Kathakagrihyasutra 14
Commentary of Devapāla 14
- Language
- Sanskrit
14.1
kalpanaṃ kalpo vidhiḥ, paśoḥ kalpaḥ paśukalpaḥ | sa uktaḥ | kva uktaḥ | ādhāne ‘āgneyena sthālīpākena paśunā vā yajeta’(46|10) iti | so'yaṃ nityaḥ paśūpahāraḥ uktaḥ | yathaiva hi navānnenāgrāyaṇamakṛtvā tadbhojanamanupapannaṃ, tathā māṃsenāniṣṭvā māṃsabhakṣaṇamapyayuktamityāhuḥ | athaśabda ānantarye | tasyetikartavyatāṃ vakṣyāma ityadhyāhāraḥ | tenāyaṃ samūhārthaḥ-haviṣyakalpaścokta evāgnyādhāne, tatreṣṭivikārāṇāṃ haviṣkalpānāṃ prakāra uktaḥ, anantaraṃ paśuvikārasya paśukalpasya prakāraṃ vakṣyāmaḥ |
14.2
pūrveṇa mūlamantrāṇāmuktaḥ sa ukta eveha yathoktaḥ pūrveṇādhikāravākyena tatra tatra yathā navenānarcitā hyasya paśunā vāgnaya iti ato'sau matsyapaśunā yajeteti | tathetyādyuktam agnaye paśunā yajeta punaḥ pūrveṇa śākhāṃ nihatyeti sūtrabhedo yathānyaiḥ kṛtaḥ yathā pūrvasminpakṣe kasya pūrveṇeti saṃśayaḥ syāt, pūrveṇāgnimiti ca nādhītam | nacopayujyate uktaḥ pūrveṇeti sarvasya siddhatvāt | paśugrahaṇācchāga eva | śākhāvacanāttakṣaṇādayo yūpadharmā na bhavanti tatsthāne prayuktāyāḥ śabdānyatvāt |
14.3
tasmin paśau tadvadvikriyamāṇe'pi yaducyate tattūṣṇīṃ sarvaṃ bhavati | sarvaṃ yatkartavyaṃ tattūṣṇīmamantrakaṃ kuryāt |
14.4
athaśabda ānantarye | hutapākayajñavidhiruktaḥ, anantaramahutapākayajñeṣu vaktavyeṣu sarvāhutapākayajñaprakṛtibhūtā upahārā ucyante ityarthaḥ | vaiśravaṇīye hyupahārā dṛṣṭāste anyeṣāṃ prakṛtayaḥ | tathā cācārato'pi deśaviśeṣādiṣu yathāyathaṃ prasiddhāḥ | ato yathācāraṃ yathādevataṃ cānnaṃ pāyasakṛsarāpūpādikaṃ sādhayitvā dīpapuṣpadhūpādipūrvakaṃ savitṛdevatākenohitacaturthyantābhimatadevatānāmāntena 'vināyakāyopahāram' ityādyūhakalpanayā balimupaharet | ācārānatikrameṇa japāḥ, yasyai devatāyai balirupahriyate, taddaivatairmantrairjapāḥ kartavyā ityarthaḥ | abhimatadevatāliṅgamantrālābhe tu laukikena ślokādinopahāraḥ kartavyaḥ | uktaḥ śeṣa iti upahṛtaśeṣeṇa brāhmaṇān bhojayet, adyāśvetyādiḥ śeṣaḥ || 1-4 ||
vyākhyātam || iti pañcāśī kāṇḍikā |
50 ||
luptārthaṃ tūṣṇīmapi na bhavati | yathā śākhāyāṃ takṣaṇam |
vikāreṣu coditamiti vacanātsarvaṃ tūṣṇīṃ prāptamityapavādamāha
14.5
yaddevatāsaṃbaddhaṃ tatsamantrakaṃ devatānāmnā vā kartavyaṃ, homaścetyarthaḥ |
parisamūhanādirāṣṭrabhṛdantaṃ kṛtvā prāgājyabhāgābhyāṃ darbheṇa paśumupākaroti tūṣṇīṃ prokṣati ca tathā pāyayati payaḥ | paryagniṃ ca karoti paśum | darbhagrahaṇaṃ śākhānivṛttyartham | prāgājyabhāgābhyāmupākaraṇīyahomau prajāpaterjāyamāna iti dvābhyāṃ kartavyau | tato darbheṇa paśūpākaraṇam | śākhānte pratyaṅmukhaṃ paśumupasthāpya raśanādānaṃ tūṣṇīm | 'ṛtasya tvā' ityādinā 'agnaye juṣṭaṃ badhnāmi' iti pūritena dakṣiṇe'rdhaśirasi paśuṃ badhnāti, śākhāyāṃ tūṣṇīṃ paśuṃ badhnāti chāgam |
14.7
paśuṃ ghṛtamāghrāpya apāvyasamākhyātā āhutīrjuhoti | tenaiva ghṛtena 'prajānanta' iti pañcabhiḥ |
14.8
yena paryagnikaraṇaṃ kṛtaṃ tadevolmukaṃ harati pāvārtham |
14.9
darbhāstaraṇaṃ tūṣṇīṃ karoti |
14.10
tasmindarbhe saṃjñapayanti mārayanti | bahuvacanena nāsikādigrahaṇādinā pratyakśirasamudakpādamityādi jñāyate |
14.11
pramāpite sati prāṇasya śarīrasya vāyorryā-
nyāyatanāni mukhādīni, tāni snāpayati | yathoktagrahaṇāt ṣaṣṭyā snāpanaṃ jñāyate |
14.12
tato nābhikroḍayormadhyādvapāmutkhindati khaṅgena devatābhidhānatvāt 'agnaye tvā juṣṭamavakṛntā' iti mantreṇa | utkhidya ca vapāśrapaṇyau śākhayā pracchādayati, tataścarame'ṅgāre vapāṃ nigṛhṇāti, uttarabhāge sarvānte yo'vasthito'ṅgārastatra nidadhātītyarthaḥ | tatastāṃ śākhāyā agneśca madhyenāharati dakṣiṇaṃ bhāgamānayatītyarthaḥ | tato dakṣiṇabhāgamānīyodaṅmukho'bhighārya śrapayati |
14.13
tataḥ śṛtāṃ vapāmudagagreṣu darbheṣu nidadhāti tadanantaramājyabhāgau juhoti tataḥ parivapyasaṃjñakāvanvarthakau homau juhoti | tatra jātavedo vapayā gacchetyekaḥ, devebhyaḥ svāhā iti dvitīyaḥ sruveṇājyena | tadanantaraṃ vapāṃ devatāyā upanāmayet | ayamarthaḥ-juhvāṃ vapāmupastīrya dakṣiṇato'sinā sakṛdavadāya devatāyai dadyāt tannāmadheyena, taddevatayā varcā |
14.14
upyo nāma homaḥ, parivapyaśca darśito 'jātavedo vapayā gaccha' iti 'devebhyaḥ svāhā' iti | tau hutvā pratipattyarthaṃ vapāśrapaṇārthadarbhasahite vapāśrapaṇyāvagnau kṣipati tūṣṇīm | tata āpohiṣṭhīyābhirmārjanaṃ tatraiva karoti catvālasya luptārthatve pātrābhāvāt | tadanantaraṃ prakṛtau yathācoditāni hṛdayādīnyavadānāni sviṣṭakṛtaḥ pūrvaṃ balimupaharet | tatra hṛdayasya śūle pākaḥ, śiṣṭānāṃ sthālyām | dvirdviravadāya homo hṛdayādibhyaḥ | tāni tu hṛdayajihvākroḍamadhyadakṣiṇabāhupāśrvadvayagudaśroṇimedomadhyāni | tataḥ paśupuroḍāśasthāne yathādaivatamupahāreṣu carumodakādīnāmanyatamaḥ kāryaḥ |
14.15
gatārtham |
atha mantravivṛtiḥ | tatropākaraṇīyahomamantrau prajāpaterjāyamānāḥ prajā jātāśca yā imāḥ | tā asmai prativedaya cikitvām̐ anumanyatām || upākartrocyate-prajāpateḥ sakāśāt jāyamānāḥ imā vartamānāḥ prajāḥ, yāśca jātā atītotpattikriyāḥ, tāḥ sarvā asmai paśave prativedaya bodhaya, yasya yādarthyenotpattistaṃ tathā pratipādaya ‘yajñārthaṃ paśavaḥ sṛṣṭāḥ’ ityādirūpeṇa | tvaṃ hi cikittvān jānāno'bhijñaḥ | tvayā ca bodhitaṃ paśuṃ manyamānamanumanyatāṃ prajāpatiḥ satyamanujānātvityarthaḥ || paśupateḥ paśavo virūpā sarūpā uta | teṣāṃ yaṃ vavrire devāstaṃ svarāḍanumanyatām || paśupate rudrasya sarūpā virūpāśca paśavaḥ yāge yogyāścāyogyāścetyarthaḥ, utaśabdaścārthe, teṣāṃ madhye yaṃ chāgādikaṃ paśuṃ devā vavrire vṛṇvanti prārthayante tameva svarāṭ, svayaṃ rājate iti svarāṭ, prajāpatī rudro'numanyatāmabhyupāgacchatu ||
apāvyānāṃ devānāmārṣam | paśūnāṃ yajñeṣūpayuktānāṃ svargatiriha praśasyate | pūrve devāḥ prakṛtasya ālabdhasya paśoḥ prāṇamaṅgebhyo'vayavebhyo niścarantameva nirgacchantameva pratigṛhṇanti svīkurvanti | kīdṛśāḥ pūrve | prajānantaḥ asmadarthaṃ prajānantaḥ asmadarthamālabdho'yamiti manyamānāḥ | ataḥ paśurucyate-idānīṃ huto'gnau prakṣiptāvadānaḥ san svargaṃ yāhi pathibhirmārgaiḥ | kīdṛśaiḥ | devayānairyairdevā yajamānānāyānti, tyaktaprāṇaiśca śarīraiḥ śarīrāvayavaiḥ pratitiṣṭha ||
ye paśavo badhyamānamanubadhyamānā lakṣaṇīkṛtya paścādbadhyamānāḥ santaḥ anvaikṣanta paśyanti cakṣuṣā manasā ca, tānapyagre prathamamagniḥ pramumoktu duḥkhānmocayatu devatvamāpādayatu muktiṃ vā | etaduktaṃ bhavati-yajñaparamparayā mama yajamānasya svargatirbhavatītyetāvadvedādavyāhatasiddham | idaṃ tvabhyarthayāmahe asmadarthena kleśamanubhavantī paśuparamparā svargatimanubhavatu saṃpannadivyadarśanā satī agniprasādāt | kīdṛśo'gniḥ prajāpatiḥ prajānāṃ pātā, duḥkhavimocanaṃ ca prajānāṃ pālanam | anyacca kīdṛśaḥ | prajayā saṃvidānaḥ, 'vidlṛ lābhe' prajayā janitarakṣayā prajāpatitvaṃ labhamānaḥ ||
ye āraṇyāḥ paśavaḥ siṃhādayo viśvarūpāḥ sarvarūpāḥ, virūpā vividharūpāḥ santo bahudhaikarūpā bahudhā nānāprakāreṇa hariṇatvādyavāntarajātibhedenaikarūpā anugatākārāḥ, athavā bahudhā siṃhahariṇādirūpeṇa virūpā api santaḥ paśutvenaikarūpāḥ, tānsarvānapi agre prathamaṃ pramumoktu tajjāterupakārakatvāt | viśvaṃ kartavyaṃ yasya sa viśvakarmā prajāpatirūpa ityarthaḥ | prajayā saṃraṇaḥ samyagramamāṇaḥ krīḍan prajāsargasthitipralayaiḥ, tena prajāpateḥ sṛṣṭyādinā kiṃ prayojanamityaparyanuyogaḥ ||
ye catuṣpadaḥ paśavo'jādayaḥ, uta tathā dvipadaḥ kapiñjalādayaḥ niṣkrītāḥ krītaniścayaṃ saṃprāptāḥ te, yajñamarhati yajñiyastaṃ bhāgayantu yajñārhāvadānāni bhāgarūpatāṃ prāpayantu, rāyaspoṣāḥ dhanapuṣṭiyuktāḥ santaḥ yajamānaṃ viśantu | ke te paśavaḥ | yeṣāṃ paśūnāṃ paśupatī rudra īśe prabhavati ||
he devā ṛtvijaḥ pramuñcamānāḥ paśūnāṃ duḥkhavimokaṃ kurvantaḥ yajamānāya gātuṃ yajñaṃ dhatta vidhatta | datta vā | kīdṛśaṃ yajñaṃ dhatta | bhuvanasya lokatrayasya reto bījaṃ karmajanyatvāt jagatām| yajñe ca kriyamāṇe devānāmapi priyaṃ pātho'nnaṃ paśulakṣaṇaṃ devānāmetu devānprāpnotu | kīdṛśaṃ pāthaḥ | upākṛtaṃ yadsyāt, yūpasamīpamānīya yattiṣṭhati, śaṃsamānaṃ devatāsaṃbandhamabhiśaṃsat prārthayamānam ||
he jātavedaḥ jātaprajñāna jātadhana vā, vedo jñānaṃ dhanaṃ vā, devebhyo havyaṃ vaha | kiṃ kṛtvā | sadakṣaḥ satanūśca bhūtvā, saha dakṣeṇa dākṣiṇyena vartate iti sadakṣaḥ, saha tanvā vartate iti satanūrdevahaviḥprāpaṇasamarthaśarīraviśeṣayuktaḥ sannityarthaḥ | athānantaraṃ yatastvāmu tvāmeva tye te yajamānā dadhire dhārayante prathamaṃ vicakṣyaṃ darśanīyaṃ, tathā śṛtasya pākasya kartāraṃ, yajñiyaṃ ca yajñārhaṃ ca ||
he jātavedaḥ agne devān gaccha vapayā saha vapāṃ gṛhītvā | tvaṃ hi hotā āhvatā devānāṃ dātā vā babhūva bhavasi | he agne ghṛtasya tanvā jvālayā saṃbhavasva saṃbadhyasva | etayā ca vapayā devaprāpitayā yajamānasya kāmāḥ satyāḥ santu || iti paśukalpaḥ || ityekapañcāśī kāṇḍikā |
51 ||
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit