Chandahsutra 6
Mṛtasañjīvanī 6
- Language
- Sanskrit
6.1
adhikāro'yamāśāstraparisamāpteḥ | yadita ūrddhamanukramiṣyamāṇasta‘dvṛttaṃ’ veditavyam | tena prāktanaṃ laukikaṃ chandojātaṃ ‘jāti’rityupacyate | ita uttarañca ‘vṛttam’ | tathācoktam—‘padyaṃ catuṣpadaṃ tacca vṛttaṃ jātiriti dvidhā’ | gāyatryādau cchandasi varttate iti ‘vṛttam’ | tacca sthiragurulaghvakṣaravinyāsamiśyate | pādena saṃyogāt ‘padyam’ | yathā āryyādicchandaḥsvapi pādavyavasthā nāstīti pādau saṃyuktau, vṛtte punaḥ pṛthagbhavata ityarthaḥ | pādena saṃyogābhāvāt | tathācoktam—‘ekadeśasthitā jātirvṛttaṃ gurulaghusthita’miti ||
6.2
samasarvvāvayavatvāt ‘samam’ | yasya catvāraḥ pādā ekalakṣaṇayuktastat ‘samaṃ’ vṛttam | śeṣañca saṃjñānurūpameva | tatrārddhe same yasya tat ‘arddhasamam’ | sarvvāvayavebhyo'rddhābhyāñca vigataṃ samaṃ yasya ta‘dviṣamam’ | evaṃ triprakāramapi vṛttajātamuktam ||
6.3
samamiti samavṛttasaṃkhyocyate | tayaiva guṇitaṃ tāvatkṛtvaḥkṛtamucyate | etaduktaṃ bhavati,—samavṛttasaṃkhyāguṇite samavṛttasaṃkhyāyāḥ piṇḍe yā saṃkhyā niṣpadyate, tāvatsaṃkhyamarddhasamaṃ veditavyam | tatra gāyatre cchandasi samavṛttasaṃkhyā catuḥṣaṣṭiraṣṭamādhyāyasiddhā (ka)| tasyāṃ catuḥṣaṣṭisaṃkhyāguṇitāyāmarddhasamavṛttasaṃkhyā sampadyate—catvāri sahasrāṇi, ṣaṇṇavatiśca vṛttāni | aṅkato'pi yathā—64 × 64 = 4096 ||(kha)
6.4
arddhasamaṃ tāvatkṛtvaḥkṛtaṃ ‘viṣamaṃ’ bhavati | etaduktaṃ bhavati— arddhasamavṛttasaṃkhyā (4096) arddhasamavṛttasaṃkhyayaiva guṇitā viṣamavṛttasaṃkhyā sampadyate | ekā koṭiḥ, saptaṣaṣṭirlakṣāṇi, saptasaptatisahasrāṇi, dve śate ṣor̤aśottare | aṅkato'pi yathā—1,67,77,216 | samasamārddhasamopacitaṃ arddhasamaṃ viṣamañca yathākramaṃ samopacitaṃ samārddhasamābhyāṃ copacitaṃ veditavyam ||
6.5
tadviṣamamarddhasamaṃ vā vṛttaṃ rāśyūnaṃ karttavyam | mūlarāśiḥ samudāyādapanetavya ityarthaḥ † | tathāca ekākoṭiḥ, saptaṣaṣṭirlakṣāṇi, tri-
saptatisahasrāṇi, viṃśatyuttaraṃ śataṃ śuddhaviṣamavṛttasaṃkhyā | aṅkato'pi 1, 67,73,120 | catvāri sahasrāṇi, dvātriṃśacceti śuddhārddhasamasaṃkhyā | aṅkato'pi 4032 | ubhayaśeṣo'yaṃ rāśūnamiti ||
6.6
gakāra(S)lakārā(I)bhyāṃ yadvṛttaṃ samāpyate tat ‘samānī’ nāma | ‘pādasyānuṣṭubvaktra’mityataḥ sūtrāt ( 5|9 ) siṃhāvalokitanyāyenānuṣṭub grahaṇamanuvarttate | tenāṣṭākṣaraḥ pādo yāvadbhirgakāralakāraiḥ pūryyate, tāvatāmeva grahaṇam | tatrodāharaṇam— vāsavo'pi vikrameṇa yatsamānatāṃ na yāti | tasya vallabheśvarasya kena tulyatā kriyeta ||
6.7
lakāra(I)gakārā(S)bhyāṃ yadvṛttaṃ samāpyate tat ‘pramāṇī’ nāma | ‘nārāca’mityapare | tatrodāharaṇam... sarojayonirambare rasātale tathācyutaḥ | yava pramāṇamīkṣituṃ kṣamau na tau babhūvatuḥ ||
6.8
ābhyāṃ samānīpramāṇībhyāmanyadaṣṭākṣarapādaṃ chando ‘vitānaṃ’ nāma || tatrodāharaṇam— tṛṣṇāṃ tyaja dharmaṃ bhaja pāpe hṛdayaṃ mā kuru |
iṣṭā yadi lakṣmīstava śiṣṭānanighaṃ saṃśraya || dvitīyañca— hṛdayaṃ yasya viśālaṃ gaganābhogasamānam | labhate'sau maṇicitraṃ nṛpatirmūrdhni vitānam | anyacca— kaṅkālamālabhāriṇaṃ kandarpadarpahāriṇam | saṃsārabandhamocanaṃ vandāmahe trilocanam || api ca— tasyāḥ smarāmi sundaraṃ candropamānamānanam | kandarpacāpabhaṅgura—bhrūvibhramopaśobhitam || anyadato hi vitānaṃ śvetapaṭena yaduktam | citrapadāpi ca bhau gau tena gatārthamivaitat || kiñca vitānamanyaditi bruvan sūtrakāro vitānasyānekaprakāratāṃ darśayati | anyathā ‘vitānaṃ bhau gau’ ityeva vidadhyāt ||
6.9
pādasyetyayamadhikāra ā saptamādhyāyaparisamāpteḥ | anuṣṭubvaktramiti ca prāk padacatururddhādadhikṛtaṃ ( 5|20 ) veditavyam |
6.10
pratiṣedhārthaṃ sūtramidam | atra vaktrajātau pādasya prathamādvarṇādūrddhaṃ sagaṇanagaṇau na karttavyau ||
6.11
dvitīyacaturthayośca pādayoḥ prathamādūrddhaṃ repho'pi ( '|' ) na karttavya ityupadeśaḥ ||
6.12
sagaṇanagaṇābhyāmanyat magaṇāditrikaṣaṭkamadhye yat kiñcit trikāntaraṃ vā karttavyam ||
6.13
‘ya’ iti luptavibhaktiko nirdeśaḥ | pādasya caturthādakṣarādūrddhaṃ yakāraḥ ( |'' ) prayoktavyaḥ || sarveṣāmudāharaṇam—
la ya ya ga la ya ya ga | | ' ' | ' | | | | ' ' | ' ' ' navadhārāmbusaṃsikta- vasudhāgandhiniḥśvāsam | ga ja ya ga la ta ya ga ' | ' | | ' ' ' | ' ' | | ' ' ' kiñcidunnataghoṇāgraṃ mahī kāmayate vaktram || tathā— ga bha ya ga la ma ya ga ' ' | | | ' ' | | ' ' ' | ' ' ' nīlotpalavaneṣvadya carantyaścārusaṃrāvāḥ | ga ma ya ga la ma ya ga | ' ' ' | ' ' ' | ' ' ' | ' ' ' rāmāḥ kauṣeyasaṃvītāḥ pranṛtyantīva kādambāḥ || tathā— ga ra ya ga ga bha ya ga ' ' | ' | ' ' ' ' ' | | | ' ' ' durbhāṣite'pi saubhāgyaṃ prāyaḥ prakurute prītiḥ | ga ra ya ga ga ma ya ga ' ' | ' | ' ' | ' ' ' ' | ' ' ' māturmano harantyeva daurlālityoktibhirbālāḥ ||
6.14
caturthāditi varttate | yatra vaktre yujaḥ pādasya caturthādakṣarādūrddhaṃ jakāraḥ (|'|) prayujyate, taduktaṃ ‘pathyā’ nāma | ‘ya’ syāpavādaḥ || yathā— ga ta ya ga la ma ja la ' ' ' | | ' ' | ' ' ' ' | ' | | nityaṃ nītiniṣaṇṇasya rājño rāṣṭraṃ na sīdati | la ga ya ga ga ma ja ga | | ' ' | ' ' ' ' ' ' | ' | ' nahi pathyāśinaḥ kāye jāyante vyādhivedanāḥ ||
6.15
uktalakṣaṇādviparītalakṣaṇā ekīyamate ‘pathyā’ bhavati || yathā— ga ya ja ga ga ma ya ga ' | ' ' | ' | ' ' ' ' ' | ' ' ' bhartturājñānuvarttinī yā strī syāt sā sthirā lakṣmīḥ | ga ya ja ga la ya ya ga ' | ' ' | ' | ' | | ' ' | ' ' ' svaprabhutvābhimāninī viparītā parityājyā ||
6.16
ayukpādasya yadā caturthādakṣarādūrddhaṃ nakāro bhavati, yukpāde ya evāva tiṣṭhate, tadā ‘capalā’ nāma sānuṣṭubvaktram || tatrodāharaṇam— ga ya na ga ga ya ya ga kṣīyamāṇāgradaśanā vaktranirmāṃsanāsāgrā | ga ya na ga la ya ya ga kanyakā vākyacapalā labhate dhūrttasaubhāgyam ||
6.17
adhikāro'yam | ya caturthādityanena sarvvatra yakāre ( ISS ) prāpte yadāyukpāde saptamo varṇo laghurbhavati, tadā ‘vipulā’ nāma | nanu pathyālakṣaṇāntarbhūtatvāt punaruktametat ? naivam, vipulāvargasyedānīmārabhyamāṇatvāttadvinānapapatteḥ | yukpāde saptamena laghunā'vaśyameva bhavitavyam | prathamatṛtīyayoścaitāvatā yakārasyāpavādaḥ | tathāca vakṣyati—‘sarvvataḥ saitavasyetyā’dinā | pathyāyāntu yakāra (ISS) evāvatiṣṭhate ||
6.18
saitavasya ācāryyasya matena yukpāde ayukpāde ca saptamo lakāra (1) eva karttavyaḥ || tatrodāharaṇam— ga ja ja ga ga bha ja ga saitavena pathārthavaṃ tīrṇo daśarathātmajaḥ | ga bha ja ga sa ma ja ga rakṣaḥkṣayakarīṃ punaḥ pratijñāṃ svena bāhunā ||
6.20
caturṇāmakṣarāṇāṃ vṛddhiścaturvṛddhiḥ | anuṣṭubhaḥ pādādūrddhvaṃ pratipādaṃ caturakṣaravṛddhyā yadvṛttaṃ niṣpadyate tat ‘padacatururddhvaṃ’ nāma ||
tatrodāharaṇam— tasyāḥ kaṭākṣavikṣepaiḥ, kampitatanubhrukuṭilai ra ti dī rghaiḥ | ta nna ka da ṣṭa i ve ndri ya śū nyaḥ kṣa ta cai ta nyaḥ, pa da ca tu rū rddha na ca la ti pu ru ṣaḥ pa ta ti sa ha sai va || atra gurulaghuvibhāgo neṣyate ||
6.21
gakārau ('') hyavante cedbhavataścaturṇāmapi pādānāṃ, tat padacaturūrddha'‘āpīḍa’saṃjñakaṃ bhavati | ante gurudvayagrahaṇādatra śeṣāṇāṃ laghutvamabhyanujñātaṃ sūtrakāreṇeti manyāmahe | tatrodāharaṇam— | | | | | | ' ' | | | | | | | | | | ' ' kusumitasahakāre hṛtahimamahimaśuciśaśāṅke | | | | | | | | | | | | | | | ' ' vikasitakamalasarasi madhusamaye'smin, | | | | | | | | | | | | | | | | | ' ' pravasasi pathika ! hataka ! yadi bhavati tava vipattiḥ ||
6.22
gakārau ('') dvāvādau cedbhavataścaturṇāmapi pādānāṃ, tadā tat padacatururddhaṃ ‘pratyāpīḍa’saṃjñaṃ bhavati | atrāpi pūrvvavaccheṣāṇāṃ laghutvameva || tatrodāharaṇam— ' ' | | | | | | ' ' | | | | | | | | | | cittaṃmamaramayati, kāntaṃ vanamidamupagirinadi | ' ' | | | | | | | | | | | | | | kujammadhukarakalarava hṛtajanadhṛti, ' ' | | | | | | | | | | | | | | | | | | puṃskokilamukharita surabhikusumacitatarutati ||
6.23
cakāro'nta iti samuccayārthaḥ | tasyaiva padacatururddhasyānte ādau ca yadi gakārau('')bhavatastadā ‘pratyāpīḍa’ eva bhavati || tatrodāharaṇam— ' ' | | | | ' ' ' ' | | | | | | | | ' ' kāntāvadanasarojaṃ, hṛdyaṃ ghanasurabhimadhurasāḍhyam | ' ' | | | | | | | | | | | ' ' pātuṃ rahasi satatamabhilaṣati mano me, ' ' | | | | | | | | | | | | | | | | ' ' kiñcinmukulita nayanamaviratamaṇitaramaṇīyam || tadevaṃ dviprakāraḥ pratyāpīḍo bhavati ||
6.24
āpīḍagrahaṇa nivṛttam | tenaiva samaṃ laghūccarābhyanujñānañca | tadeva padacaturuddhaṃ prathamasya pādasya viparyāse 'mañjarīlavalyamṛtadhārā'bhidhānaṃ bhavati | prathamasya pādasya dvitīyena viparyāse mañjarī | prathamasya tṛtīyena viparyāse lavalī | prathamasya caturthena viparyāse'mṛtadhārā || tatra mañjaryyudāharaṇam— ja na ya ti ma ha tīṃ prī tiṃ hṛ da ye, kā mi nāṃ cū ta ma ñja rī | mi la da li ca kra ca ñcu pa ri cu mbi ta ke śa rā, komala ma la ya vā ta pa ri na rtti ta ta ru śi kha ra sthi tā || lavalyudāharaṇam— vi ra ha vi dhu ra ha ṇa kā ṅkṣa nā ka po lo pa maṃ, pa ri ṇa ti dha raṃ pī ta pā ṇḍu ccha vi | la va lī pha laṃ ni dā ghe, bhava ti ja ga ti hima ka ra śī ta la ma ti khā du ṇā ha ra m | amṛtadhārodāharaṇam— parivāñchasi ka rṇa ra śā ya naṃ sa ta ta ma mṛ ta dhā rā bhirya di hṛ di vā pa ra mā na nda ra sam |
kecidāpīḍādiṣvapi pādaviparyyāse sati mañjaryyādināmānīcchanti || iti padacatururddhādhikāraḥ ||
6.25
‘pāda—’iti prakṛtamanuvarttate | yatra prathame pāde sakārajakārasakāralakārairdaśākṣarāṇi bhavanti, dvitīye pāde nakārasakārajakāragakārairdaśaiva, tṛtīye pāde makāranakārajakāralakāragakārairekādaśaiva, caturthe pāde sakārajakārasakārajakāragakāraistrayodaśaiva, tadvṛtta‘mudgatā’ nāma || tatrodāharaṇam |— sa ja sa la na sa ja ga | | ' | ' | | | ' | | | | | | ' | ' | ' mṛgalocanā śaśimukhī ca ruciradaśanā nitambinī |
yatra sūtre gakāro (') lakāro (|) vā śrūyate, tatra tenaiva vṛttasya pādaḥ parisamāpyate | ‘udgatā’miti karmavibhaktiśravaṇāt paṭhe dityadhyāhāryyam | ‘ekata’ iti prathamaṃ pādaṃ dvitīyena sahāvilambena paṭhe dityarthaḥ | ‘upasthitapracupitaṃ ( 5|28 ) pṛthagādya’mityataḥ siṃhāvalokitanyāyenādyagrahaṇamanuvarttanīyam | tenādyameva pādamekataḥ paṭhet | ekata iti lyablope pañcamī |
6.26
‘sarvvataḥ saitavasye’ti nivṛttam | ‘capalāyujo n’ ityasmādayuggrahaṇamanuvarttate | “vipulā yugmaḥ saptamaḥ” iti sarvvamanuvarttate | ayukpāde yadā caturthādakṣarāt parato yakāraṃ bādhitvā bhakārarephanakāratakārā vikalpena bhavanti, tadāsau vipulā nāma || tatra bhakāreṇa vipulodāharaṇam— sa ra bha ga sa ma ja ga iyaṃ sakhe candramukhī smitajyotsnā ca māninī | ga ra bha ga ga ja ja ga indīvarākṣī hṛdayaṃ dandahīti tathāpi me ||
‘ayuja’ iti jātipakṣe dvayorapi pādayorgrahaṇam | vyaktipakṣe punarekasya | ekapakṣe punaḥ prathamasya tṛtīyasya vā | tathāca mahākavīnāṃ prayogāḥ— la ra bha ga ga ya ja ga vaṭe vaṭe vaiśravaṇa- ścatvare catvare śivaḥ | ga ya ya ga ga bha ja ga parvvate parvvate rāmaḥ sarvvatra madhusūdanaḥ || ga bha ya ga ga ya ja ga devaḥ sa jayati śrīmān daṇḍadhārī mahīpatiḥ | ga ra bha ga na ja ja la yasya prasādādbhuvanaṃ śāśvate pathi tiṣṭhati || la ra bha ga la ta ja ga upasthitaṃ prāñjalinā vinītena garutmatā | ga ra bha ga ga ta ja ga nārāyaṇaṃ staumi sadā bhaktānāṃ bhayanāśanam || ityādi |
idānīṃ makāra ( ||| ) vipulodāharaṇam— ga ra na ga ga ya ja ga ' ' | ' | | | ' ' | ' ' | ' | ' yasyā vibhāti vipulā maṇmayasthānapiṇḍikā | ga ya na ga ga ta ja ga ' | ' ' | | | ' ' ' ' | | ' | ' yā catuḥṣaṣṭicaturā sā strī syānnṛpavallabhā || tathaiva bhāraviḥ— la ra na ga la ta ja ga | ' | ' | | | ' | ' ' | | ' | ' yuyutsaneva kavacaṃ kimāmuktamidaṃ tvayā | la ra na ga ga ja ja ga | ' | ' | | | ' ' | ' | | ' | ' tapasvino hi vasane kevalājinavalkale || vyaktipacce kālidāsaḥ— la ma na ga ga ma ja ga | ' ' ' | | | ' ' ' ' ' | ' | ' anākṛṣṭasya viṣayai— rvidyānāṃ pāradṛśvanaḥ | ga ja ya ga ga ta ja ga ' | ' | | ' ' ' ' ' ' | | ' | ' tasya dharmaraterāsīd— vṛddhatvaṃ jarasā vinā || tathāca—
idānīṃ takāra ( ' ' | ) vipulodāharaṇam—jātipakṣe—
vyaktipakṣe—
tathānyeṣāmapi prayogo jātipakṣe-ga ja ya ga ga ya ja ga lokavat pratipattavyo laukiko'rthaḥ parīkṣakaiḥ | ga bha ta ga la ya ja ga lokavyavahāraṃ prati sadṛśau bālapaṇḍitau || idānīṃ cakārākṛṣṭaṃ makāra ( SSS ) vipulodāharaṇam--jātipakṣe-ga ra ma ga ga ya ja ga sarvātiriktaṃ lāvaṇyaṃ bibhratī cāruvibhramā | ga ra ma ga ga ma ja ga strīlokasṛṣṭistvanyaiva niḥsāmānyasya vedhasaḥ || vyaktipakṣe śrīkālidāsaḥ-la ra bha ga la ya ja ga manobhirāmā śṛṇvantau rathanemisvanonmukhaiḥ | ga ya ya ga la ma ja ga ṣaḍjasaṃvādinīḥ kekā dvidhābhinnāḥ śikhaṇḍibhiḥ ||
sakāreṇa(||')pi kvacidvipulā dṛśyate | yathā,— la bha ya ga la ta ja ga | ' | | | ' ' ' | ' ' | | ' | ' jitetulabhate lakṣmīṃ mṛte cāpi varāṅganāḥ | la ya sa ga ga ta ja ga | | ' ' | | ' ' ' ' ' | | ' | ' raṇavidhvaṃsini kāye kā cintāmaraṇeraṇe || saṅkīrṇāśca vipulāprakārā dṛśyante | tathā cānyairuktam— la ma na ga la ya ja ga | ' ' ' | | | ' | | ' ' | ' | ' kvacit kāle prasaratā kvacidāpatyavighnatā || la ra bha ga la ma ja ga | ' | ' ' | | ' | ' ' ' | ' | ' śuneva sāraṅgakulaṃ tvayā bhinnaṃ dviṣāṃ kulam || ityādayo vipulā vikalpāḥ saṅkīrṇāścānukoṭiśaḥ kāvyeṣu dṛśyante | sarvāsaṃ vipulānāṃ caturtho varṇaḥ prāyeṇa gururbhavatītyāmnāyaḥ ||
‘tṛtīya’syeti grahaṇāttasyā udgatāyā evānye trayaḥ pādā gṛhyante | tṛtīyapāde tu viśeṣaḥ | tṛtīya pāde rephanakārabhakāragakārairdaśākṣarāṇi bhavanti, tat ‘saurabhakaṃ’ nāma || tatrodāharaṇam |—
ra na bha ga sa ja sa ja ga etadeva tava saurabhakaṃ, yadudīritārthamapi nāvabudhyase ||
‘tṛtīya’syetyanuvarttate | tasminnupasthitapracupite tṛtīyasya pādasya sthāne yadā nakārau sakāranakārau punarnakārasakārau ca bhavatastadā ‘varddhamānaṃ” nāma vṛttaṃ bhavati || tatrodāharaṇam—
na na sa na na sa | | | | | | | | ' | | | | | | | | ' madaka lakari gamanā pariṇa taśaśi vadanā, na na na ja ya | | | | | | | | | | ' | | | ' ' janaya timama manasi mudaṃ ma dirākṣī ||
6.27
tasyā eva udgatāyāstṛtīyapādasthāne yadā nau sau bhavatastadā ‘lalitaṃ’ nāma vṛttam || tatrodāharaṇam |— sa ja sa la na sa ja ga satataṃ priyaṃvadamanūna,—mamalahṛdayaṃ guṇottaram | na na sa sa sa ja sa ja ga sulalitamatikamanīyatanuṃ, puruṣaṃ tyajanti na tu jātu yoṣitaḥ ||
6.28
yatra prathame pāde makārasakārajakārabhakārā gakārau ca bhavataḥ,
dvitīye pāde sakāranakārajakārarephā gakāraśca, tṛtīye pāde nakārau sakāraśca, caturthe pāde trayo nakārā jakārayakārau ca, ta‘dupasthitapracupitaṃ’ nāma vṛttaṃ bhavati || tatrodāharaṇam—
‘pṛthagādya’miti unnata mekataḥ paṭhedityanuvṛttiśaṅkānirāsārtham | atra tṛtīyapādavyavasthā sakārasya vibhajya pāṭhaliṅgāt ||
6.30
tasminneva upasthitapracupite yadā tṛtīyasya pādasya sthāne takārajakārarephā bhavanti, tadā 'śuddhavirāḍṛṣabhaṃ' nāma vṛttaṃ bhavati || tatrodāharaṇam— ma sa ja bha ga ga sa na ja ra ga ' ' ' | | ' | ' | ' | | ' ' | | ' | | | | ' | ' | ' ' kanyeyaṃ kanakojjvalā manohara dīptiḥ, śaśinirmmalavadanā viśālanetrā | ta ja ra na na na ja ya ' ' | | ' | ' | ' | | | | | | | | | | | ' | | ' ' pīnorunitambaśālinī sukhayati hṛdayamatiśayaṃ taruṇānām ||
upasthitapracupitādīnāmasmin praveśayituṃ na śakyante saṃjñāḥ, iti noktāḥ ||
6.31
pūrvvamuccāvacāni cchandāṃsyuktāni, idānīṃ niyamenocyante | ‘arddhe’ ityadhikāro'yamādhyāyaparisamāpteḥ | yadita ūrddhamanukramiṣyāmaḥ, arddhe eva tadveditavyam ||
6.32
yasya prathame pāde sakārāstrayo lakāragakārau ca krameṇa dvitīye bhakārāstrayo gakārau ca bhavatasta‘dupacitrakaṃ’ nāma vṛttam | arddhaśabdasya samapravibhāgavacanatvādvitīyamapyarddhaṃ tādṛśameva || tatrodāharaṇam— sa sa sa la ga bha bha bha ga ga | | ' | | ' | | ' | ' ' | | ' | | ' | | ' ' upacitrakamatra virājate, cūtavanaṃ kusumairvikasadbhiḥ | parapuṣṭavighuṣṭamanoharaṃ, manmathakeliniketanametat ||
6.33
yasya prathame pāde trayo bhakārā gakārau ca, dvitīye nakārajakārau jakārayakārau ca, tad ‘drutamadhyā’ nāma vṛttam | atrāpi prathamadvitīyāviva tṛtīyacaturthau pādau || tatrodāharaṇam |— bha bha bha ga ga na ja ja ya ' | | ' | | ' | | ' ' | | | | ' | | ' | | ' ' yadyapi śīghragatirmṛdugāmī bahudhanavānapi duḥkhamupaiti | nātiśayatvaritā na ca mṛdvī, nṛpatigatiḥ kathitā drutamadhyā ||
6.34
yasya prathame pāde trayaḥ sakārā makāraścaikaḥ, dvitīye bhakārāstrayo gakārau ca bhavatastad ‘vegavatī’ nāma vṛttam | tatrodāharaṇam— sa sa sa ga bha bha bha ga ga | | ' | | ' | | ' ' ' | | ' | | ' | | ' ' tava muñjanarādhipa senāṃ, vegava tīṃ saha te sama reṣu | pralayormimivābhimukhīṃ tāṃ, kaḥ sakalakṣitibhṛnnivaheṣu ||
6.35
yasya prathame pāde takārajakārau rephagakārau ca, dvitīye makārasakārajakārā gakārau ca, tad ‘bhadravirāṭ’ nāma vṛttam || tatrodāharaṇam |— ta ja ra ga ma sa ja ga ga ' ' | | ' | ' | ' ' ' ' ' | | ' | ' | ' ' yatpādatale cakāsti cakraṃ, haste vā kuliśaṃ saroruhaṃ vā | rājā jagadekacakravarttī, syāccaṃ bhadravirāṭ samaśnute'sau || asyopacchandasakāntaḥpātitve'pi viśeṣasaṃjñārthamarddhasamādhikāre pāṭhaḥ ||
6.36
yasya prathame pāde sakārajakārau sakāragakārau ca, dvitīye bhakārarephanakārā gakārau ca, tat ‘ketumatī’ nāma vṛttam || tatrodāharaṇam— sa ja sa ga bha ra na ga ga | | ' | ' | | | ' ' ' | | ' | ' | | | ' ' hṛtabhūribhūmipaticihnāṃ, yuddhasahasralabdhajayalakṣmīm | sahate na ko'pi vasudhāyāṃ, ketumatīṃ narendra tava senām ||
yasya prathame pāde sakārāstrayo lakāragakārau ca, dvitīye nakārabhakārau bhakārarephau, ca tadvṛttaṃ ‘hariṇaplutā’ nāma || tatrodāharaṇam— sa sa sa la ga na bha bha ra | | ' | | ' | | ' | ' | | | ' | | ' | | ' | ' tava subhra narādhipa vidviṣāṃ, bhayavivarjitaketulavīyasām | raṇabhūmiparāṅmukhavartmanāṃ, bhavati śīghragatirhariṇaplutā ||
6.37
yasya prathame pāde takārau jakāro gakārau ca, dvitīye jakāratakārau jakāro gakārau ca, ta‘dākhyānikī’ nāmavṛttam || tatrodāharaṇam |— ta ta ja ga ga ja ta ja ga ga ' ' | ' ' | | ' | ' ' | ' | ' ' | | ' | ' ' bhṛṅgāvalīmaṅgalagītanādai- rjanasya citte mudamādadhāti | ākhyānikī ca smarajanmapāśa-mahotsavasyāśravaṇe lagantī || ākhyānikī vārttāhārikocyate ||
6.38
yasya prathame pāde jakāratakārau jakāro gakārau ca, dvitīye takārau jakāro gakārau ca, ta‘dviparītākhyānikī’ nāmavṛttam || tatrodāharaṇam— ja ta ja ga ga ta ta ja ga ga | ' | ' ' | | ' | ' ' ' ' | ' ' | | ' | ' ' alaṃtavālīkavacobhirebhiḥ svārthaṃ priye sādha ya kāryya manyat | kathaṃ kathāvarṇanakautukaṃ syādākhyānikī cedviparītavṛttiḥ || etayośca vakṣyamāṇopajātyantargatatve'pi viśeṣasaṃjñārthamarddhasamādhikāre pāṭhaḥ ||
6.40
yasya prathame pāde nakārau rephalakāragakārāśca, dvitīye nakārajakārau jakārarephau ca, tadvṛtta‘maparavaktra” nāma || tatrodāharaṇam— na na ra la ga na ja ja ra | | | | | | ' | ' | ' | | | ' | | ' | ' | ' sakṛdapi kṛpaṇena cakṣuṣā naravara paśyati yasta vānanam | na punaraparavaktramīkṣate, sa hi sukhito'rthijanastathāvidhaḥ || asya vaitālīyāntargatatve'pi viśeṣasaṃjñārthamihopanyāsaḥ ||
6.41
yasya prathame pāde nakārau rephayakārau ca dvitīye nakārajakārau jakārarephau gakāraśca, tadvṛttaṃ ‘puṣpitāgrā’nāma || tatrodāharaṇam— na na ra ya na ja ja ra ga | | | | | | ' | ' | ' ' | | | | ' | | ' | ' | ' ' samasitadaśanā mṛgāyatākṣī, smitasubhagā priyavādinī vidagdhā | apaharati nṛṇāṃ manāṃsi rāmā, bhramarakulāni lateva puṣpitāgrā || iyamapyaupacchandasakāntargatā viśeṣasaṃjñājñāpanārthamatrocyate ||
yasya prathame pāde rephajakārau bhūyo'pi rephajakārau bhavataḥ, dvitīye jakārarephau punarjakārarephau gakāraśca, tadvṛttaṃ ‘yavamatī’ nāma | atra sampradāyāt pādavyavasthā || tatrodāharaṇam— ra ja ra ja ja ra ja ra ga ' | ' | ' | ' | ' | ' | | ' | ' | ' | ' | ' | | ' padmakantu komale kare vibhāti, praśastamatsyalāñchanaṃ pade ca yasyāḥ | sā yavānvitā bhaveddhanādhikā ca, samastabandhupūjitā priyā ca patyuḥ || yavānvitā yavamatītyarthaḥ ||
6.43
yasya prathame pāde ekonatriṃśadakṣarāṇi bhavanti, dvitīye caikatriṃśat, dvayorapi pādayorante pratyekaṃ guruḥ ; tadvṛttaṃ 'śikhā' nāma | 'arddha' ityadhikārād dvitīyamapyarddhaṃ tādṛśameva | 'ante g' iti niyamāyaitat | anta eva gururnānyatra | tenāyukpāde (1,3) aṣṭāviṃśatirlaghavo'nte gururekaḥ | yukpāde (2,4) triṃśallaghavo'nte guruścaikaḥ || tatrodāharaṇam—
6.44
iyameva śikhā pūrvokte mahati bahvakṣare pāde ayuji (1,3) sati pāriśeṣyāditarasmiṃśca yuji (2,4) sati 'khañjā' nāma cchando
bhavati | ayamarthaḥ,—ekatriṃśadakṣaro viṣamaḥ pādaḥ karttavyaḥ, ekotriṃśadakṣaraśca samaḥ pādaḥ | śeṣaṃ yathāprāptameva || yathā— apagataghanaviśadadaśadiśi hṛtajanadṛśi pariṇatakaṇakakapilakalame, pravikasitasamakusumabharaparimalasurabhitamaruti śaradi samaye | śuciśaśimahasi vihṛtasarasiruhi muditamadhulihi vimalitadharaṇītale kimaparamiha kamalamukhi sukhamanubhavati mama hṛdayakamalamadhunā || arddhasamavṛttādhikāro nivṛttaḥ || iti bhaṭṭahalāyudhakṛtāyāṃ chandovṛttau pañcamo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Chandaḥsūtra — Piṅgala, Sanskrit