Kathakagrihyasutra 16.5
Commentary of Devapāla 16.5
- Language
- Sanskrit
16.5.1
uktamityanuṣaṅgaḥ | āgrayaṇoktameva prāśanaṃ grāhyaṃ sviṣṭakṛtkālakam | bhadrānna iti vrīhiśyāmākānāṃ bhakṣaṇe mantraḥ, etamu tyamiti yavānām | atha mantravivṛtiḥ | yājyayā anuvākyayā vā homaḥ | tatra āmnāye agnimityādyā yathāliṅgaṃ yājyānuvākyāḥ | tvamimā iti dve somadaivatye triṣṭubhau saumyaśyāmākasya yājyānuvākye || tvamimā oṣadhīssoma viśvāstvamapo ajayastvaṃ gāḥ | tvamātatanthorvantarikṣaṃ tvaṃ jyotiṣā vi tamo vavartha || devaputrāṇāṃ brahmaṇo vārṣam | anuvākyeyaṃ, uttarā tu yājyā | uttaratrāpyevam | he soma imā viśvāḥ sarvā oṣadhīḥ tvamevājayaḥ, na- kāralopaśchāndasaḥ, ajanayaḥ janitavānasi | bahvṛce tvajanaya iti nakāraḥ paṭhyate | evamapo viśvāstvamajayaḥ, tathā gāḥ ausreyāstvameva janitavān | kiṃca uru vitatamantarikṣaṃ tvameva ātatantha ātatavān vistāritavān | tvameva ca jyotiṣā tamo vivavartha viśeṣeṇāndhakāraṃ vṛtavān || rājā somaḥ 'somo vā oṣadhīnāṃ rājā' iti śruteḥ| he rājan soma havyā havyāni pratigṛbhāya pratigṛhāṇa | 'halaḥ śnaḥ śānajjhau,' 'chandasi śāyajapi' 'hṛgrahorbhaśchandasi' iti hasya bhatvam | 'vyavahitāśca' iti vyavahitasya praterupasargasya prayogaḥ | 'śeśchandasi bahulam' iti havyetyatra śerluk | kiṃ kurvan havyāni gṛhāṇa | aheḍan 'heḍṛ anādare' anādaramakurvan | sumanāḥ śobhanacittaḥ san | kairgṛhāṇa | tebhistairviśvaiḥ sarvairnāmabhiḥ | kaiḥ| yāni te tava divi dhāmāni tejāṃsi, yāni ca pṛthivyāṃ,
16.5.2
rājasūye saumyaḥ śyāmākaścaruḥ babhruḥ piṅgalo dakṣiṇeti śyāmākeṣṭirāmnātā | tasyāḥ krame ete yājyānuvākye paṭhyete | atra sviṣṭakṛdagnirdevatā sāpīheṣṭiyukteti vyākhyāyate mantradvayam | agniḥ somaḥ, he agne sarvakālaṃ sugaḥ sukhagamanaḥ panthāḥ mārgaḥ dṛṣṭādṛṣṭapuruṣārthaprāptyupāyo'smākamastu | kīdṛśaḥ | pitumān, annavān | he devā dyotamānāḥ raviraśmayaḥ oṣadhīrvrīhyādyāḥ madhvā madhurasena jalena saṃpipṛkta ‘pṛcī saṃparke’ saṃpṛktāḥ siktāḥ saṃpādayata | tathā bhago bandhvādibhyo vibhajyamānamannaṃ me mamāstu | kiṃca he agne mama tathā bhava yathā na mṛdhyāḥ ‘mṛdhu hiṃsāyām’ ahiṃsako bhavetyarthaḥ, sakhye vartamānaḥ | udvāyo aśyāṃ sadanaṃ purukṣoḥ, rāyo dhanāni udbhayāmutkarṣeṇāśśuyāṃ vyāpnuyāṃ prāpnuyāmaham | sadanaṃ purukṣoḥ yāni dhanāni bhavanti, sīdantyasminniti sadanaṃ sthānamāspadaṃ, puru iti bahunāma, ‘ru kṣu śabde’ bahvyāḥ prasiddheḥ sthānamityarthaḥ || svadasva havyā iti | he agne havyā havyāni havīṃṣi svadasva khādaya | samiṣo didīhi iṣo'nnāni samyagdehi dānārthaṃ saṃmānaparicchedahānāyeti | kiṃca viśvān sarvān śatrūn jeṣi jaya | kutra | pṛtsu saṃgrāmeṣu | tathā ahā ahāni viśvā viśvāni sumanāḥ sucittaḥ san dīdihi dedīpyamānānyanavaratayajñārthaṃ haviḥprajvālanena kuru no'smākam || āgrāyaṇadevatābhyo juhuyādityuktam | tatrāgrāyaṇadevatāliṅgā mantrā vyākhyāyante |
16.5.3
gāyatrī | ghā iti pādapūraṇo varṇāgama iti | upasargaḥ stṛṇātinā saṃbadhyate | yeṣāmiti teṣāmityasya prasaṅge vyatyayena | ye agnimindhate tathā barhirāstṛṇanti | kīdṛśam | ānuṣak , ā samantādanuṣajata ityānuṣakū karmānuṣaktaṃ, teṣāmindro yuvā, viśvastaruṇo vā, sakhā samānakhyāno bhavati || triṣṭup | yugalānāṃ pūrvā gāyatrī, parā triṣṭup | devā dyotamānāḥ sūryaraśmayaḥ | rājanta ityadhyāhāraḥ | kīdṛśāḥ | sukarmāṇaḥ śobhanaṃ prakāśanādikaṃ karma yeṣāṃ, surucaḥ sudīptayaḥ, devayantaḥ devān yajamānaprabhṛtīnicchantaḥ kāmayamānāḥ | ayo na janimā dhamantaḥ, nakāra upamārthīyaḥ, janimā janimānaṃ jananaṃ vrīhiprabhṛtīnāṃ dhamantaḥ prakāśayantaḥ utpādayantaḥ| kiṃvat | ayo na, yathā lohakāraḥ śastraṃ dhamati | śucanto agnim , agnimindhanaśoṣaṇadvāreṇa dīpayantaḥ | vavṛdhanta indram , indraṃ stutibhirvardhayantaḥ | ūrvaṃ gavyaṃ, goḥ svargasyāvayavaṃ pariṣvadantaḥ pariṣīdanto gacchanti | kīdṛśāḥ | sukarmāṇaḥ | devatvaṃ cātmana icchantaḥ | janma ca dhamantaḥ, kutsitaṃ jagaddhamanto nityanaimittikakarmānuṣṭhānena jñānena ca ayovat || he indrāgnī iyaṃ stutirvāṃ yuvayorajani jātā asya manmano'nnasya sakāśāt | kīdṛśī | pūrvyā pūrvabhavā cāsau stutiḥ pūrvyastutiḥ | kasmādiva kā | abhrādvṛṣṭiriva, annāddhi vākpravartate meghādiva vṛṣṭiḥ ||
16.5.4
he indrāgnī navajātaṃ navānnaṃ juṣethāṃ sevethāṃ bhakṣayatam | he vṛtrahaṇau tamasaḥ pāpasya hantārau | kīdṛśaṃ navajātam | śuciṃ mantrapūtaṃ, stomaṃ stomaiḥ stutibhiryuktam | adyāsminnahani | yataḥ ubhau vāṃ yuvāṃ suhavau suvāhvānau suhotavyau vā, tā tau tasmādvā johavīmi āhvayāmi juhomi vā | āhvānamapi hi homārtham | vājamannaṃ sadyo'cirāt uśate kāmayamānāya dheṣṭhā pivatam || viśve sarve devā juṣantām | kim | payaḥ pāyasam | kīdṛśam | yujyaṃ yuktaṃ devatāyogyamityarthaḥ | kīdṛśā viśve devāḥ | ṛtāvṛdhaḥ ṛtasya satyasya yajñasya ca vardhayitāraḥ | kaiḥ | ṛtubhiḥ | vasantādau hi yajñakriyāḥ kriyante, jñānaṃ ca | havanamāhvānaṃ śṛṇvantīti havanaśrutaḥ | prāya āhvānaliṅgā anuvākyā, pradhānaliṅgā tu yājyā || he devāḥ viśve devāḥ, raśmayaḥ asmabhyaṃ viśvaṃ sarvamāyurvarivasyantu dadatu iṣaye iṣayā svarasapravṛttādareṇetyarthaḥ | kīdṛśāḥ | kṣapaḥ kṣapamāṇāḥ, āpadāṃ vināśakā ityarthaḥ | usrā usrāviṇo vṛṣṭikāriṇa ityarthaḥ | ye ke ca jmā mahinaḥ, jmā pṛthivī, tasyā mahinaḥ pūjakāḥ upakārakāḥ, pṛthivyā api vā mahāntaḥ ye kecitsākalyenetyarthaḥ | ahimāyāḥ, raśmirūpā hi meghāḥ, meghānāṃ svarūpeṇa paricchedakatvādahimāyā raśmayaḥ | ye ca divo jajñire, svargādādityādvā tatsthatvāt jātāḥ | apāṃ sadhasthe samānasthāne gaganasamudra ityarthaḥ | gagane hyavaśyāyapātena sūkṣmaḥ samudro'numīyate ||
16.5.5
dyāvāpṛthivīye yājyānuvākye | ādyā gāyatrī, dvitīyā triṣṭup | dyauśca pṛthivī ca no'smākamimaṃ yajñaṃ mimikṣatāṃ siñcatāṃ kāmaiḥ pūrayatāmityarthaḥ | kīdṛśau | mahī mahatyau | pipṛtāṃ ca pālayatāṃ ca bharīmabhiḥ bharaṇīyairābharaṇaiyaiḥ || dyāvāpṛthivyau idaṃ havirjuṣetāmityadhyāhāraḥ | kīdṛśau | ghṛtavatyau | tathā bhuvanānāṃ trayāṇāṃ lokānāmabhiśriyā āśrayabhūte | urvī vitate | pṛthvī vipule | madhu pānīyaṃ duhāte iti madhudughe | supeśasau, peśo rūpaṃ, surūpe | tathā varuṇasya devasya saṃbandhinā dharmaṇā dhāraṇena viṣkambhite avaṣṭabdhe dhārite ‘varuṇastvottamnātu’ iti mantraḥ | ajare avināśinyau | bhūriretasau bahubīje sarvasya tajjanyatvāt udakaṃ vā reto bahūdake || ṣaḍbhirajyānībhirjuhuyādityukam | tā vyākhyāyante ṣaṭ
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit