Kathakagrihyasutra 15
Commentary of Devapāla 15
- Language
- Sanskrit
15.1
athaśabdo nityātpaśukalpādivavakṣitasya kāmyasyānantaryamāha, nityaṃ paśutantramuktam, anantaraṃ kāmyaṃ vakṣyāma ityarthaḥ | śūlagava iti karmanāma | śūle sarvāṇyavadānāni pacyante | atra gaurapica paśoranvarthakaṃ nāma | avadānahomāntaṃ ca cchāgapakṣa eva, goḥ punarutsarga eva lokavirodhāt |
15.2
kāmyante iti kāmāḥ svargādiphalavi-
śeṣāḥ, tādarthye caturthī | paryāyeṇa sarvakāmasiddhirna samuccayeneti yogasiddhayadhikaraṇe vyavasthitam |
15.3
kālavikalpārthametat |
15.4
eke punaḥ kālaniyamaṃ nānumanyante | tena yadākadācitkartavyaḥ śūlagavaḥ |
15.5
grāmasyottare deśe gavāṃ madhye vedyākṛtiṃ kṛtvā, pāśukīmeva vediṃ caturasrāṃ kṛtvetyarthaḥ, tāṃ vediṃ vṛkṣaśākhābhiḥ parivṛtya ataṣṭaṃ takṣaṇarahitaṃ yūpamucchrayanti | yūpaśabdasya saṃskāraśabdatvānmantre prāpte tadapavādastūṣṇīmiti | ucchrayantīti bahuvacanenocchrayaṇasyāniyatakartṛtvamāha |
15.6
taṃ yūpamāśrityāpareṇa paścime bhāge yathoktamupasamādhānādikamājyabhāgāntaṃ kṛtvā, jayaprabhṛtibhirhutveti sthālīpākatantramatra rāṣṭrabhṛtparyantamupalakṣayati | bhavāya tvāmupākaromi, śarvāya tvāmupākaromītyādinā mantraṣaṭkenopakalpayāmītyantena gāmupākaroti paśuṃ vā cchāgam |
15.7
nāmāni bhavāya śarvāyetyādīni | nāma nāma pratināma, dravyaṃ vapāvadānādi, dravyaṃ dravyaṃ pratidravyam | anuvākāḥ ṣaṭ rudrābhidhānāḥ pūrvavyākhyātāḥ ‘namaste rudra manyave’ ityādyāḥ | anuvākaṃ anuvākaṃ pratyanuvākam| itiśabdo'dhikaraṇapradhānaḥ| iha yadvapāvadānādikaṃ karma pradhānaṃ, tatpratidravyaṃ kriyamāṇaṃ pratināma pratyanuvākaṃ ca kartavyam | tathā ṣaḍbhiranuvākairyathāsaṃkhyamekaikena bhavādināmaśabdena yuktairviparyayāḥ ṣaṭ homāḥ| hṛdayādibhya ekaikasmāddvirdviravadāya samudāyaṃ kṛtvaiva deyāḥ ṣaḍupahārāḥ |
15.8
ekaikasminkapāle nirvṛttān ṣaṭ paśupuroḍāśāṃstūṣṇīṃ mantravyatirekeṇa nirmitān śrapayitvā sviṣṭakṛtaḥ pūrvaṃ baliṣaṭkamekaikena puroḍāśena bhinnabhinnapātrasthena bhinnabhinnadarbhasthena vā paśulohitaliptena kalpayet | 'devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ bhavāya juṣṭaṃ kalpayāmi' ityādayaḥ kalpane ṣaṭ mantrāḥ | kalpayitvā ca 'namaste rudra manyave' iti ṣaḍbhiranuvākairupasthānaṃ kṛtvā balimupaharati |
15.9
īśānaṃ tveti vākyaśeṣamanuvākaṣaṅkena saṃbandhayatītyarthaḥ| tatastribhyo'ṅgebhyo madhyasavyaśroṇidakṣiṇabāhubhyaḥ sakṛdavadāya agnaye svāheti sviṣṭakṛtaṃ yajati| pūrvoktamantreṇetyeke| anenaiva ca samāptiḥ| tato vapāśrapaṇīṃ sadarbhāṃ pūrvavadagnau praharati prokṣati cāpohiṣṭhīyābhiḥ |
15.10
yathāśakti brāhmaṇān māṃsena bhojayanti |
15.11
apakvamapi grāmaṃ na praveśayanti, kā vārtā pakvasyeti kecit | apare tu pakvasya grāmapraveśanamicchanti kadācit |
15.12
mucyamānaṃ pakvamapakvaṃ bhūmau prakṣipantītyarthaḥ| sacarma carmaṇā saha |
15.13
yajñabhūmimapaśyanto grāmamāgacchantītyarthaḥ 13 vyākhyātaṃ sūtrajātam | mantrānvyākhyāsyāmaḥ | tatra rudrā vyākhyātāḥ ||
āstārapaṃktiḥ| bhūtānām | īśasyārṣam | agnireva rudraḥ | he agne tvāṃ vayaṃ dhanānāmīśānaṃ prabhuṃ śuśruma śrutavantaḥ | ato he dhanapate bhūri bahu puṣṭaṃ paripūrṇaṃ mahyaṃ dhehi | kīdṛśam | gomat goyuktam | evamaśvavaddhiraṇyavadannavaditi yojyam ||
naṣṭarūpā paṅktiḥ| he prajāpate rudrāgne tava saṃbandhinī dyauḥ payo dugdhāṃ jalaṃ muñcatu | kīdṛśī dyauḥ | pṛthivī pṛthvī mahatī | ajaṃ jalaṃ, tadgirati muñcati ajagaro meghaḥ tvāṃ sodakaḥ udakasahito visarpatu | prajāpatinā sādhyapākādinā ahamātmānamāprīṇe tarpayāmi pūrayāmi, ataḥ sa mamātmā ariktaḥ paripūrṇo bhavatu ||
he devā ṛtvijaḥ, tasmai rudrāya namo'stu yo agnau apsu oṣadhīṣu vanaspatiṣu ca sthitaḥ | athavātyalpamidamucyate yo viśvā viśvāni bhuvanāni āviveśa yena sarvāṇi bhuvanāni vyāptāni || iti śūlagavaḥ || iti dvipañcāśī kāṇḍikā |
52 ||
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit