Mṛtasañjīvanī
Commentary on Chandahsutra (Chandaḥsūtra)
- Language
- Sanskrit
- Date
- 950–1000 CE
- Author
- Halāyudha
- Extent
- 289 passages, 10,962 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Pingala Chandas Sutram Of Pingal Acharya Ed By Sitanath Samadhyayi Bhattacharya With Mrita Sanjivani Notes By… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
- 1 — 1 part
- 2 — 13 parts
- 3 — 16 parts
- 4 — 61 parts
- 5 — 51 parts
- 6 — 40 parts
- 7 — 2 parts
- 8 — 41 parts
- 9 — 34 parts
- 10 — 30 parts
Text
1.9
iha hi traivarṇikānāṃ sāṅgavedādhyayanamāmnāyate (gha) | arthāva-
bodhaparyyantaścādhyayanavidhiḥ | (ka) vedāṅgañca chandaḥ | tatastadadhyayanaṃ vidhibodhitatvādanuṣṭheyam | atha anuṣṭubhā yajati, bṛhatyā gāyati, gāyatryā stautītyevamādiśravaṇādarthāyāptamanuṣṭubādijñānam | kiñca chandasāmaparijñānāt pratyuta pratyavāyaḥ śrūyate | yathā—“yo ha vā aviditārṣeyacchandodaivataviniyogena (kha) brāhmaṇena mantreṇa yājayati vā'dhyāpayati vā sa sthāṇuṃ varcchati garttaṃ vā padyate pramīyate vā pāpīyān bhavati yātayāmānyasya chandāṃsi bhavanti” (ga) iti | tasmācchandaḥparijñānaṃ karttavyam | tadarthamidaṃ śāstramārabhyate | tatra laghunopāyena śāstrāvabodhasiddhyarthaṃ saṃjñāḥ paribhāṣate sūtrakāraḥ |—
2.1
dhī śrī strī ityanena gurutrayaṃ saṃjñitvenopalakṣayati, makārañca saṃjñātvena | tataścāyamarthaḥ,—sarvagurostrikasya masaṃjñā paribhāṣyate | dhvādīnāmupādānaprayojanamupariṣṭādvakṣyāmaḥ | mapradeśāḥ—“vidyunmālā mau gau” ityevamādayaḥ ||
barā sā ityanenādilaghostrikasya yasaṃjñā paribhāṣyate . yapradeśāḥ— “bhujaṅgapraẏātaṃ yaḥ” ityebamādaẏaḥ ..
kā guhā ityanena madhyalaghostrikasya rasaṃjñā paribhāṣyate . rapradeśāḥ—“sragbiṇī raḥ” ityebamādaẏaḥ ..
36) sūtreṇāmpratyayaśca | pādānte varttamānasya laghorgurutvātideśe pāṇineḥ prayojanameva nāsti | kiñca, anusvārādipūrvasya varṇasya balaṃ sampadityādau sthitasya gurusaṃjñā pāṇininā na kṛtā, kimetāvatānyairapi na karttavyā | tasmāt sūkta[kta]midaṃ ‘gante’ iti| gapradeśāḥ—“gāvanta āpīḍa” ityevamādayaḥ ||
2.4
vasudhā ityanenāntagurostrikasya sasaṃjñā paribhāṣyate | sapradeśāḥ— “toṭakaṃ saḥ” ityevamādayaḥ ||
11—12 ) iti | nātraṃ saṃyogādirna ca dīrghaḥ | tasmād ‘gante’ iti sūtramayuktam | atrocyate pāṇininā—svaśāstraprayojanārthaṃ gurusaṃjñā kṛtā “gurośca halaḥ” ( 3|
2.5
sā te kka ityanenāntalaghostrikasya tasaṃjñā paribhāṣyate | tapradeśāḥ—“tanumadhyā tyau” ityevamādayaḥ ||
2.6
kadā sa ityanena madhyagurostrikasya jasaṃjñā paribhāṣyate | japradeśāḥ—“kumāralalitā jsau g” ityevamādayaḥ ||
2.7
kiṃ vada ityanenādigurostrikasya bhasaṃjñā paribhāṣyate | bhapradeśāḥ—“citrapadā bhau gau” ityevamādayaḥ ||
2.8
na hasa ityanena sarvvalaghostrikasya nasaṃjñā paribhāṣyate | napradeśāḥ— “daṇḍako nau raḥ” ityevamādayaḥ || (ka)
2.9
gla ityanenopalakṣitasya hrasvasya lasaṃjñā paribhāṣyate | laśabdasya laghuvācakaḥ | tena hrasvamakṣaraṃ laghusaṃjñaṃ bhavatītyarthaḥ sampadyate | lapradeśāḥ—“laḥ samudrā gaṇaḥ” ityevamādayaḥ ||
2.10
glagrahaṇamanuvarttate | glaśabdopalakṣitasya hrasvasya pādānte varttamānasya gurusaṃjñā'tidiśyate | g iti prathamākṣarapratīkena guruśabdasya grahaṇam | nanu samānīgītāryyādīnāṃ pādānte varttamānasya hrasvasya na dṛśyate ? naiṣa doṣaḥ, sarvvatra pādānte varttamānasya hrasvasya gurutvamutsargasiddham | tacca lakāraśrutyā'pavādena bādhyate | yathā—gliti samānī, gītyāryyā la ityādau ; sāmānyasya viśeṣeṇa bādhaḥ kasya na sammataḥ ? tasmāt kucodyametat | kecididaṃ sūtraṃ vyavasthitavibhāṣayā vyācakṣate, pramāṇyādīnāmante gurutvameva sāmānyādīnāmante laghutvameva, śeṣāṇāmicchayā gurutvaṃ laghutvañceti | tadanupa-
pannam | vikalpasyāprastutatvāt kasya vyavastheti na vidmaḥ | nanu kenāpyuktaṃ—“vā pādānte gvakra, iti gurutvam, satyamuktam, duruktaṃ hi tat | “vānte gvakra iti proktaṃ yaistu śvetapaṭādibhiḥ (1) | utsargasyāpavādena vādhastairnāvadhāritaḥ||”—ityukteḥ | icchayā gurutvaṃ laghutvañca nopapadyate | kasyecchayā ? kiṃ śāstrakārasya, kavervā ? na tāvadādyaḥ pakṣaḥ, sūtreṣvadarśanāt ; nāpi dvitīyaḥ, kaverapīcchāyāṃ vyavasthābhāvāt, ko jānāti kasya kīdṛśīcche”ti | anye tvāhuḥ—nanu pādānte varttamānasya hrasvasya pāṇininā gurusaṃjñā na kṛtā | tenoktaṃ—“saṃyoge guru, dīrghañca” ( 1 |
3|103) ityakārapratyayo yathā syāt kuṇḍā huṇḍetyādau ; īhāñcakre ūhāñcakre ityevamādiṣu “ijādeśca gurumato'nṛcchaḥ” iti ( 3|
2.11
ghna iti vyañjanasaṃyogasyopalakṣaṇārtham | ghna ādiryeṣāṃ te ghnādayaḥ | ādipadena visarjanīyānusvārajihvāmūlīyopadhmānīyānāṃ grahaṇam | ghnādayaḥ pare yasmāt sa ghnādiparaḥ | tataścāyaṃ sūtrārthaḥ— vyañjanasaṃyogāt pūrvasya hrasvasyānusvāravisarjanīyajihvāmūlīyopadhmanīyebhyaśca gurusaṃjñātidiśyate || (1)
2.12
ga ityanuvarttate | gve iti dvimātropalakṣaṇārtham | tataścāyaṃ sūtrārthaḥ—dvimātrasya dīrghasya gasaṃjñā kriyate ||
2.13
sa iti gakārasya parāmarśaḥ | sa gakāro dvimātro dvau laghū kṛtvā gaṇayitavyaḥ ||
2.14
adhikāro'yamāśāstraparisamāpteḥ | yatra viśeṣāntaraṃ na śrūyate, tatra glāvityupatiṣṭhate | gāyatryā vasavaḥ ( 3|3 ) ityevamādivat pluteneha vyavahāro nāsti ||
2.15
atra śāstre vasava ityucyamāne aṣṭasaṃkhyopalakṣitā gurulaghusvarūpā varṇā gṛhyante | laukikaprasiddhyupalakṣaṇārthamidaṃ sūtram | tena caturṇāṃ samudrāḥ pañcānāmindriyāṇi ityevamādayaḥ saṃjñāviśeṣā laukikebhyaḥ pratyetavyāḥ | itikāro'dhyāyasamāptisūcakaḥ ||
iha dhyādīnāmupādānaprayojanaṃ vakṣyate | adhyayanāddhīrbhavati | yasya dhīstasya śrīḥ, buddhipūrvakatvādvibhūteḥ | yasya śrīstasya strī, arthamūlakatvādgārhasthyasya | ‘varā sā’ ityanena sarveṣāṃ strīsādhanopāyānāṃ buddherupāyasya māhātmyaṃ darśayati | tathācoktam— “arddhāṅgulaparīṇāhajihvāgrāyāsabhīravaḥ | sarvāṅgīṇaparikleśamabudhāḥ karma kurvate ||”
tatrāha śiṣyaḥ—‘kā guhā’ | guhāśabdaḥ sthānavācakaḥ | kā guhā yatrāsau tiṣṭhati | upādhyāyo brūte—‘vasudhā’ | pṛthivyāṃ labhyate dhīrnātra viṣādaḥ karttavyaḥ | punarapyāha śiṣyaḥ—‘sā te kva |’ sā dhīstvayopadiṣṭā pṛthivyāṃ ‘kva’ sthitena labhyate | gururrāha—‘gṛhe |’ punarapyāha śiṣyaḥ— ‘kadā saḥ |’ ‘sa’ gṛhasthaḥ puruṣaḥ, ‘kadā’ kasmin kāle tāṃ dhiyaṃ prāpnoti | atrottaraṃ,—ādiparaḥ | dhāraṇārthāvabodhaparo'sau yadā syāttadā dhiyaṃ labhate | bhūyo'pi praśnaḥ, kiṃ vada | ‘kiṃ’ kurvannasau tāṃ dhiyaṃ labhate tad ‘vada’ | tatrottaram,—na hasan | hāsādicāpalyamakurvāṇastāṃ dhiyaṃ labhata ityarthaḥ || iti bhaṭṭahalāyudhakṛtāyāṃ chandovṛttau prathamo'dhyāyaḥ |
3.1
adhikāro'yamāśāstraparisamāpteḥ | ita ūrddhaṃ yadvakṣyāmaśchandastatropatiṣṭhate | chandaḥśabdenākṣarasaṅkhyāvacchando'trābhidhīyate ||
3.2
adhikāro'yamādvādaśasūtraparisamāpteḥ | “tānyuṣṇig” ityādisūtrāt prāg yaducyate chandastadgāyatrīsaṃjñaṃ veditavyam ||
3.3
ekākṣaraṃ chando daivī gāyatrīti saṃjñāyate | tatrāyaṃ pradarśanopāyaḥ— caturaṅgakrīḍāyāmiva catuḥṣaṣṭikoṣṭhān likhitvā, [ prathamapaṅktau ārṣīnāma likhitvā dvitīyādikoṣṭheṣu aṅkānāmupari gāyatryādisaptacchandasāṃ nāmāni vinyaset ] tatra dvitīyāyāṃ paṅktau prathame koṣṭhe daivīśabdaṃ vinyaset saṃjñājñāpanārthaṃ, dvitīye ekasaṃkhyāṅkaṃ vinyaset ||
3.4
āsurī gāyatrī pañcadaśākṣarā | tāni cākṣarāṇi “glau” (1|14) ityadhikārāt gurūṇi laghūni ca yathāsambhavaṃ draṣṭavyāni | tatra tṛtīyāyāṃ paṅktau prathame koṣṭhe āsurīśabdaṃ vyavasthāpya dvitīye pañcadaśasaṃkhyāṅkaṃ vinyaset ||
3.5
prājāpatyā gāyatrī aṣṭākṣarā bhavati | yatra kvacidvede'ṣṭākṣaraṃ
taducchritaye māmeva bhajadhvamiti svayaṃ śabdayati ca | mathākurvāṇaṃ duḥkhātmakāt saṃsārāt trāyate pālayati ca sā gāyatrī nāmeti | ata eva smārttaṃ nirvacanaṃ—“gātāraṃ trāyate yasmāt gāyatrī tena sā smṛtā” iti |
chandastatprājāpatyā gāyatrīti jñeyam | tatra caturthyāṃ paṅktau prathame koṣṭhe prājāpatyāśabdaṃ vyavasthāpya dvitīye aṣṭasaṃkhyāṅkaṃ likhet ||
3.6
yajuṣāṃ gāyatrī ṣaḍakṣarā bhavati | yatra kvacidvede ṣaḍakṣaraṃ chandastad yājuṣī gāyatrīti saṃjñāyate | tatra pañcamyāṃ paṅktau prathame koṣṭhe yājuṣīśabdaṃ vyavasthāpya dvitīye ṣaṭsaṃkhyāṅkaṃ likhet ||
3.7
ṣaḍityanuvarttate | dviriti kriyābhyāvṛttidarśanāt karotiradhyāhriyate | dvādaśākṣaretebhyāvṛttargā kriyate | tena dviḥkṛtā dviguṇitā ṣaṭsaṃkhyā sāmnāṃ gāyatrī bhavati | yatra kvacidvede dvādaśākṣaraṃ chandaḥ, tat sāmnāṃ gāyatrīti saṃjñāyate | tatra ṣaṣṭhyāṃ paṅktau prathame koṣṭhe sāmaśabdaṃ likhitvā dvitīye dvādaśasaṃkhyāṅkaṃ likhet ||
3.8
ṣaḍityanuvarttate | atrāpi pūrvvavat kriyābhyāvṛttiḥ, tena
triguṇitā ṣaṭsaṃkhyā ṛcāṃ gāyatrī bhavati | yatra kvaciddede'ṣṭādaśākṣaraṃ chandastadṛcāṃ gāyatrīti saṃjñāyate | tatra saptamyāṃ paṅktau prathame koṣṭhe ṛkśabdaṃ vyavasthāpya dvitīye'ṣṭādaśasaṃkhyāṅkaṃ likhet ||
3.9
gāyatrītyanuvarttate | sāmnāṃ paṅktau gāyatrīṃ dvau dvau saṃkhyāṅkau gṛhītvā pūrvvāt pūrvvāt varddheta, yāvadaṣṭamaṃ koṣṭhaṃ prāpnoti | tatra sāmnāṃ paṅktau tṛtīyādiṣu koṣṭheṣu krameṇa varddhitānyakṣarāṇyaṅkena vinyaset ||
3.10
gāyatrītyanuvarttate | ṛcāṃ gāyatrī trīṃstrīn saṃkhyāṅkān gṛhītvā pūrvvavad varddheta | atrāpi ṛcāṃ paṅktau tṛtīyādiṣu koṣṭheṣu krameṇa vṛddhamaṅkaṃ sthāpayet ||
3.11
prājāpatyāyāḥ paṅktau gāyatrī caturaścaturaḥ saṅkhyāṅkān gṛhītvā varddheta | atrāpi tṛtīyādiṣu koṣṭheṣu vinyāsaḥ pūrvvavadeva ||
3.12
anuktaḥ śeṣaḥ | yatra gāyatryāṃ saṅkhyāvṛddhirnoktā sā ekaikaṃ saṅkhyāṅkaṃ gṛhītvā varddheta | daivī yājuṣī ca śeṣaśabdenocyate, āsuryyāṃ viśeṣābhidhānāt | tena daivī tṛtīyādiṣu koṣṭheṣu ekaikamaṅkaṃ gṛhītvā varddheta | tathaiva yājuṣī ||
3.13
ekaikamityanuvarttate | āsurī gāyatrī ekaikamakṣaraṃ tyajet | uttareṣu koṣṭheṣu vṛddhau prāptāyāṃ hrāso vidhīyate| te'ṅkāḥ krameṇa sthāpyāḥ ||
3.14
tāni chandāṃsi gāyatryāḥ parastāt uṣṇiganuṣṭubbṛhatīpaṅktitriṣṭubjagatyākhyāni krameṇa bhavanti ||
3.15
yajuṣāṃ paṅktimārabhya tisro yājuṣī, sāmnī, ārcī ceti gāyatryo militā ekā ṣaṭviṃśadakṣarā brāhmī gāyatrī bhavati | sanāmrā ityekasaṃjñā ityarthaḥ | tisrastisra iti vīpsayā pareṣāmuṣṇigādīnāmiha grahaṇam | tathā ekaiketi vīpsayā tāśca brāhmayobhavantīti vidhīyate | brāhmya iti gāyatryādīnāṃ jagatīparyyantānāṃ viśeṣaṇam | evaṃ yājuṣī, sāmnī, ārcī coṣṇik militā ekā dvācatvāriṃśadakṣarā brāhmī uṣṇigbhavati | evaṃ tisro'nuṣṭubhaḥ saṅgatāḥ satyo'ṣṭacatvāriṃśadakṣarā ekā brāhmyanuṣṭub bhavati | tā eva tisro bṛhatyaḥ saṅgatāḥ satyaścatuḥpañcāśadakṣarā ekā brāhmī
bṛhatī bhavati | tā eva tisraḥ paṅktayaḥ saṅgatāḥ ṣaṣṭyakṣarā ekā brāhmī paṅktirbhavati | tā eva tisrastriṣṭubhaḥ saṅgatāḥ ṣaṭṣaṣṭyakṣarā ekā brāhmī triṣṭub bhavati | tā eva tisro jagatyaḥ saṅgatā dvāsaptatyakṣarā ekā brāhmī jagatī bhavati | atrāṣṭamyāṃ paṅktau prathame koṣṭhe brāhmīśabdaṃ vyavasthāpya dvitīyādiṣu koṣṭheṣu krameṇa ṣaṭtriṃśadādyaṅkān vinyaset ||
3.16
tisrastisra ityanuvarttate | yajuṣāṃ paṅkteḥ prāk prājāpatyā āsurī daivīti yāstisro gāyatryastāḥ saṅgatāḥ satyaścaturviṃśatyakṣarā ekā ārṣī gāyatrī bhavati | tā eva tisra uṣṇihaḥ saṅgatāḥ aṣṭāviṃśatyakṣarā ekā ārṣī uṣṇik bhavati | tā eva tisro'nuṣṭubhaḥ saṅgatā dvātriṃśadakṣarā ekā ārṣī anuṣṭub bhavati | tā eva tisro bṛhatyaḥ saṅgatāḥ ṣaṭtriṃśadakṣarā ekā ārṣī bṛhatī bhavati | tā eva
tisraḥ paṅktayaḥ saṅgatāścatvāriṃśadakṣarā ekā ārṣī paṅktirbhavati | tā eva tisrastriṣṭubhaḥ saṅgatāścatuścatvāriṃśadakṣarā ekā ārṣī triṣṭub bhavati | tā eva tisro jagatyaḥ saṅgatā aṣṭacatvāriṃśadakṣarā ekā ārṣī jagatī bhavati | tatra prathamāyāṃ paṅktau prathame koṣṭhe ārṣīśabdaṃ vyavasthāpya dvitīyādiṣu koṣṭheṣu krameṇa caturviṃśatyādyaṅkān vinyaset | prathamapaṅkterdvitīyādikoṣṭheṣvaṅkānāmupari gāyatryādīni nāmāni likhet | ayaṃ spaṣṭataraḥ pradarśanopāyaḥ || iti bhaṭṭahalāyudhakṛtāyāṃ chandovṛttau dvitīyo'dhyāyaḥ |
nyaiktaṃ vibhinnatacchandobhiruktāste vakṣyamāṇa-nicṛd-bhūrig-virāṭ-svarāḍrūpaiḥ samādheyāḥ | yathā svarityasyaikākṣaratve'pi nānuṣṭupchandasā saha virodhaḥ | evañca vedeṣu ye mantrāḥ santi teṣāṃ kātyāyanādibhiranukramaṇikākārairmantrādibhiśca yāni chandāṃsi vihitāni teṣāmeva sthitergatiścintanīyeti nyāyāt yathāśāstrapratipādanārthameva bhagavatā piṅgalācāryeṇedaṃ chandaḥ-śāstraṃ praṇītam | na tu teṣāṃ bādhakārtham | tathāccaikākṣarādikrameṇa gāyatryādisaptacchandasāṃ śāstravihitatvaṃ pradarśyate | uṣṇigādīnāmapyanayā rītyā'kṣarasaṃkhyohanīyā | evañcātharvvavedoktamantreṣvapi chandaḥsamādhānamanayā rītyā veditavyam |
adhikāro'yam ā adhyāyaparisamāpteḥ | yadita ūrddhamanukramiṣyāmastāt ‘pādaḥ’ ityadhikṛtaṃ veditavyam | vakṣyati ca ‘gāyatryā vasavaḥ’ ( 3|3 ) iti ||
4.2
pāda ityanuvarttate | iyādiḥ pūraṇo yasya sa iyādipūraṇaḥ | ādiśabdena uvādayo gṛhyante (ka) | tatrāyamarthaḥ,—yatra gāyatryādicchandasi pādasyākṣarasaṃkhyā na pūryyate, tatra iyādibhiḥ pūrayitavyā | yathā—‘tat saviturvareṇyam’, ‘divaṃ gaccha suvaḥpate’ ityādayaḥ ||
4.3
pāda ityanuvarttate | paribhāṣeyam | gāyatryāḥ pāda vasavo'-
ṣṭākṣarāṇi bhavanti | yatra yatra gāyatryāḥ pādo'bhidhāsyate, tatrāṣṭākṣaro grāhyaḥ ||
4.4
pāda ityanuvarttate | paribhāṣeyam | jagatyāḥ pādo dvādaśākṣarāṇi bhavanti | yatra kvacijjāgataḥ pādastatra dvādaśākṣaro gṛhyate ||
4.5
yatra kvacidvairājaḥ pāda ityucyate, tatra daśākṣaraḥ pratyetavyaḥ ||
4.6
traiṣṭubhaḥ pāda ityukte sarvvatraikādaśākṣaro gṛhyate | asminnevādhyāye paribhāṣā etāścatasraḥ ||
4.7
ebhiścaturbhirlakṣaṇairuktaḥ pādo yasya taduktapādam | yasya cchandaso yādṛśaḥ pādaḥ paribhāṣitastacchandastenaiva pādena kvacidekapāt, kvaciddvipāt, kvacittripāt, kvaciccatuṣpādbhavati ( ka ) | gāyatrī tripadaiva caturbhiraṣṭākṣaraiḥ pādairanuṣṭubeva syāt ||
4.8
ṛtuśabdena lakṣaṇayā ṣaḍakṣaraḥ pādo'bhidhīyate | taiḥ pādaiścatuṣpādaṃ gāyatraṃ chando bhavati | evaṃ caturviṃśatyakṣarāṇi sampadyante | tatrodāharaṇam—ṛgvede,— indraḥ śacīpatirbalena vīlitaḥ | duścyavano vṛṣā samatsu sāsahiḥ ||
4.9
kvacidvede saptākṣaropalakṣitaiḥ pādaistribhirgāyatrameva bhavati | evamekaviṃśatyakṣarāṇi jāyante | tatrodāharaṇam ṛgvede,— yuvāku hi śacīnāṃ yuvākusumatīnām | bhūyāma vājadāvnām ||
4.10
saiva gāyatrī pādanicṛditi saṃjñāṃ labhate | prayokturadṛṣṭābhyudayasambandhajñāpanārthamiyaṃ saṃjñā vedasyānāditvātsahattve'pi na duṣṭeti ||
4.11
prathamaḥ pādaḥ ṣaḍakṣaraḥ, dvitīyo'ṣṭākṣaraḥ, tṛtīyaḥ saptākṣaraḥ, evaṃ tribhiḥ pādairyā gāyatrī sā atipādanicṛditi saṃjñāṃ labhate | tatrodāharaṇam sāmavede— preṣṭhaṃ vo atithiṃ (1) stuṣe mitramiva priyam (2) agne rathaṃ na vedyam (3) ||
4.12
dvau navākṣarau pādau, tṛtīyaḥ ṣaḍakṣaraḥ, evaṃ tribhiḥ pādairnāgī nāma gāyatrī bhavati | tatrodāharaṇam ṛgvede—agne tamadyāśvaṃ na staumaiḥ (1) kratuṃ na bhadraṃ hṛdi spṛśam (2) ṛdhyāmāta ohaiḥ (3) ||
4.13
iyameva nāgī gāyatrī viparītā yadā bhavati tadā vārāhī nāma bhavati | prathamaḥ pādaḥ ṣaḍakṣaraḥ, dvitīyatṛtīyau navākṣarau | tatrodāharaṇam sāmavede—agne mṛḍamahān (1) asi ya'imādevayuñjana (2) iyetha varhirāsadam (3) ||
4.14
ṣaḍakṣaraḥ prathamaḥ pādaḥ saptākṣaro dvitīyaḥ, aṣṭākṣarastṛtīyaḥ, evaṃ tribhiḥ pādairvarddhamānā nāma gāyatrī bhavati | yathā sāmavede—tvamagne yajñānāṃ (1) hotā viśveṣāṃ hitaḥ (2) devebhirmānuṣe jane || (3)
4.15
saiva varddhamānā gāyatrī yadā viparītā syāttadā pratiṣṭhā nāma gāyatrī bhavati | aṣṭākṣaraḥ prathamaḥ pādaḥ, dvitīyaḥ saptākṣaraḥ, tṛtīyaḥ ṣaḍakṣaraḥ | yathā ṛgvede—
āpaḥ pṛṇīta bheṣajaṃ (1) varūthaṃ tanve mama (2) | jyok ca sūryyaṃ dṛśe (3) ||
4.16
tṛtīyaśabdenaitadadhyāyasthasūtrapāṭhakramāpekṣayā virājamāha | tathācoktam,—‘virājo diśaḥ (3|5)’ iti | yadā dvādaśākṣaro'ṣṭākṣaraśca pādaḥ syāt, tatastābhyāṃ dvipād virāḍ nāma gāyatrī bhavati || yathā ṛgvede— vṛbhiryamāno haryyato vicakṣaṇo (1) | rājādevaḥ samudriyaḥ (2) ||
gāyatrayoḥ pādayormadhye jāgataścet pādo bhavati, tadā sā uṣṇik kakupasaṃjñāṃ labhate | yathā ṛgvede—“sudevaḥ samahāsati (1) suvīro naro marutaḥ sa martyaḥ (2) | yaṃ trāyadhve'syāsate” (3) ||
4.17
ekādaśākṣaraiḥ pādaistripādvirāḍ nāma gāyatrī bhavati | tṛtīyamityanuvarttanīyam | yathā mantrabrāhmaṇe—pūrṇahomaṃ yaśase juhomi yo (1) 'smai juhoti varamasmai dadāti (2) | varaṃ vṛṇe yaśasā bhāmi loke (3) iti || ṛgvede ca—duhīyanmitradhitaye yuvāku (1) rāye ca no mimītaṃ vājavatyai (2) | iṣe ca no mimītaṃ dhenumatyai (3) | iti gāyatryadhikāraḥ | (ka)
4.18
yatra gāyatrāvaṣṭākṣarau pādau jāgataśca dvādaśākṣaraḥ, evaṃ tribhiḥ pādairuṣṇiṅ nāma cchando bhavati | atra ca kramo na vivakṣitaḥ, pādasaṃkhyāmātraṃ vidhīyate |
4.20
purataścejjāgataḥ pādaḥ syāt, gāyatrau ca parataḥ, tadā pura uṣṇik nāma bhavati | yathā ṛgvede—“apasvantaramṛtamapsu bheṣaja-(1) mapāsuta praśastaye (2) | devā bhavata vājinaḥ” (3) ||
4.21
jāgataḥ pādaḥ parataśced bhavati, pūrvvau ca gāyatrau, tadā paroṣṇik nāma bhavati | “uṣṇiggāyatrau jāgataśca” (3|18) ityanena gatārthametat, viśeṣasaṃjñāvidhānārthaṃ punarucyate | prathamasūtre uṣṇiggrahaṇamadhikārārtham | yathā ṛgvede—“agne vājasya gomata (1) īśānaḥ sahaso yaho (2) | asya dhehi jātavedo mahi śravaḥ” (3) ||
4.22
saptākṣaraiścaturbhiḥ pādairūṣṇigeva bhavati | yathā ṛgvede—“nadaṃ va 'odatīnāṃ (1) nadaṃ vo yuvatīnām (2) | patiṃ vo aghnyānāṃ (3) dhenūnāmiṣudhyasi” ( 4 ) || ityuṣṇigadhikāraḥ || (ka)
4.23
catuṣpādityanuvarttate | gāyatrairaṣṭākṣaraiḥ pādaiścatuṣpācchandaḥ anuṣṭupsaṃjñaṃ bhavati | yathā yajurvede—“sahasraśīrṣā puruṣaḥ ( 1 ) | sahasrākṣaḥ sahasrapāt ( 2 ) | sa bhūmiṃ sarvvataḥ spṛtvā ( 3 ) atyatiṣṭhaddaśāṅgulam ||” ( 4 )
4.24
anuṣṭubityanuvarttate | cakārādgāyatragrahaṇañca | gāyatreṇaikena pādena tato dvābhyāṃ jāgatābhyāṃ kvacit tripādanuṣṭub bhavati ||
4.25
jāgatayoḥ pādayormadhye antye ca yadā gāyatraḥ pādo bhavati, tadāpyanuṣṭubeva syāt |—madhyapakṣe udāharaṇaṃ ṛgvede—“paryu ṣu pradhanva vājasātaye (1) pariṣṭrāṇi sakṣaṇiḥ (2) | dviṣastaradhyā ṛṇayā na īyase ||” (3) antyapakṣe udāharaṇam tatraiva—“mā kasmai dhātabhabhyamitriṇe no (1) mā kutrā no gṛhebhyo dhenavo guḥ (2) | stanābhūjo'śiśvīḥ (3) ||” ityanuṣṭubadhikāraḥ | (ka)
4.26
yadā eko jāgataḥ pādaḥ, trayaśca gāyatrāḥ, tadā bṛhatī nāma chando bhavati | (ka)
iyameva nyaṅkusāriṇī krauṣṭukerācāryyasya matena skandhogrīvī nāma chando bhavati | ācāryyagrahaṇaṃ pūjārtham ||
4.27
bṛhatītyanuvarttate | pūrvvaḥ pādo jāgato yadi tṛtīyo bhavati, anye ca gāyatrāḥ, tadāsau bṛhatī pathyā nāma bhavati | yathā sāmavede —“mācidanyadviśaṃsata ( 1 ) sakhāyomāriṣaṇyata (2) | indramitstotā vṛṣaṇaṃ sa cāsu te ( 3 ) muhurukthā ca śaṃsata” (4) ||
4.28
pūrvvaścetyanuvarttate | pūrvvaścejjāgataḥ pādo dvitīyo bhavati, śeṣāśca gāyatrāḥ, tadā nyaṅkusāriṇī nāmnī bṛhatī bhavati | yathā ṛgvede—“matsyapāyite mahaḥ ( 1 ) pātrasyeva harivo matsarromadaḥ (1) | vṛṣā te vṛṣṇaindu—( 3 ) rvājisahasrasātamaḥ (4) ||”
4.30
iyameva nyaṅkusāriṇī yāskācāryyasya matena urobṛhatī nāma bhavati ||
4.31
yadā jāgataḥ pādo'nte bhavati, śeṣāśca gāyatrāḥ, tadā upariṣṭādbṛhatī nāma bhavati || yathā sāmavede—“agne jaritarviśapati-(1) stapāno devarakṣasaḥ (2) | apreāṣitavān gṛhapate (3) mahāṃ asidivaspāthurduroṇayuḥ (4) ||
4.32
sa eva jāgataḥ pādaḥ pūrvvaścedbhavati, śeṣāśca gāyatrāḥ, tadā purastādbṛhatī nāma bhavati | yathā ṛgvede—“mahoyaspatiḥ śavaso'asāmyā (1) maho vṛṣṇasya tūtujiḥ (2) | bharttā vajrasya dhṛṣṇoḥ (3) pitā putramiva priyam (4) || ‘bṛhatījāgataḥ trayaśca gāyatrāḥ’ (3|26) ityanenaiva gatārthatvāt saṃjñāviśeṣapradarśanārthaṃ punarucyate ||
4.33
kvacidvede navākṣarāścatvāraḥ pādā dṛśyante, sāpi bṛhatyeva | yathā
ṛgvede—taṃ tvā vayaṃ pito vacobhiḥ (1) gāvo na havyā suṣūdimaḥ (2) | devebhyastvā sadhamāda (3) mahyabhyaṃ tvā sadhamādam (4) || (ka)
4.34
yatra vairājau pādau pūrvvau daśākṣarau bhavataḥ tato gāyatrau, sāpi bṛhatī | yathā sāmavede—“agne vivasvaduṣasaścitraṃ (1) rādho amartya ādāśuṣe (2) | jātavedā vahatva (3) madyādevā uṣarbudhaḥ (4) ||” (kha)
4.35
tribhirjāgataiḥ pādaiśchando mahābṛhatī nāma bhavati || yathā ṛgvede —“ajījano'mṛtamarttyeṣvam̐ā (1) ṛtasya dharmmannamṛtasya cāruṇaḥ | (2) sadā saro vājamacchāsa niṣvadat (3) ga ||”
gāyatryādiṣu krameṇa varṇāḥ nirṇayanimittamabhidhīyante ||
4.36
iyameva mahābṛhatī tāṇḍina ācāryyasya matena satobṛhatī nāma bhavati | iti bṛhatyadhikāraḥ ||
yadā tāveva pādau viparītau bhavataḥ, tadāpi sataḥpaṅktireva | ayamarthaḥ,—prathamaṭatīyau pādau gāyatrī, dvitīyacaturthau ca jāgatau, tadāpi sataḥpaṅktireva bhavati | yathā ṛgvede—“ya ṛṣvaḥ śrāvayat sakhā (1) viśvet sa veda janimā puruṣṭutaḥ (1) | taṃ viśvemānuṣā yuge (3) indraṃ havante taviṣaṃ yataḥ srucaḥ” (4) ||
4.37
yadā dvau pādau jāgatau bhavataḥ tathā gāyatrī ca, tadā paṅktirnāma cchando bhavati ||
4.38
yatra pūrbbauddiṣṭau pādāvayujau bhavataḥ, prathamaṭatīyau pādau jāgatāvityarthaḥ, dvitīyacaturthau ca gāyatrī, tacchandaḥ sataḥpaṅktirnāma bhavati| yathā ṛgvede—yaṃ tvā devāsomanaveddhuriha (1) yajiṣṭhaṃ havyavāhana (2) | yaṃ kaṇvo medhyātithirdhanaspṛtaṃ (3) yaṃ vṛṣāyamupastutaḥ” (4) ||
4.40
yadā jāgatau pādau parau bhavataḥ, gāyatrī ca pūrbbau, tadā āstārapaṅktirnāma || yathā ṛgvede—“bhadraṃ no api vātaya (1) sano dakṣamuta kratum (2) | adhā te sakhye andhaso vivo made (3) raṇan gāvo na yavase vivakṣase (4) ||”
4.41
yadā jāgatau pādau pūrvvau bhavataḥ, gāyatrau, ca parataḥ, tadā prastārapaṃktirnāma || ‘paṅktirjāgatau gāyatrau ca’ (3|37) ityanena gatārthamidaṃ, saṃjñāviśeṣajñāpanārthaṃ punarucyate | yathā mantrabrāhmaṇe—“kāmavedate mado nāmāsi (1) samānayā amuṃ surā te abhavat (2) | paramatra jajñā agne (3) tapasā nirmito'si (4) ||” (ka)
4.42
yadā jāgatau pādau madhye bhavataḥ, ādyantayośca gāyatrau, tadā ‘vistārapaṅkti’rnāma | yathā ṛgvede—“agne tava śravo vayo (1) mahi bhrājante arccayo vibhāvaso (2) | bṛhadbhāno śavasā vājamukthyam (3) dadhāsi dāśuṣe kave (4) ||”
4.43
yadā tāveva jāgatau pādau bahirbhavataḥ, madhye ca gāyatrau, tadā ‘saṃstārapaṅkti’rnāma chandaḥ || yathā ṛgvede—“pituścato na tantumitsudānavaḥ (1) prati dadhmo yajāmasi (2) | uvā apa svasṛstama (3) saṃvarttayati varttaniṃ sujātatā (4) ||
4.44
pañcākṣaraiścaturbhiḥ pādairakṣarapaṅktirnāma cchandaḥ | nanu catvāriṃśadakṣarā paṅktiḥ, tat kathaṃ pañcakāścatvāra ityucyate ? atrottaram— “dvāvapyalpaśaḥ” (3|45) ityasmāt siṃhāvalokitanyāyenālpagrahaṇamanuvarttate, tena paṅkteralpatvaṃ viśeṣāt pratipāditaṃ bhavati || yathā ṛgvede—“praśukraitu (1) devī manīṣā (2) | asmatsutaṣṭau (3) ratho na vājī (4) ||”
4.45
pañcagrahaṇamanuvarttate | pañcākṣarābhyāṃ pādābhyāmalpaśaḥpaṅktirnāma cchando bhavati ; kvacideva vede, na sarvvatra ||
4.46
pañcakā ityanuvarttate | yadā pañcākṣarāḥ pañca pādā bhavanti, tadā padapaṅktirnāma cchandaḥ | yathā ṛgvede—ghṛtaṃ na pūtaṃ (1) tanūrarepāḥ (2) śuci hiraṇyam (3) tatte rukmo na (4) rocata svadhāvaḥ (5) (ka)
4.47
cakāraḥ pañcakā ityanukarṣaṇārthaḥ | yadā prathamaścaturakṣaraḥ pādaḥ, dvitīyaḥ ṣaḍakṣaraḥ, tatastrayaḥ pañcākṣarāḥ ; tadā pañcapadā padapaṅktireva ||
yathā ṛgvede -adhāhyagne (1) kratorbhadrasya (2) dakṣasya sādhoḥ (3) rathīṛtasya (4) bṛhato babhūtha (5) ||
4.48
pañcabhiraṣṭākṣaraiḥ pādaiḥ pathyā nāma paṅktirbhavati || yathā sāmavede—akṣannamīmadantahi (1) avapriyā adhūṣata (2) astoṣata svabhānavo (3) viprānaviṣṭhayā matī (4) yojānvindra te harī (5) ||
4.49
gāyatrairityanuvarttate | gāyatraiḥ ṣaḍbhiḥ pādairjagatī nāmapaṅkticchando bhavati || yathā mantrabrāhmaṇe—yena striyamakṛṇutaṃ (1) yenāpāmamṭataṃ surām (2) yenākṣāmabhyaṣiñcataṃ (3) yenemāṃ pṛthivīṃ mahīṃ (4) yaddāṃ tadaśvinā yaśa (5) stenamamābhiṣiñcataṃ (6) || iti paṅktyadhikāraḥ ||
4.50
triṣṭubhaḥ prastutatvāt pratyāsatteśca tasyā eva sambandhaḥ | ekena traiṣṭubhena pādenādhikārāccaturbhirgāyatraiḥ pañcapāt triṣṭubjyotiṣmatī nāma chando bhavati | traiṣṭubhena saha pañcabhirgāyatrairityukte catvāraeva gāyatrāḥ pādā labhyante | yathā—upādhyāyena saha pañca śiṣyā āgatā ityukte upādhyāyapañcamāḥ pratīyante ||
4.51
ekena jāgatena pādena, caturbhirgāyatraiḥ, pañcapājjagatī jyotiṣmatī nāma chando bhavati ||
4.52
prathamena traiṣṭubhena pādena śeṣaiśca gāyatraiḥ, purastājjyotirnāma triṣṭub bhavati | yathā ṛgvede—tamuṣṭuhīndraṃ yo ha satvā yaḥ śūro (1) maghavā yo ratheṣṭhāḥ (2) | pratīcaścidyo'dhīyān (3) vṛṣagvāt vavakṣuḥ (4) cittamaso vihantā (5) || pūrveṇaiva gatārthatvādviśeṣasaṃjñājñāpanārthamidam | tathā jagatītyanuvarttanīyam | tenādyena jāgatena pādena, caturbhiñca gāyatraiḥ pādaiḥ purastājjyotiṣmatīnāma jagatī bhavati || yathā ṛgvede—abodhyagnirjma udeti sūryo vyūṣā (1) candrā mahyā vo arciṣā (2) | āyūkṣātāmaśvināyā (3) tave rathaṃ prāsāvīddevaḥ (4) savitā jagat pṛthak (5) ||
4.53
yadā madhyamastraiṣṭubhaḥ pādo bhavati, ubhayataśca dvau dvau gāyatrau, tadā madhyejyotirnāma triṣṭub bhavati | madhyejyotiritthalukasamāsaḥ | yathā mantrabrāhmaṇe—imantamupasthaṃ (1) madhunā saṃsṛjāmi (2) prājāpatermukhametadvitīyam (3) tena puṃso'bhibhavāsi (4) sarvvān kāmān
vaśintyasi rājñī (5) || (ka) tathā jagatītyanuvarttanīyam | tena yadā madhyamo jāgataḥ pādaḥ, ubhayataśca dvau dvau gāyatrau, tadā madhyejyotirnāma jagatī bhavati | yathā ṛgvede--bṛhadbhiragne arccibhiḥ (1) śukreṇa deva śociṣā (2) | bharadvāje samidhāno yaviṣṭhya (3) revannaḥ śukra dīdihi (4) dyumatpāvaka dīdihi (5) || (kha)
4.54
yadā catvāro gāyatrāḥ pādā bhavanti, ante ca traiṣṭubhaḥ, tadā upariṣṭājjyotirnāma triṣṭub bhavati || yathā mantrabrāhmaṇe—“agniṃ kravyādamakrakhan (1) guhānāstīrṇāmupastham (2) ṛṣayaḥ purāṇāḥ (3) tena ājyamakrakhaṃ (4) traiṣṭubhaṃ tvayi tvaddadhātu (5) || (ga) tathā jagatītyanuvarttanīyam | tenāntena jāgatena pādena śeṣaiścaturbhirgāyatrairūpariṣṭājjyotirnāma jagatī bhavati | yathā ṛgvede—“navānāṃ navatīnāṃ (1) viṣasya ropuṣīṇām (2) | sarvāṃsāmagrabhannāmā (3) are asya yojanaṃ (4) hariṣṭhā madhu tvā madhulā cakāra |”iti triṣṭubjagatyadhikāraḥ ||(gha)
4.55
yadekaḥ pañcākṣaraḥ pādo bhavati, trayaśca ṣaḍakṣarāḥ, tadā śaṅkumatī nāma gāyatrī bhavati | chandograhaṇe prakṛte punaśchandograhaṇaṃ chandomātrapratipattyartham | tena sarveṣu cchandaḥsu pañcākṣaraikapādalakṣitā śaṅkumatī bhavati | (ka) uṣṇiho yathā sāmavede—“utāsī daibaditi (1) ruruṣyatāṃ nāma ugraḥ (2) | uruṣyanta bhavato (3) vṛddhaśavasaḥ (4) ||”
anuṣṭubho yathā ṛgvede—“pituṃ nu stoṣam (1) maho dharmāṇaṃ taviṣīm (2) | yasya trito vyojasā (3) vṛtraṃ viparvva marddayat (4) ||” itarathā hyanantarasampratyayaḥ syāt ||
4.56
ekasmin ṣar̤akṣare pāde, anyeṣu yathālakṣaṇamupātteṣu chandomātraṃ kakummatī nāma [ gāyatrī ] bhavati || (ka)
4.57
yadādyantau pādau bahvakṣarau, madhyamo'lpatarākṣaraḥ, tadā aṇiṣṭhamadhyā satī ‘pipīlikamadhyā’ nāma bhavati | ayamarthaḥ,—ādyantau pādāvaṣṭākṣarau, madhyamastryakṣaraḥ, evaṃ tripād gāyatrī pipīlikamadhyetyarthaḥ, evaṃ caturakṣare pañcākṣare'pi madhyame pāde pipīlikamadhyā
siddhāti | yat kiñcittripācchando laghumadhyamapādaṃ, tat sarvvaṃ pipīlikamadhyamucyate || ( ka )
4.58
ādyantau pādau laghutarau, madhyamastu bahvakṣaraḥ, sā gāyatrī yavamadhyā nāma bhavati | ( kha ) evamuṣṇigādiṣvapi yojyam ||
4.59
caturviṃśatyakṣarā gāyatrī ekenākṣareṇa nyūnena, sā nicṛditi viśeṣasaṃjñāṃ labhate | ekenādhikena bhūrigiti | evamuṣṇigādiṣvapi draṣṭavyam || ( ga )
4.60
ūnādhikagrahaṇamanuvarttate | dvābhyāmakṣarābhyāṃ nyūnādhikābhyāṃ gāyatrī yathākramaṃ virāṭsvarāṭ saṃjñikā bhavati | evamuṣṇigādiṣvapi draṣṭavyam || ( ka )
4.61
yadā ṣar̤aviṃśatyakṣaraṃ chando bhavati, tadā kiṃ pratipattavyaṃ, kiṃ gāyatrī kharāḍ, uta uṣṇig virār̤iti evaṃ sandigdhe cchandasi, ādibhūtāt pādānnirṇayaḥ karttavyaḥ | yadi prathamaḥ pādo gāyatrāstadā gāyatryevāsau | tathoṣṇihastadoṣṇigiti | evaṃ sarvvatra ||
4.62
idamaparaṃ nirṇayanimittamucyate | sandigdhe cchandasi, devatādeya nirṇayaḥ karttavyaḥ | ‘ādi’ grahaṇaṃ svarādiparigrahārtham | kasya chandasaḥ kā devateti nirṇayaḥ karttavyaḥ, yathā ityapekṣāyāmidamucyate ||
4.63
gāyatryādīnāṃ jagatīparyyantānāṃ yathākramamagnyādayo devatā veditavyāḥ | tatra sandigdhe cchandasi, yadyāgneyaṃ tadā gāyatrī, yadā sāvitraṃ tadoṣṇik | evaṃ sarvvatra | vaidikeṣveva cchandaḥsu nivṛdbhurijau, tathā virāṭsvarājau ca dṛśyete, na laukikeṣu | ato laukikapadye sandehābhāvānnirṇayanimittabhūtā devatādayo neṣyante ||
4.64
ṣaḍjarṣabhagāndhāramadhyamapañcamadhaivataniṣādāḥ svarā gāyatryādiṣu krameṇa draṣṭavyāḥ ||
4.66
gāyatrādīnāṃ krameṇaitāni gotrāṇi, bhavantīti vākyaśeṣaḥ | atra rocanābhāḥ kṛtayaḥ, śyāmānyaticchandāṃsi, ityevamādikamadhīyate cchāndasāḥ | tannopapadyate | kṛtīnāmaticchandasāñca nivṛdbhūrijorvirāṭsvarājośca praveśābhāvāt kaścinnāsti saṃśayaḥ, yasya nirṇayanimittaṃ varṇopanyāsaḥ kriyate | tadapi ṛṣidevatāsvaravarṇānāṃ jñānānniḥśreyasamicchanti cchāndasāḥ || (ka) iti bhaṭṭahalāyudhakṛtāyāṃ chandovṛttau tṛtīyodhyāyaḥ |
5.1
caturadhikaṃ śataṃ catuḥśatam, madhyamapadalopī samāsaḥ | athavā catvāri ca śatañca catuḥśatam, dvandvasamāsaḥ | karmadhārayapakṣastu neṣyate | tatra catuḥśatānoti prāpnoti | (kha) yatra catuḥśatamakṣarāṇāṃ saṃkhyā bhavati, tadutkṛtirnāma cchandaḥ | yathā yajurvede—“hotā yakṣa-
ityabhiprāyeṇa bhagavatā piṅgalācāryeṇa āditaḥ sandigdhe (4|61) ityādisapta sūtrāṇi vihitāni iti | eteṣāmudāharaṇāni bahūnāṃ vedaśākhānāmamupalabhyatvādurlabhāni | yattu “śuklamuccaṃ vijānīyānnīcaṃ lohitameva ca | śyāmaṃ tu svaritaṃ vidyādagniruccasya devatā || nīce somaṃ vijānīyāt svarite savitā bhavet | udāttaṃ brāhmaṇaṃ vidyānnīcaṃ kṣatriyameva ca || vaiśyaṃ tu svaritaṃ vidyādudāttaṃ tu bhāradvājaṃ | nīcaṃ gotamamityāha gārgyaṃ tu svaritaṃ viduḥ || vidyādudāttāṃ gāyatrīṃ nīcaṃ traiṣṭubhameva ca | jāgataṃ svaritaṃ vidyādevameva niyogataḥ || gāndharvvavede ye proktāḥ sapta ṣaḍjādayaḥ svarāḥ | ta eva vede vijñeyāstraya uccādayaḥ svarāḥ || uccau niṣādagāndhārau nīcāvṛṣabhadhaivatau | śeṣāstu svarite jñeyāḥ ṣaḍjamadhyamadaivatāḥ ||” iti yājñavalkīyaśikṣokteḥ, triṣṭubho lohito varṇaḥ, somo devatā, ṛṣabhadhaivatau svarau, gotama ṛṣiḥ | jagatyāḥ śyāmo varṇaḥ, savitā devatā, ṣaḍjamadhyamapañcamāḥ svarāḥ, gārgyaṛṣirityādibhiḥ piṅgaloktenānaikyaṃ, tadapi śākhābhedena pariharaṇīyam | nanu śikṣāśāstre niṣādādisaptasvarāṇāmudāttādisvaratrayāntargatatvenābhihitatvāt svarāṇāṃntu gāyatrītriṣṭubjagatīnāmanugatatvena kathamṛgigganuṣṭubbṛhatīpaṅktīnāṃ svaravarṇādīnāṃ sambhavaḥ ? ucyate—uṣṇigādīnāṃ caturṇāmapi gāyatryāditrayāṇāṃ pādopajīvyatvena svaravarṇādayaḥ sambhavanti | viśeṣastu nāradīyaśikṣāyāmanusandheyaḥ |
daśvinau cchāgasya (1) haviṣa āttāmadyamadhya (2) to meda uddhṛtaṃ (3) purā dveṣobhyaḥ (4) purāpauruṣeyyā gṛbho (5) ghastānnūnaṃ ghāse ajtrāṇāṃ (6) yavasaprathamānām̐ (7) sumatkṣarāṇām̐ śatarundriyāṇām (8) agniṣvāttānāṃ pīvopavasanānāṃ (9) pārśvataḥ śroṇitaḥ śitāmataḥ (10) utsādato'ṅgādaṅgādavattānāṃ (11) karata evāśvinā juṣetām̐ (12) havirevāśvinā juṣetām (13) ||”
5.2
catuḥśatākṣarācchandasaḥ krameṇa caturaścaturaḥ saṃkhyāviśeṣāṃstyajet | etaduktaṃ bhavati—utkṛterārabhya caturbhicaturbhirakṣarairnyūnāni chandāṃsyanyāni sthāpayet aṣṭacatvāriṃśadakṣaraṃ yāvat |
5.3
tānyutkṛteranantarāṇi chandāṃsi, abhi sam vi āṅ pra ityetebhyaḥ parāṇi ‘kṛti’ saṃjñāni bhavanti | tatra śatākṣaraṃ chando'bhikṛtiḥ | yathā yajurvede—“devo agniḥ sviṣṭikṛt (1) devānyāyakṣadayathāyatham̐ (2) hotārāvindramaśvinā (3) vācā vācam̐ sarasvatī (4) magnim̐ somam̐ sviṣṭikṛt (5) sviṣṭaindraḥ sutrāmā (6) savitā varuṇobhiṣa (7) giṣṭo devāvanaspatiḥ (8) sviṣṭā devā ājyapāsviṣṭo (9) agniragninā hotā hotre sviṣṭikṛd (10) yaśo na dedhadindriyam (11) ūrjjamapacitiṃ svadhāṃ vasuvane (12) ||” ṣaṇṇavatyakṣaraṃ saṃskṛtiḥ
yathā yajurvvede—“devo agniḥ sviṣṭikṛt (1) sudraviṇāmannaḥ kaviḥ (2) satyamanvāyajī (3) hotā hotṛhotṛrāyajī (4) yānagne yān devānayayā (5) apipreṣyete hotre (6) amṛtsāsatā samanuṣām (7) hotrādevaṃ gamāṃ (8) divi deveṣu yajñe ṣuraye (9) saṃsviṣṭikṛccāgne hotābhū (10) rvasuvane vasudhe yasya (11) namo vāke vrīhivauṣaṭ (12) || dvānavatyakṣaraṃ vikṛtiḥ yathā—“ime somāḥ surāmāṇāṃ (1) cchāgairna meṣairṛṣibhiḥ (2) sutā yāsye natāṅgubhiḥ (3) lājairmahaṃ khasoḥ abhūmaḥ (4) āsareṇa pariṣkṛtā (5) śukrāḥ payasvanto'mṛtāḥ (6) prasthitāḥ somamadhusrutaḥ (7) tāmaśvinā sarasvatī (8) indraḥ sutrāmā vṛtrahā (9) juṣantāṃ some madhu (10) pivantu madantu viyantu somam (11) || aṣṭāśītyakṣaramākṛtiḥ | yathā—“bhago anuprayuktā (1) mindro yātu purogavaḥ (2) yasyāḥ khadohavirdhāne (3) pūyo yāsyanumīyate (4) brāhmaṇā yasyāmarpayati (5) ṛgbhiḥ sāmnā yajurvidaḥ (6) yudhyante yasyāmṛtvijam (7) somamindrāya pātaye (8) śannobhūtirddakṣiṇāyāṃ suśeṣāṃ (9) yajñe dadātu sumanasyamānā (10) ||” (ka) caturaśītyakṣaraṃ prakṛtiḥ | yathā—“sūryyaśca māmanyuśca manyupatayaśca manyukṛtebhyaḥ pāpebhyo rakṣantāṃ yadrātryā pāpamakārṣaṃ manasā vācā hastābhyāṃ padbhyāmudareṇa śiśnā rātristadavalumpatu yat kiñciddu ritaṃ mayi idamahaṃ māmamṛtayonau sūryye jyotiṣi juhomi || (kha)
5.4
upasargeṇa varjitaḥ śuddhaḥ kṛtiśabdaḥ prakṛtyā svarūpeṇaivāvatiṣṭhate | tenaitaduktaṃ bhavati, aśītyakṣaraṃ chandaḥ kṛtirnāma bhavati || yathā yajurvede —"suparṇosi garutmām̐ savitṛtte śiro gāyatraṃ cakṣū bṛhadrathantare pakṣau stoma ātmā cchandāṃsi aṅgāni yajūṃṣi nāma sāmate | tanūrvāmadevyaṃ yajño yajñiyaṃ pucchaṃ dhiṣṇyāḥ saphāḥ suparṇo'si garutmān divaṃ gacchasvaḥ pata ||
5.5
kṛteradhastāddhṛtiraṣṭiḥ śakkarī jagatītyete śabdāḥ krameṇa vyavasthāpanīyāḥ ||
5.6
eṣāṃ dhṛtyādīnāṃ pūrvvataḥ pṛthakpṛthagetānyeva śabdarūpāṇi vinyaset | pṛthak pṛthaggrahaṇaṃ pratyekaṃ pūrvvatvajñāpanārtham | anyathā hi samudāyapūrvvatvameṣāṃ syāt | tenāyamarthaḥ,—dhṛtiśabdāt pūrvvaṃ dhṛtiśabdaḥ, aṣṭiśabdāt pūrvvamaṣṭiśabdaḥ, śakkarīśabdāt pūrvvaṃ śakkarīśabdaḥ, jagatīśabdāt pūrvvaṃ jagatīśabdaḥ sthāpanīyaḥ ||
5.7
atra dvitīyaṃ dvitīyaṃ śabdarupamatiśabdāt parataḥ prayoktavyam | evaṃ satyuttareṣāṃ chandasāmitāḥ saṃjñāḥ krameṇa bhavanti | tatra ṣaṭsaptatyakṣaraṃ chandotidhṛtiḥ | yathā ṛgvede—sahiśdhardhonamārutaṃ tu viṣvaṇi(1)raprakhatīṣūrvvarā sviṣṭani (2) rārttanāsviṣṭaniḥ (3) ādaṅgavyāndyādadi (4) ryajñasya keturarhaṇā (5) adhasmāsya harṣato hṛṣīvato (6) viśve juṣanta panthāṃ(7) naraḥ śubhenapanthām(8)||” dvāsaptatyakṣaraṃ dhṛtiḥ | yathā ṛgvede—“avarma indra dādṛhi śrudhinaḥ(1)śuśoca hi dyauḥ kṣānabhīṣām̐ adrivo(2)ghṛṇānna bhīṣām̐ adrivaḥ (3) śuṣmintamòhi śuṣmibhi (4) rvadhairugre mirīyase (5) apuruṣaghno apratītaśūrasattvabhi (5) stismaḥ śūrasattvabhiḥ (7) ||” aṣṭaṣaṣṭyakṣaramatyaṣṭiḥ | yathā ṛgvede—“adarśi gātururave varīyasī(1)panthā ṛtasya samayaṃsta raśmibhiḥ (2)cakṣurbhargasya raśmibhiḥ (3) dyukṣaṃ mitrasya sādana (4) maryamṇo varuṇasya ca (5) athādadhāte bṛhadukthyaṃ vaya (6) upastutyaṃ bṛhadvayaḥ (7) ||” catuḥṣaṣṭyakṣaramaṣṭiḥ | yathā ṛgvede— “trikadrukeṣu mahiṣo yavāśiraṃtuviśuṣma (1) stṛpatsomamapibadviṣṇunā sutaṃ yathāvaśat | (2) saīṃ mamāda mahi karmma-karttave mahāmuruṃ (3) sainaṃ saścaddevo devaṃ (4) satyamindraṃ satya induḥ (5) ||” ṣaṣṭyakṣaramatiśakvarī | yathā ṛgvede—“sākaṃ jātaḥ kratunā sākamojasā vivakṣiya (1) sākaṃ vṛddho vīryyaiḥ sāsahirmṛdhovicarṣaṇiḥ (2)| dātārādhastuvate kāmyaṃ vasusai (3) naṃ saścaddevo devaṃ (4) satyamindraṃ satya induḥ (5) ||” ṣaṭpañcāśadakṣarā śakvarī | yathā ṛgvede—“proṣvasmai purorathaṃ (1) indrāya śūṣamarccata (2) | abhīkecidulokakṛt (3) saṅge samatsu vṛtrahā (4) asmākaṃ bodhicoditā (5) nabhantāmanyakeṣām (6) jyākā adhidhanvasu (7) ||” dvipañcāśadakṣaramatijagatī |
5.8
adhikāro'yamāśāstraparisamāpteḥ | pūrveṣāṃ chandasāṃ vaidikatvameva | itaḥ prabhṛtyāryyādīnāṃ cūlikāparyyantānāṃ laukikatvameva | sāmānyādīnāmutkṛtiparyyantānāṃ vaidikatvaṃ laukikatvañca | atra vaidikacchandasāṃ prastāve prasaṅgāt vedavadanādimunipāramparyyāgataṃ smṛtipurāṇetihāsadiṣu dṛśyamānamāryyādidaṇḍakaparyyantaṃ laukikaṃ chandojātamadhikriyate, tanmūlatvāt kāvyasya | kāvyañca kīrttirūpatvādānandahetutvācca puruṣārthaḥ ||
5.9
āṅabhividhau | triṣṭubeva traiṣṭubham, svārthe taddhitaḥ | ayamarthaḥ— gāyatryāditriṣṭupparyyantaṃ yadārṣaṃ chandojātaṃ vaidike vyākhyātam | (ka) laukike ca tattathaiva draṣṭavyam | kiṃ tadārṣam ? caturviṃśatyakṣarā
gāyatrī | aṣṭāviṃśatyakṣarā uṣṇik | dvātriṃśadakṣarā anuṣṭup | ṣaṭtriṃśadakṣarā bṛhatī | catvāriṃśadakṣarā paṅktiḥ | catuścatvāriṃśadakṣarā triṣṭup | ca samuccaye ||
5.10
caturbhāgaścaturviṃśatyakṣarāyā gāyatryāścaturtho bhāgaḥ ‘pāda’saṃjñāṃ labhate | gāyatryāḥ ṣaḍakṣaraḥ pādaḥ | evamuṣṇigādiṣvapi draṣṭavyam | samavṛttaviṣayametat || (kha)
5.11
yasya vṛttasya yādṛśaiḥ pādairnyūnākṣarairadhikākṣarairvā samāptirdṛśyate, tasya tādṛśā eva pādā grahītavyāḥ | vāśabdo vyavasthitavibhāṣā | tenodgatādiṣu viṣamavṛtteṣu caturbhāgātikrameṇāpi pādavyavasthādarśanāt || ādau tāvadgaṇacchando mātrācchandastataḥ param | tṛtīyamakṣaracchandaśchandastredhā tu laukikam || āryyādyudgītiparyyantaṃ gaṇacchandaḥ samīritam | vaitālyādi cūlikāntaṃ mātrācchandaḥ prakīrttitam | samānyādyutkṛtiṃ yāvadakṣaracchanda eva ca || tatrādau tāvadāryyālakṣaṇasiddhyarthaṃ gaṇasaṃjñāṃ karoti—
5.12
la ityekamātrikasyākṣarasya grahaṇam | samudrā iti catuḥsaṃkhyopalakṣaṇārtham | caturṇāṃ lakārāṇāṃ 'gaṇaḥ' ityeṣā saṃjñā vidhīyate ||
5.13
anena gaṇasya vinyāsabhedaṃ darśayati | sa hi gaṇaḥ kadācidgurudvayeṇa ('') bhavati, kadācidantenaikena guruṇā, (||') kadācinmadhyamena, (|'|) kadācidādyena, ('||) kadāciccaturbhirlaghubhiḥ (||||) | ṣaṣṭhasya bhedasyābhāvād (1) vispaṣṭārthamidaṃ sūtram | antamadhyādiriti prathamaṃ dvandvasamāsa kṛtvā paścādgakāreṇa bahubrīhiḥ | dvandvāt paro yaḥ śrūyate, labhate'sau pratyekabhabhisambandham | dvau gakārau ('') catvāro laghavo (||||) bhavanti, sa eko ('')gaṇaḥ | gakāro'nte yasya sa ganto dvitīyo (||') gaṇaḥ | gakāro madhye yasya sa gamadhyastṛtīyo (|'|) gaṇaḥ | gakāra ādau yasya sa gādiścaturtho ('||) gaṇaḥ | nakāralakārau militau catvāro laghavo bhavanti, sa pañcamo (||||) gaṇaḥ | eva gaṇeṣu siddheṣu idānīmāryālakṣaṇaṃ karoti—
5.14
gaṇagrahaṇamanuvarttate | svarā iti saptānāṃ saṃjñā | yatra prastāre
gaṇāḥ sapta bhavanti, arddhañca gaṇasya, tadāryyārddhaṃ niṣpadyate | dvitīyamapyarddhaṃ tādṛśameva | samapravibhāge'rddhaśabdaḥ | yadyevamarddhaśabdasya ‘arddhaṃ napuṃsaka’mityanenaikadeśisamāse sati pūrvanipātaḥ prāpnoti, yathā— arddhār̤hakam, arddhapalam, arddhakhārīti | naiṣa doṣaḥ | satyapi samapravibhāgavacanatve sambandhamātrasyātra vivakṣitatvāt, (ka) samapravibhāgavacanasyārddhaśabdasyaikadeśisamāsavyabhicāradarśanācca (kha) | yathā—tulārddhena gāṃ krīṇāti | paṇārddhakrītatāmbūlacarvvaṇādgarvitāmanāḥ | anabhyāsād-galanmālā yāntyete vārayoṣikāḥ || tathātrāsamapravibhāgatve'pyarddhaśabdasyaikadeśisamāsadarśanācca | yathā— arddhacandraṃ dadhanmūrdhni pātu vaḥ pārvatīpatiḥ | kālakūṭaviṣaṃ hantuṃ saṃgṛhītamivāmṛtam || anyacca— tulyārthaṃ tulyasāmarthyaṃ marmajñaṃ vyavasāyinam | arddharājyaharaṃ bhṛtyaṃ yo na hanyāt sa hanyate || atrārddhasya lakṣaṇaṃ kurvvāṇa evaṃ jñāpayatyācāryo yadāryyāyāmavāntara-
pādavyavasthā nāsti | tena 'dvīpādanyasmā'dityādau gaṇatrayasyānte gurutvaṃ na syāt | (2)
5.15
atra āryācchandasi, ayuggaṇaḥ, prathamastṛtīyaḥ pañcamaḥ saptamaśca, na jagaṇo (|'|) madhye gururna karttavyaḥ | śeṣāstu kāmato'tra bhavanti ||
5.16
atrāryācchandasi ṣaṣṭho gaṇo madhyagurureva (|'|) bhavati | yathā— 1 2 3 4 5 6 7 ga ' | | | | ' ' ' ' ' | | ' | ' | | | | | ' sā jayati jagatyāryā devī divamutpatiṣṇuratirucirā | 1 2 3 4 5 6 7 ga ' ' | ' | | | ' ' | | ' ' | ' | | ' yā dṛśyate'mbaratale kaṃsavadhotpātavidyudiva ||
ṣaṣṭhe gaṇe madhyagurau ( |S| ) sarvvalaghau (||||) vā jāte saptamo gaṇaḥ ( |||| ) sarvvalaghuścedbhavati, tadā prathamākṣarādārabhya padaṃ pravarttate ||(2) tatrodāharaṇam—
5.17
ṣaṣṭha ityanuvarttate | āryāyāḥ ṣaṣṭho gaṇaḥ (||||) sarvalaghurvā bhavati ||
5.18
ṣaṣṭho gaṇaḥ (||||) sarvvalaghuśced bhavati, tadā dvitīyākṣarādārabhya padaṃ pravarttate || pūrvvamevodāharaṇam |
5.20
ante bhavamantyaṃ digāditvād-yat | antye dvitīye'rddhe pañcamaścedgaṇaḥ ( |||| ) sarvvalaghurbhavati, tadā prathamādi padaṃ pravarttate | tatrodāharaṇam—
5.21
antyaṃ ityanuvarttate | antye dvitīye'rddhe madhyagurau ( |'| ) sarvvalaghau ( |||| ) vā ṣaṣṭhe gaṇe prāpte tadapavādo lakāro vidhīyate | pūrvvamevodāharaṇam |
5.22
cakāro'ntya ityanukarṣaṇārthaḥ | yasyā āryāyā antye'rddhe ādye ca triṣu gaṇeṣu pādaḥ samāpyate, sā āryā ‘pathyā’ nāma bhavati | tadyathā— 1 2 3 4 5 6 7 ga ' ' ' ' ' ' ' | | ' ' | ' | ' ' ' pathyāśī vyāyāmī strīṣu jitātmā naro na rogī syāt | 1 3 3 4 5 6 7 ga | | | | ' | | ' ' ' | | ' ' | ' ' ' yadi vacasā manasā vā druhyati nityaṃ na bhūtebhyaḥ || pādagrahaṇaṃ yatyupalakṣaṇārtham ||
5.23
yasyā āryāyā antye'rddhe ādye vobhayorvā triṣu gaṇeṣu pādau na viśrāmyati, sā āryā ‘vipulā’ nāma | sāmānyena vidhānametat | sā cādyantobhayapūrvvakatvāttridhā bhavati | tatrādivipulā—
(1) atra mukhe ādyadale ‘snigdha’ ‘cchāyā’ ‘lāva’ iti gaṇatrayamullaṅghya lāvaṇyaśabdaparyyantaṃ pādau viśrāmyati, ata iyaṃ mukhavipulā nāma āryā | uktalakṣaṇā mukhaprāśastyavatī ramaṇī ca mukhavipulā kathyate || (2) asyā jaghane (antye) caramadale ‘nīvī’ ‘vimoca’ ‘navyā’ iti gaṇatrayāt paraṃ caturthagaṇādyakṣare jakāre pādau viśrāmyati, ata iyaṃ jaghanavipulā nāma āryā || 8—pi
atrocyate—pathyāvipulālakṣaṇayoḥ sahānavasthānalakṣaṇavirodhastena miśrībhāvo nāsti | ya evāṃśo vipulayābhisṛṣṭastenaiva pathyātvaṃ naṣṭaṃ bhavati ubhayāśrayatvāt | pathyālakṣaṇasya vipulāyāstatrāṃśenāpi praveśo durlabhaḥ | tataśca pathyālakṣaṇaikāṃśavaikalye'pi tadanyamātraviṣayatvāt vipulā bhavatyeva | pathyācapalayośca virodhābhāvādvādhyabādhakabhāvo nāsti | tatrāyaṃ saṃgrahaḥ— ekaiva bhavati pathyā vipulāstisrastataścatasrastāḥ | capalābhedaistribhirapi bhinnā iti ṣor̤aśāryāḥ syuḥ || gīticatuṣṭayamitthaṃ pratyekaṃ ṣor̤aṣaprakāraṃ syāt | sākalyenāyyāṇāmaśītirevaṃ vikalpāḥ syuḥ || teṣāmanuktodāharaṇānyūhyāni || (ka)
5.24
adhikāro'yam | dvitīyacaturthau gaṇau madhyagurū ( | ' | ) bhavataḥ, prathamaścāntaguruḥ ( ||' ), tṛtīyo dviguruḥ, ( '' ), pañcamaścādiguruḥ
( S|| ), śeṣaṃ yathāprāptam | evaṃ gakārayormadhye dvitīyacaturthau jakārau bhavataḥ, sā āryā capalā nāma | udāharaṇamagrataḥ ||
5.25
pūrve'rddhe capalālakṣaṇaṃ cedbhavati, tadā sā āryā 'mukhacapalā' nāma || pathyāpūrvakaṃ mukhacapalodāharaṇam— 1 2 3 4 5 6 7 ga | | ' | ' | ' ' | ' | ' ' | ' | ' | | ' atidāruṇā dvijihvā parasya randhrānusāriṇī kuṭilā | 1 2 3 4 5 6 7 ga ' ' | | | | ' ' ' ' ' ' | | | | | | ' dūrāt pariharaṇīyā nārī nāgīva mukhacapalā || ādivipulāpūrvakaṃ mukhacapalodāharaṇam— 1 2 3 4 5 6 7 ga ' ' | ' | ' ' | ' | ' ' | ' | ' ' ' yasyāstu locane piṅgale bhruvau saṅgate mukhaṃ dīrgham | 1 2 3 4 5 6 7 ga | | ' | ' | ' ' ' ' ' | | | | | | | ' vipulonnatāśca dantāḥ kāntā'sau bhavati mukhacapalā ||
5.26
dvitīye'rddhe capalālakṣaṇañcedbhavati, sā āryā ‘jaghanacapalā’ nāma || tatra pathyāpūrvvakaṃ jaghanacapalodāharaṇam— 1 2 3 4 5 6 7 ga ' ' ' | | ' ' ' | | | | ' | ' | ' ' | yatpādasya kaniṣṭhā na spṛśati mahīmanāmikā vāpi | 1 2 3 4 5 6 7 ga ' ' | ' | ' ' | ' | ' ' | | | | | ' sā sarvvadhūrttabhogyā bhavedavaśyaṃ jaghanacapalā || antarvipulāpūrvvakaṃ jaghanacapalodāharaṇam— 1 2 3 4 5 6 7 ga ' ' ' ' ' ' | ' | ' ' | ' | ' ' ' yasyāḥ pādāṅguṣṭhaṃ vyatītya yāti pradeśinī dīrghā |
5.27
yasyā ubhayorarddhayoścapalālakṣaṇaṃ bhavati, sā āryā ‘mahācapalā’ nāma || tatra pathyāpūrvakaṃ mahācapalodāharaṇam—
1 2 3 4 5 6 7 ga | | ' | ' | ' ' | ' | ' ' | ' | | ' vipulānvayaprasūtāpi jāyate sā mahācapalā ||
5.28
ādyenārddhena samamantyamarddhaṃ yasyāḥ sā ādyarddhasamā, anyapadalopī samāsaḥ | etaduktaṃ bhavati—dvitīye'pyarddhe ṣaṣṭho gaṇo jakāro (|'|) nṛlau vā ( ||||) karttavyaḥ || tatra pathyāgītyudāharaṇam— 1 2 3 4 5 6 7 ga | | ' ' | | ' ' | | | | ' | ' | ' ' ' madhuraṃ vīṇāraṇitaṃ pañcamasubhagaśca kokilālāpaḥ | 1 2 3 4 5 6 7 ga ' ' ' | | ' ' | | ' | | ' | ' | ' | | ' gītiḥ pauravadhūnāmadhunā kusumāyudhaṃ prabodhayati || ādivipulāgītyudāharaṇam— 1 2 3 4 5 6 7 ga | | | | ' | | ' ' | ' | ' ' | | | | | ' ' iyamaparā vipulā gītirucyate sarvvalokahitahetoḥ | 1 2 3 4 5 6 7 ga | | ' | ' | ' ' | ' | | | ' | ' | ' ' ' yadaniṣṭamātmanastatpareṣu bhavatāpi mā kvacit kāri ||
5.29
antyenārddhena samamādyamarddhaṃ yasyāḥ, sā āryā ‘upagīti’rnāma ||— tatra pathyopagītyudāharaṇam— 1 2 3 4 5 6 7 ga ' ' ' | | ' | | ' ' ' ' | ' | | ' gāndharvvaṃ makaradhvajadevasyāstraṃ jagadvijayi | 1 2 3 4 5 6 7 ga | | | | ' | | ' | | | | ' ' ' | ' ' ' iti samavekṣya mumukṣubhi-rupagītistyajyate deśaḥ ||
5.30
pūrvoktāt kramādviparītakrama utkramaḥ | ayamarthaḥ,—ādyamarddhamanye bhavatyantyamarddhamādau, sā ‘udgīti’ rnāmāryā | tatra pathyodgītyudāharaṇam— 1 2 3 4 5 6 7 ga vyādha ivodgītiravaiḥ prathamaṃ tāvanmano harasi | 1 2 3 4 5 6 7 ga durnayakara viśrāmyasi paścāt prāṇeṣu vipriyaiḥ śalyaiḥ || mahāvipulodgītyudāharaṇam— 1 2 3 4 5 6 7 ga eṣā tavāparodgītiratra vipulā paribhramati | 1 2 3 4 5 6 7 ga tvadvallabhāpi yat kīrttirakhinnadikpāla pārśvamupa-yāti || pathyāmahācapalodgītyudāharaṇam— 1 2 3 4 5 6 7 ga udgītiratra nityaṃ pravarttate kāmacapalānām | 9—pi
1 2 3 4 5 6 7 ga ' ' | ' | ' ' | ' | ' ' | ' | ' ' ' tasmānmune vimuñca pradeśametaṃ sametametābhiḥ || mahāvipulāmahācapalodgītupradāharaṇam— 1 2 3 4 5 6 7 ga | | ' | ' | ' ' | ' | ' ' | ' | | ' vipulā payodharaśroṇimaṇḍale cakṣuṣoścapalā | 1 2 3 4 5 6 7 na ' ' | ' | ' ' | ' | ' ' | ' | ' | | ' udgītiśālinī kāminī ca sā varṇināṃ mano harati ||
5.31
aṣṭa gaṇāḥ prathame'rddhe yasyā bhavanti sā ‘āryāgīti’ rnāmāryā | aṣṭamo'pi gaṇaścaturmātriko bhavatītyarthaḥ | viśeṣābhāvāt dvitīyamapyarddhaṃ tādṛśameva (ka) | atrāpi ṣaṣṭho gaṇo dvivikalpa eva na lakāraḥ | arddhe iti varttamāne punararddhagrahaṇād gaṇagrahaṇācca iyamapi pathyādilakṣaṇapūrvikā āryāgītiḥ || pathyāryāgītyudāharaṇam—
5.32
la ityanuvarttate | ayamarthaḥ—yatrāyuji pāde prathame tṛtīye ca dviḥsvarāścaturddaśasaṃkhyākā lakārā bhavanti, yukpāde dvitīye caturthe ca dvirvvasavaḥ ṣor̤aṣa lakārāḥ, tadvaitāloyaṃ nāma cchandaḥ | teṣāṃ madhye dvayorapi pādayorante rephalakāragakārāḥ karttavyāḥ | ādye pāde ṣaṭlakārāḥ paścādavaśiṣyante | dvitīye cāṣṭau | evaṃ vaitāloyārddhaṃ siddhyati | dvitīyamapi vaitāloyaṃ tādṛśameva | tatrodāharaṇam— ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' kṣut kṣī ṇa śa rī ra sa ñca yā ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' vya tī ta śi ro 'sthi pa ñja rāḥ
api ca—tava tanvi ! kaṭākṣavīkṣitaiḥ prasaradbhiḥ śravaṇāntagocaraiḥ | viśikhairiva tīkṣṇakoṭibhiḥ prahataḥ prāṇiti duṣkaraṃ naraḥ || api ca—śavaśogitapaṅkacarccitaṃ purubāntragrathitorddhamūrddhajam | vapurātapavahnidīpitaṃ vaitālīyamidaṃ vilokyatām || vaitālīyamiti vetālaśabdāt kṛśāśvāderākṛtigaṇatvāt śaṇpratyayaścāturarthikaḥ | atra pādagrahaṇamidaṃ jñāpayati,—yadāryyādīnāṃ pādaścaturbhāga iti vyavasthā nāsti ||
5.33
tasmin vaitālīye chandasyante gakāraścedadhiko bhavati, tadaupacchandasakaṃ nāma | tatrodāharaṇam—
api ca--paramarmmanirīkṣaṇānuraktaṃ svayamatyantanigūr̤hacittavṛttim | anavasthitamarthalubdhamārādaupacchandasakaṃ jahīhi mitram || upacchandaḥśabdādarohaṇādipāṭhāt cāturarthiko vuñpratyayaḥ ||
5.34
rephalakāragakārāṇāmapavādaḥ | ‘dviḥsvarā ayukpāde yugvasavo'nte’ ityanuvarttate | pūrvvalakṣaṇayorante bhakāro gakārau ca bhavataḥ, tadvaitālīya ‘māpātalikā’ nāma | tatrodāharaṇam— bha ga ga pi ṅga la ke śī ka pi lā kṣī vā cā ṭā vi ka ṭo nna ta da ntī |
āpātalikā asthiretyarthaḥ ||
5.35
atra vaitālīyādhikāre yeṣāṃ lakārāṇāṃ niyama uktastadvyatirikto yo lakāravargaḥ sa śeṣaḥ, tasminniyamaḥ kriyate, yuglakāraḥ pareṇa sākaṃ na miśrīkarttavyaḥ, dvitīyastṛtīyena, caturthaḥ pañcamena, yukpāde ṣaṣṭhaśca saptamena | evaṃ vadatā śeṣāṇāṃ miśrībhāvo'pyanujñātaḥ || atrodāharaṇaṃ pūrvoktameva |
5.36
atra dvitīyacaturthayoḥ pādayoḥ ṣaḍ lakārā amiśrā na karttavyāḥ, pṛthak pṛthak na prayoktavyā ityarthaḥ | prathamathṛtīyayośca pādayoḥ svaruciḥ || tatrodāharaṇaṃ vaitālīye tāvat—
ābhyāṃ pūrvoktalakṣaṇābhyāṃ yugapat pravṛttābhyāṃ ‘pravṛttakaṃ’ nāma vaitālīyam | yukpāde pañcamena pūrvvaḥ saṅgacchate, ayukpāde tṛtīyena dvitīya ityarthaḥ || tatrodāharaṇam—
5.37
idānīṃ viśeṣalakṣaṇamāha | śeṣe pareṇa yuṅ na sākamityanena pañcacaturthayorekībhāvo niṣiddhaḥ so'nena vidhīyate | yujītyanuvarttate | yadāyukpāde pañcamena lakāreṇa pūrvvaḥ saṅgacchate, tadā ‘prācyavṛtti’rnāma vaitāloyaṃ bhavati | śeṣaṃ yathāprāptam || tatrodāharaṇam— ra la ga | | ' | | ' | ' | ' vi pu lā rtha su vā ca kā kṣa rāḥ
5.38
‘pūrvvaḥ sāka’mityanuvarttate | ayukpāde tṛtīyena lakāreṇa yadi pūrvvaḥ saṃgacchate, tadā tat ‘udīcyavṛtti’rnāma vaitālīyam | śeṣaṃ yathāprāptameva || tatrodāharaṇam—
5.40
yasya sarvve pādā ayuglakṣaṇayuktāstadvaitāloyaṃ ‘cāruhāsinī’ nāma | kiṃ tallakṣaṇam ? caturddaśamāttratvaṃ tṛtīyena pūrvvasya yogaḥ || tatrodāharaṇam—
5.41
yuglakṣaṇayuktaiścaturbhiḥ pādaiḥ ‘aparāntikā’ nāma vaitālīyam | kiṃ tallakṣaṇam ? ṣor̤aśamātratvaṃ pañcamena pūrvvasya yogaḥ, ṣaṇṇāṃ mātrāṇāṃ ( miśrāṇāṃ ) prayogaśca || tatrodāharaṇam— ra la ga | | | | ' | | | | ' | ' | ' sthi ra vi lā sa na ta mau kti kā va lī ra la ga | | | | ' | ' ' | ' | ' | ' ka ma la ko ma lā ṅgī mṛ ge kṣa ṇā | ra la ga | | | | ' | | | | ' | ' | ' ha ra ti ka sya hṛ da yaṃ na kā mi naḥ ta la ga | | | | ' | | | | ' | ' | ' su ra ta ke li ku śa lā' pa rā nti kā || iti vaitālīyādhikāraḥ ||
5.42
vaitālīyamityādisūtrāt samasyantapādagrahaṇamanuvarttate | 'l' iti ca mahānadhikāraḥ | tenāyamarthaḥ—yatra pāde gantāḥ santaḥ ṣor̤aśa lakārā bhavanti, ta'nmātrāsamakaṃ' nāma cchandaḥ | ante dvābhyāmeko guruḥ karttavyaḥ, navamaśca lakāra (|) eva | 'dvirvvasava' iti dviguṇitā vasavo lakārāḥ, ṣor̤aśa ityarthaḥ | 'śeṣe pareṇa yuṅ na sāka' mityanuvarttanīyam || tatrodāharaṇam— la ga ' ' | | ' | | ' ' ' a śma śru mu kho vi ra lai rda ntai la ga ' ' ' ' | | ' ' ' rma rjā rā kṣau mi ta nā sā graḥ | la ga ' ' | | ' | | ' ' ' ni rmmāṃ sa ha nuḥ sphu ṭi taiḥ ke śaila ga ' ' | | ' | | ' ' ' rmā trā sa ma kaṃ la bha te duḥ kham || 'mante' ityanenaivāntyasya gurutve siddhe punargantagrahaṇamātideśika gurutvanivṛttyartham | tenātra dvau lakārau (||) bhaṅktvā dvimātriko guruḥ (') kriyata iti vākyaśeṣaḥ ||
5.43
yasya mātrāsamakasya pāde dvādaśo lakāraḥ (|) svarūpeṇāvatiṣṭhate, cakārānnavamaśca, tanmātrāsamakaṃ ‘vānavāsikā’ nāma || tatrodāharaṇam—
5.44
dvādaśagrahaṇaṃ navamagrahaṇañca nivṛttam | yatra caturṣu pādeṣu pañcamāṣṭamau lakārau (|) tiṣṭhataḥ, śeṣaṃ yathāprāptam, tanmātrāsamakaṃ ‘viśloko’ nāma || tatrodāharaṇam—
5.45
yasya navamo lakāra (|) evāvatiṣṭhate, cakārāt pañcamāṣṭamau ca, tanmātrāsamakaṃ ‘citrā’ nāma || tatrodāharaṇam—
navama ityanuvarttamāne punarnavamagrahaṇamupacitrāpratiprasavārtham ||
5.46
‘parayuktena’ daśamena sahaikībhūtena navamena, ‘upacitrā’ nāma bhavati | pūrvvaṃ laghuniyamena lakṣaṇaṃ proktam | idaṃ tu guruniyamenocyate | tatrodāharaṇam—
5.47
eṣāṃ pañcānāṃ madhye yaiḥ kaiścidapi caturbhiḥ pādaiḥ 'pādākulaka' nāma | tatra mātrāsamakaviślokavānavāsikopacitrāṇāṃ pādairūdāharaṇam— la ga | | ' ' | | | | | | ' ' a li vā cā li ta vi ka si ta cū te la la ga ' ' | | | | ' | | ' ' kā le ma da na sa mā ga ma dū te | la la ga ' ' ' ' | | | | ' ' smṛ tvā kā ntāṃ pa ri hṛ ta sā rthaḥ ga ga ' ' | | | ' | | ' ' pā dā ku la kaṃ dhā va ti pā nthaḥ || tathā viślokopacitrāmātrāsamakopacitrāṇāṃ pādaiḥ pādākulakam | tatrodāharaṇam— la la ga ' ' | | | | ' | | ' ' puṃ sko ki la kṛ ta śo bha na gī te ga ga ' | | | | ' ' | | ' ' da kṣi ṇa pa va na pre ri ta śī te | la ga | | | | ' ' | | ' ' ' ma dhu sa ma ye' smin kṛ ta vi ślo kaḥ
mātrāsamakasyaikena pādena, dvābhyāmupacitrāyāḥ, viślokasyaikena ‘pādākulakam’ | tatrodāharaṇam—
yathā pādākulakanāmnaḥ ślokasya pādeṣvasthiratā tathetyarthaḥ || upacitrāpādenaikena, vānavāsikāpādena, punarupacitrāpādābhyāṃ pādākulakam | tatrodāharaṇam—
5.48
yatra pāde dvirvvasavaḥ ṣor̤aśa lakārā bhavanti, sā 'gītyāryyā' nāma jātiḥ | 'la' ityanuvarttamāne punarlagrahaṇaṃ dvimātrikanivṛttyartham || tatrodāharaṇam— ma da ka la kha ga ku la ka la ra va mu kha ri ṇi vi ka si ta sa ra si ja pa ri ma la su ra bhi ṇi | gi ri va ra pa ri sa ra sa ra si ma ha ti kha lu ra ti ra ti śa ya mi ha ma ma hṛ di vi la sa ti || sarvvalaghucchandasi gītyāryyāśabdasya praveśayitumaśakyatvānnanāma noktam ||
5.49
saiva gītyāryyā viparyyastārddhā yadā bhavati, tadā 'śikhā' ityākhyāṃ labhate | ayamarthaḥ—yatrārddhaṃ sarvvalaghu bhavati, arddhañca sarvvagurvviti | evaṃ tasyā eva vinyāsabhedena saṃjñādvayamāha ||—
5.50
pūrvvaścedaddhabhāgaḥ sarvvalaghurdvātriṃśallakārā bhavanti, uttaraśca sarvvaguruḥ ṣor̤aśagakārā-stadā 'jyoti'-rnāma śikhā bhavati ||— tatrodāharaṇam— ya di su kha ma nu pa ma ma pa ra ma bhi la ṣa si pa ri ha ra yu va ti ṣu ra ti ma ti śa ya mi ha ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ā tma jyo ti ryo gā bhyā sād dṛ ṣṭvā duḥ kha cche daṃ ku ryyāḥ ||
5.51
tasyā eva śikhāyāḥ pūrvvārddhabhāgaḥ sarvvaguruḥ ṣor̤aśagakārāścedbhavanti, uttaraśca dvātriṃśallakārā bhavanti, tadā 'saumyā' nāma śikhā bhavati || tatrodāharaṇam— saumyāṃ dṛṣṭiṃ dehi snehād-dehe'smākaṃ sānaṃ muñcā | śaśadharamukhi sukhamapanaya mama hṛdi manasijarujamapahara laghutaramiha ||
5.52
arddhagrahaṇamanuvarttate | yatra prathame'rddhe ekonatriṃśallakārā bhavanti, dvitīye cārddhe ekatriṃśat, tayoścānte dvau lakārāvunmūlya pratyekameko guruḥ kriyate, tat 'cūlikā'nāma cchandaḥ | ante giti viśeṣopādānasāmarthyādanyeṣāṃ laghutvamuktaṃ bhavati ; tenādye saptaviṃśatirlaghavo'nte gurureko bhavati | dvitīye'pyekonatriṃśallaghavo'nte gururekaḥ || tatrodāharaṇam— ga ratikaramalayamaruti śubhaśaśamabhihatahimamahasi madhusamaye | ga pravasasi pathika virahita kathamaha tu parihṛtayuvatiraticapalatayā || anyaiḥ (ka) punaranyathaivedaṃ sūtramadhīyate, 'cūlikārddhamekonatriṃśadante gi'ti | teṣāmubhayoścāpyarddhayorekonatriṃśanmātrā gurvvantā bhavanti || tatrodāharaṇam |—
arddhagrahaṇādatra pādavyavasthā nāsti || idānoṃ gaṇamātrācchandasāṃ gurulaghusaṃkhyāparijñānārthamidamāha—
First 141 of 299 passages. Read on
Commentaries (1)
- Mṛtasaṃjīvanīṭīkā — Suhalaṇa Bhaṭṭa, Sanskrit, not yet digitised