyāṃ hrāso vidhīyate| te'ṅkāḥ krameṇa sthāpyāḥ ||
3.14
tāni chandāṃsi gāyatryāḥ parastāt uṣṇiganuṣṭubbṛhatīpaṅktitriṣṭubjagatyākhyāni krameṇa bhavanti ||
3.15
yajuṣāṃ paṅktimārabhya tisro yājuṣī, sāmnī, ārcī ceti gāyatryo militā ekā ṣaṭviṃśadakṣarā brāhmī gāyatrī bhavati | sanāmrā ityekasaṃjñā ityarthaḥ | tisrastisra iti vīpsayā pareṣāmuṣṇigādīnāmiha grahaṇam | tathā ekaiketi vīpsayā tāśca brāhmayobhavantīti vidhīyate | brāhmya iti gāyatryādīnāṃ jagatīparyyantānāṃ viśeṣaṇam | evaṃ yājuṣī, sāmnī, ārcī coṣṇik militā ekā dvācatvāriṃśadakṣarā brāhmī uṣṇigbhavati | evaṃ tisro'nuṣṭubhaḥ saṅgatāḥ satyo'ṣṭacatvāriṃśadakṣarā ekā brāhmyanuṣṭub bhavati | tā eva tisro bṛhatyaḥ saṅgatāḥ satyaścatuḥpañcāśadakṣarā ekā brāhmī
bṛhatī bhavati | tā eva tisraḥ paṅktayaḥ saṅgatāḥ ṣaṣṭyakṣarā ekā brāhmī paṅktirbhavati | tā eva tisrastriṣṭubhaḥ saṅgatāḥ ṣaṭṣaṣṭyakṣarā ekā brāhmī triṣṭub bhavati | tā eva tisro jagatyaḥ saṅgatā dvāsaptatyakṣarā ekā brāhmī jagatī bhavati | atrāṣṭamyāṃ paṅktau prathame koṣṭhe brāhmīśabdaṃ vyavasthāpya dvitīyādiṣu koṣṭheṣu krameṇa ṣaṭtriṃśadādyaṅkān vinyaset ||
3.16
tisrastisra ityanuvarttate | yajuṣāṃ paṅkteḥ prāk prājāpatyā āsurī daivīti yāstisro gāyatryastāḥ saṅgatāḥ satyaścaturviṃśatyakṣarā ekā ārṣī gāyatrī bhavati | tā eva tisra uṣṇihaḥ saṅgatāḥ aṣṭāviṃśatyakṣarā ekā ārṣī uṣṇik bhavati | tā eva tisro'nuṣṭubhaḥ saṅgatā dvātriṃśadakṣarā ekā ārṣī anuṣṭub bhavati | tā eva tisro bṛhatyaḥ saṅgatāḥ ṣaṭtriṃśadakṣarā ekā ārṣī bṛhatī bhavati | tā eva
tisraḥ paṅktayaḥ saṅgatāścatvāriṃśadakṣarā ekā ārṣī paṅktirbhavati | tā eva tisrastriṣṭubhaḥ saṅgatāścatuścatvāriṃśadakṣarā ekā ārṣī triṣṭub bhavati | tā eva tisro jagatyaḥ saṅgatā aṣṭacatvāriṃśadakṣarā ekā ārṣī jagatī bhavati | tatra prathamāyāṃ paṅktau prathame koṣṭhe ārṣīśabdaṃ vyavasthāpya dvitīyādiṣu koṣṭheṣu krameṇa caturviṃśatyādyaṅkān vinyaset | prathamapaṅkterdvitīyādikoṣṭheṣvaṅkānāmupari gāyatryādīni nāmāni likhet | ayaṃ spaṣṭataraḥ pradarśanopāyaḥ || iti bhaṭṭahalāyudhakṛtāyāṃ chandovṛttau dvitīyo'dhyāyaḥ |
nyaiktaṃ vibhinnatacchandobhiruktāste vakṣyamāṇa-nicṛd-bhūrig-virāṭ-svarāḍrūpaiḥ samādheyāḥ | yathā svarityasyaikākṣaratve'pi nānuṣṭupchandasā saha virodhaḥ | evañca vedeṣu ye mantrāḥ santi teṣāṃ kātyāyanādibhiranukramaṇikākārairmantrādibhiśca yāni chandāṃsi vihitāni teṣāmeva sthitergatiścintanīyeti nyāyāt yathāśāstrapratipādanārthameva bhagavatā piṅgalācāryeṇedaṃ chandaḥ-śāstraṃ praṇītam | na tu teṣāṃ bādhakārtham | tathāccaikākṣarādikrameṇa gāyatryādisaptacchandasāṃ śāstravihitatvaṃ pradarśyate | uṣṇigādīnāmapyanayā rītyā'kṣarasaṃkhyohanīyā | evañcātharvvavedoktamantreṣvapi chandaḥsamādhānamanayā rītyā veditavyam |
adhikāro'yam ā adhyāyaparisamāpteḥ | yadita ūrddhamanukramiṣyāmastāt ‘pādaḥ’ ityadhikṛtaṃ veditavyam | vakṣyati ca ‘gāyatryā vasavaḥ’ ( 3|3 ) iti ||
Linked texts (1)
- Chandaḥsūtra — Piṅgala, Sanskrit