Pramāṇa · Search · About · API

Chandahsutra 2

Mṛtasañjīvanī 2

Language
Sanskrit

2.1

dhī śrī strī ityanena gurutrayaṃ saṃjñitvenopalakṣayati, makārañca saṃjñātvena | tataścāyamarthaḥ,—sarvagurostrikasya masaṃjñā paribhāṣyate | dhvādīnāmupādānaprayojanamupariṣṭādvakṣyāmaḥ | mapradeśāḥ—“vidyunmālā mau gau” ityevamādayaḥ ||
barā sā ityanenādilaghostrikasya yasaṃjñā paribhāṣyate . yapradeśāḥ— “bhujaṅgapraẏātaṃ yaḥ” ityebamādaẏaḥ ..
kā guhā ityanena madhyalaghostrikasya rasaṃjñā paribhāṣyate . rapradeśāḥ—“sragbiṇī raḥ” ityebamādaẏaḥ ..
36) sūtreṇāmpratyayaśca | pādānte varttamānasya laghorgurutvātideśe pāṇineḥ prayojanameva nāsti | kiñca, anusvārādipūrvasya varṇasya balaṃ sampadityādau sthitasya gurusaṃjñā pāṇininā na kṛtā, kimetāvatānyairapi na karttavyā | tasmāt sūkta[kta]midaṃ ‘gante’ iti| gapradeśāḥ—“gāvanta āpīḍa” ityevamādayaḥ ||

2.4

vasudhā ityanenāntagurostrikasya sasaṃjñā paribhāṣyate | sapradeśāḥ— “toṭakaṃ saḥ” ityevamādayaḥ ||
11—12 ) iti | nātraṃ saṃyogādirna ca dīrghaḥ | tasmād ‘gante’ iti sūtramayuktam | atrocyate pāṇininā—svaśāstraprayojanārthaṃ gurusaṃjñā kṛtā “gurośca halaḥ” ( 3|

2.5

sā te kka ityanenāntalaghostrikasya tasaṃjñā paribhāṣyate | tapradeśāḥ—“tanumadhyā tyau” ityevamādayaḥ ||

2.6

kadā sa ityanena madhyagurostrikasya jasaṃjñā paribhāṣyate | japradeśāḥ—“kumāralalitā jsau g” ityevamādayaḥ ||

2.7

kiṃ vada ityanenādigurostrikasya bhasaṃjñā paribhāṣyate | bhapradeśāḥ—“citrapadā bhau gau” ityevamādayaḥ ||

2.8

na hasa ityanena sarvvalaghostrikasya nasaṃjñā paribhāṣyate | napradeśāḥ— “daṇḍako nau raḥ” ityevamādayaḥ || (ka)

2.9

gla ityanenopalakṣitasya hrasvasya lasaṃjñā paribhāṣyate | laśabdasya laghuvācakaḥ | tena hrasvamakṣaraṃ laghusaṃjñaṃ bhavatītyarthaḥ sampadyate | lapradeśāḥ—“laḥ samudrā gaṇaḥ” ityevamādayaḥ ||

2.10

glagrahaṇamanuvarttate | glaśabdopalakṣitasya hrasvasya pādānte varttamānasya gurusaṃjñā'tidiśyate | g iti prathamākṣarapratīkena guruśabdasya grahaṇam | nanu samānīgītāryyādīnāṃ pādānte varttamānasya hrasvasya na dṛśyate ? naiṣa doṣaḥ, sarvvatra pādānte varttamānasya hrasvasya gurutvamutsargasiddham | tacca lakāraśrutyā'pavādena bādhyate | yathā—gliti samānī, gītyāryyā la ityādau ; sāmānyasya viśeṣeṇa bādhaḥ kasya na sammataḥ ? tasmāt kucodyametat | kecididaṃ sūtraṃ vyavasthitavibhāṣayā vyācakṣate, pramāṇyādīnāmante gurutvameva sāmānyādīnāmante laghutvameva, śeṣāṇāmicchayā gurutvaṃ laghutvañceti | tadanupa-
pannam | vikalpasyāprastutatvāt kasya vyavastheti na vidmaḥ | nanu kenāpyuktaṃ—“vā pādānte gvakra, iti gurutvam, satyamuktam, duruktaṃ hi tat | “vānte gvakra iti proktaṃ yaistu śvetapaṭādibhiḥ (1) | utsargasyāpavādena vādhastairnāvadhāritaḥ||”—ityukteḥ | icchayā gurutvaṃ laghutvañca nopapadyate | kasyecchayā ? kiṃ śāstrakārasya, kavervā ? na tāvadādyaḥ pakṣaḥ, sūtreṣvadarśanāt ; nāpi dvitīyaḥ, kaverapīcchāyāṃ vyavasthābhāvāt, ko jānāti kasya kīdṛśīcche”ti | anye tvāhuḥ—nanu pādānte varttamānasya hrasvasya pāṇininā gurusaṃjñā na kṛtā | tenoktaṃ—“saṃyoge guru, dīrghañca” ( 1 |
3|103) ityakārapratyayo yathā syāt kuṇḍā huṇḍetyādau ; īhāñcakre ūhāñcakre ityevamādiṣu “ijādeśca gurumato'nṛcchaḥ” iti ( 3|

2.11

ghna iti vyañjanasaṃyogasyopalakṣaṇārtham | ghna ādiryeṣāṃ te ghnādayaḥ | ādipadena visarjanīyānusvārajihvāmūlīyopadhmānīyānāṃ grahaṇam | ghnādayaḥ pare yasmāt sa ghnādiparaḥ | tataścāyaṃ sūtrārthaḥ— vyañjanasaṃyogāt pūrvasya hrasvasyānusvāravisarjanīyajihvāmūlīyopadhmanīyebhyaśca gurusaṃjñātidiśyate || (1)

2.12

ga ityanuvarttate | gve iti dvimātropalakṣaṇārtham | tataścāyaṃ sūtrārthaḥ—dvimātrasya dīrghasya gasaṃjñā kriyate ||

2.13

sa iti gakārasya parāmarśaḥ | sa gakāro dvimātro dvau laghū kṛtvā gaṇayitavyaḥ ||

2.14

adhikāro'yamāśāstraparisamāpteḥ | yatra viśeṣāntaraṃ na śrūyate, tatra glāvityupatiṣṭhate | gāyatryā vasavaḥ ( 3|3 ) ityevamādivat pluteneha vyavahāro nāsti ||

2.15

atra śāstre vasava ityucyamāne aṣṭasaṃkhyopalakṣitā gurulaghusvarūpā varṇā gṛhyante | laukikaprasiddhyupalakṣaṇārthamidaṃ sūtram | tena caturṇāṃ samudrāḥ pañcānāmindriyāṇi ityevamādayaḥ saṃjñāviśeṣā laukikebhyaḥ pratyetavyāḥ | itikāro'dhyāyasamāptisūcakaḥ ||
iha dhyādīnāmupādānaprayojanaṃ vakṣyate | adhyayanāddhīrbhavati | yasya dhīstasya śrīḥ, buddhipūrvakatvādvibhūteḥ | yasya śrīstasya strī, arthamūlakatvādgārhasthyasya | ‘varā sā’ ityanena sarveṣāṃ strīsādhanopāyānāṃ buddherupāyasya māhātmyaṃ darśayati | tathācoktam— “arddhāṅgulaparīṇāhajihvāgrāyāsabhīravaḥ | sarvāṅgīṇaparikleśamabudhāḥ karma kurvate ||”
tatrāha śiṣyaḥ—‘kā guhā’ | guhāśabdaḥ sthānavācakaḥ | kā guhā yatrāsau tiṣṭhati | upādhyāyo brūte—‘vasudhā’ | pṛthivyāṃ labhyate dhīrnātra viṣādaḥ karttavyaḥ | punarapyāha śiṣyaḥ—‘sā te kva |’ sā dhīstvayopadiṣṭā pṛthivyāṃ ‘kva’ sthitena labhyate | gururrāha—‘gṛhe |’ punarapyāha śiṣyaḥ— ‘kadā saḥ |’ ‘sa’ gṛhasthaḥ puruṣaḥ, ‘kadā’ kasmin kāle tāṃ dhiyaṃ prāpnoti | atrottaraṃ,—ādiparaḥ | dhāraṇārthāvabodhaparo'sau yadā syāttadā dhiyaṃ labhate | bhūyo'pi praśnaḥ, kiṃ vada | ‘kiṃ’ kurvannasau tāṃ dhiyaṃ labhate tad ‘vada’ | tatrottaram,—na hasan | hāsādicāpalyamakurvāṇastāṃ dhiyaṃ labhata ityarthaḥ || iti bhaṭṭahalāyudhakṛtāyāṃ chandovṛttau prathamo'dhyāyaḥ |

Linked texts (1)